آرشیو دو‌شنبه ۲۳ بهمن ۱۴۰۲، شماره ۵۶۹۹
جامعه
۱۰
میراث فرهنگی

ورود لودرهای آبفای خوزستان به محوطه باستانی 2700 ساله «جوبجی» رامهرمز

قصه تلخ تخریب میراث فرهنگی

محوطه باستانی رامهرمز با وجود تاکید مسوولان میراث فرهنگی استان خوزستان درباره ضرورت انجام بررسی های کارشناسی برای چگونگی نصب تاسیسات آب، باز هم مورد هجوم ماشین آلات سنگین سازمان آب و برق استان قرار گرفت. دیروز خبرگزاری ایلنا گزارش داد که گودبرداری مجدد در این محوطه باستانی در حالی از سر گرفته شده که حدود یک ماه قبل رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور به استان خوزستان رفته و به همراه مدیرکل میراث فرهنگی استان، از برخی محوطه های باستانی و 2700 ساله رامهرمز بازدید کرده و معاون میراث فرهنگی استان هم گفته: «طی دو یا سه سال گذشته، محوطه های باستانی رامهرمز و طرح 12 هزار هکتاری منطقه جوبجی؛ کاوش و موارد کارشناسی توسط باستان شناسان بررسی و نتایج آن ارسال شده است. در حال حاضر باتوجه به آنکه در کاوش های گذشته حدود 67 محوطه، سایت و آثار تاریخی و باستانی تا دوره اسلامی در این بخش ها شناسایی شده، بازهم نیازمند بازنگری هستیم و با توجه به گستردگی منطقه نیاز است تا نتیجه به سازمان آب منطقه ای اعلام شود و به زودی در خصوص طرح عبور لوله آب از عرصه باستانی تصمیم گیری خواهد شد.»

با این حال، مجتبی گهستونی که روزنامه نگار و از فعالان میراث فرهنگی است، به ایلنا خبر داده که صبح روز 20 بهمن ماه، فعالیت بیل های مکانیکی سازمان آب و برق خوزستان برای ایجاد یک سیفون «کانال آبی» به طول 200 متر در محوطه باستانی آغاز شده است. این تعرض البته تازگی ندارد و طی هفته های اخیر اخبار دیگری از تخریب بناهای تاریخی به اشکال مختلف منتشر شد که نشان می دهد مسوولان وزارت میراث فرهنگی برای نگهداشت آثار تاریخی کشور از قدرت و اختیار کاملی برخوردار نیستند. پایان دی ماه امسال، اعلام شد که در قبرستان تاریخی شیرهای سنگی بختیاری شهسوار در شهرستان ایذه، یک سازه فلزی و بتنی در حال ساخت است. حسین محمدی مالمیر؛ عضو شورای راهبردی ثبت جهانی ایذه به دنبال اعلام این خبر، به خبرنگار ایلنا گفت: «ساخت این سازه فلزی و بتنی می تواند به حذف این قبرستان ارزشمند از لیست محوطه های در حال تبدیل به سایت موزه منجر شود. پیش از این اگر چه موضوع شکسته شدن و تخریب شیرهای سنگی مطرح شده بود، اما این اتفاق زنگ خطری جدی برای دیگر محوطه های تاریخی و فرهنگی شهرستان خواهد بود.» تخریب حریم گورستان و زیارتگاه شهسوار که مهم ترین محوطه وجود شیرهای سنگی بختیاری در استان خوزستان محسوب می شود در حالی صورت گرفته که این محوطه تاریخی، بهمن 1378 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود. هفته پایانی دی ماه، خبری هم درباره «مرمت پل روستای خیرآباد با سیمان و لاشه سنگ و ملات سفید» منتشر شد در حالی که این پل تاریخی در استان کهگیلویه و بویراحمد، از آثار دوره ساسانی بوده که آبان 1386 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. فعالان میراث فرهنگی که درباره این مرمت غیر اصولی اطلاع رسانی کرده بودند، همچنین خبر دادند که «بخش هایی از محوطه خاکبرداری شده و این پرسش مطرح است که آیا برای برداشت خاک از این محوطه باستانی مجوز داشته اند؟ چرا که برداشت خاک به هر دلیلی از چنین محوطه هایی، کاوش و حفاری محسوب می شود و حتما به مجوز نیاز دارد، چون با برداشت خاک ممکن است به لایه های باستانی آسیب وارد شود.» پایان تابستان امسال هم خبر دیگری از مرمت غیراصولی برج دیدبانی «نهضت جنگل» معروف به «مناره بازار» در شهرستان صومعه سرای استان گیلان رسید. طبق اخبار منتشر شده در خبرگزاری ها، در مرمت این برج بازمانده از دوره صفوی، مصالح متفاوتی به کار رفته بود به گونه ای که بخش هایی از بدنه برج، با سیمان سفیدرنگ لکه گیری شده بود علاوه بر اینکه بندکشی غیر اصولی و پاکسازی نشدن آجرها و باقی ماندن گل سنگ و گیاهان هرز تحت تاثیر رطوبت زدگی سازه هم در ظاهر بنا کاملا واضح بود و فعالان میراث فرهنگی گفته بودند که این شیوه مرمت، تخریب بنایی که سال 1378 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده را تسریع خواهد کرد در حالی که سازه اولیه، یک نوبت در زلزله سال 1369 رودبار و منجیل دچار آسیب شده و حدود 12 متر از برج 30 متری در جریان زلزله فرو ریخته است. تخریب میراث تاریخی کشور در حالی ادامه دارد که در قانون مجازات اسلامی، بندهای مشخصی درباره ممنوعیت تخریب میراث فرهنگی کشور وجود دارد و طبق مفاد 558 تا 569 این قانون، تخریب تمام یا قسمتی از ابنیه، اماکن، محوطه ها و مجموعه های فرهنگی تاریخی یا مذهبی ثبت شده در فهرست آثار ملی ایران، هرگونه عملیات ساخت و ساز منجر به لطمه، تخریب یا تزلزل بنیان ابنیه تاریخی، تجاوز به اراضی و تپه ها و اماکن تاریخی و مذهبی، مرمت یا تعمیر، تغییر، تجدید و توسعه ابنیه یا تزئینات، تغییر نحوه استفاده برخلاف شوونات اثر و بدون کسب مجوز از میراث فرهنگی، علاوه بر جبران خسارات وارده توسط عامل یا عوامل تخریب، بسته به نوع تخلف، تا 10 سال حبس دارد.

خرداد امسال هم عزت الله ضرغامی؛ وزیر میراث فرهنگی اعلام کرد: «مقابل جریانی که برای نابودی میراث فرهنگی اقدام می کند ایستاده ایم و تمام تلاش ما برای حفظ میراث کشور است.» حالا با این اخبار به نظر می رسد که وزارت میراث فرهنگی در نگهداشت بناها و محوطه های تاریخی و میراث ملی کشور، در مقابل ده ها نهاد که اختیارات بیشتر برای تصاحب میراث فرهنگی و تاریخی کشور دارند، تک افتاده و پای میز چانه زنی برای کوتاه کردن دست صاحبان منافع، قدرتی برای اعمال زور و نظر ندارد. البته ضرغامی، اولین نفری نیست که در عین مشاهده از دست رفتن میراث تاریخی کشور، برای قطع دست صاحبان پول و قدرت از میراث تاریخی ناتوان است. پیش از سال 1400 هم اتفاقات مشابه برای بناهای تاریخی کشور رخ داد اما وزرای میراث فرهنگی توانی برای توقف این دست اندازی ها نداشتند. تخریب عامدانه میراث فرهنگی و تاریخی ایران را باید به چند بخش تقسیم کرد؛ آثاری که به دلیل مرمت غیراصولی در معرض تخریب قرار می گیرند، آثاری که در حال تخریب هستند اما مسوولان وزارت میراث به دلایل مختلف برای مرمت و نگهداشت آنها اقدامی انجام نمی دهند، آثاری که طبق نظر وزارت میراث فرهنگی، واجد شرایط ورود به فهرست آثار ملی نیستند و با تصمیم مالک خصوصی تخریب می شوند تا به جای آنها، برج های تجاری قد بکشند، آثاری که به دلیل ناتوانی مسوولان وزارت میراث فرهنگی، توسط سایر نهادها و به بهانه های مختلف تصاحب و تخریب می شوند یا حریم شان مورد تعدی و آسیب قرار می گیرد. برای هر کدام از این بخش ها هم مثال های متعدد وجود دارد؛ مسجد امیرچخماق در بافت تاریخی شهر یزد، نمونه ای از آثار تاریخی است که با وجود فرو ریزش بخش هایی از گنبد، به دلیل نامعلوم تاکنون مورد مرمت قرار نگرفته در حالی که جدیدترین تصاویر منتشر شده از گنبد این مسجد نشان می دهد که این تخریب، مربوط به دیروز و هفته قبل و ماه قبل نبوده اما معلوم نیست به چه دلیل مرمت آن تاکنون آغاز نشده است. بافت تاریخی شیراز، نمونه دیگری است که به دلیل ناتوانی وزارت میراث فرهنگی در مقابل جوسازی های سیاسی، قربانی شد. بهمن پارسال، خبرگزاری فارس در گزارشی به نقل از یک منبع آگاه نوشت: «برخلاف تکذیب هایی که صورت می گیرد، به ساکنان 60 پلاک در بافت تاریخی 360 هکتاری شیراز به بهانه توسعه حرم هشدار داده شده تا طی دو روز آینده منازل را تخلیه کنند.بخشی از این 60پلاک خارج از خط مصوب پژوهشگاه میراث فرهنگی و کارگروه ویژه در طرح سال جاری و طبق کمیسیون ماده 5 است. در این 60پلاک، بناهای ثبت ملی و واجد ارزش نیز وجود دارد که طبق متن مصوبه نباید تخریب شوند. اما شواهد حاکی از این است که هیچ بنایی از این 60پلاک قرار نیست از تخریب جان سالم به در ببرد. دستور تخریب 60پلاک در این منطقه به شورای تامین استان فارس آمده و به واسطه خلع ید شورای عالی استان از موضوع تخریب بناهای تاریخی و تفویض این اختیار به استانداری فارس، به احتمال زیاد تخریب ها با حضور نیروی انتظامی انجام خواهد شد تا جو امنیتی حاکم بشود و کسی نتواند مقاومت یا مخالفتی کند.به مالکان و مستاجران بناهایی که افراد در آن سکونت دارند، در چند نوبت هشدار داده شده که تا آخر هفته املاک خود را تخلیه کنند، در غیر این صورت در مرحله اول آب و برق و گاز پلاک های مدنظر، قطع و در مرحله بعد تخریب شروع خواهد شد.از 60پلاکی که در معرض تخریب است تعدادی بالای خط مصوب پژوهشگاه میراث فرهنگی و تعدادی پایین این خط است. هرچند در متن مصوبه پژوهشگاه نیز آمده که بناهای تاریخی ثبت ملی و واجد ارزش حتی اگر در داخل خط پیشنهادی باشند هم نباید تخریب شوند، شنیده ها حاکی از این است که قرار است هر بنایی که در خط پژوهشگاه قرار دارد و تعدادی در بیرون از خط نیز تخریب شود. در مرحله اول حکم تخریب 60پلاک به صورت قطعی صادر شده و در ادامه نیز شهرداری و راه و شهرسازی استان فارس در حال رایزنی برای تملک باقی بناهاست. شنیده ها مبنی بر این است که به تعدادی از مالکان هشدار تملک داده شده اما هنوز ملک از آنها خریداری نشده و قیمتی هم اعلام نشده است. اکثر مالکین نمی دانند تا چند روز آینده و بعد از تخریب باید کجا ساکن شوند و سرگردانند.» محمدمهدی کلانتری، دبیر پویش ملی نجات بافت تاریخی شیراز هم به خبرنگار فارس گفته بود: «اکثر بناهای این بافت تاریخی، ارزشمند و متعلق به دوره قاجار است. در حال حاضر این بافت دارای 2500 اثر تاریخی ارزشمند است که تنها 410 اثر در فهرست آثار ملی ثبت شده و باید گفت تعمدی برای عدم ثبت بناهای کل پهنه 360 هکتاری بافت تاریخی شیراز از سال ها پیش وجود داشته تا جهت طرح های توسعه ای، راحت تر تخریب شوند اما تجربه سالیان اخیر نشان داده که ثبتی بودن یک بنا هم مانع از تخریب آن نشده و 10 اثر ثبت ملی نظیر خانه پورنواب، سلیمی، منتصری، رقیه رسولی و... در سال های 89 تا 96 جهت طرح توسعه 57 هکتاری حرم حضرت شاهچراغ(ع) توسط نهادهای مسوول با خاک یکسان شده است.» اردیبهشت امسال هم خبری از تخریب «باغ سراب شاهرود» منتشر شد؛ باغی که از آثار دوره قاجار بود و سال 1401 در فهرست آثار ملی ثبت شده بود اما طبق گزارش خبرگزاری مهر، بی توجهی مسوولان میراث فرهنگی استان سمنان به نگهداشت این اثر باعث خشک شدن بخش های زیادی از این باغ میوه شد و بخشی از باغ هم توسط حفاران غیرمجاز به بهانه انتقال آب تخریب شد و ختم حیات این اثر تاریخی توسط شرکت مجری طرح آبرسانی به رویان رقم خورد که با ادعای نامه نگاری و کسب مجوز از وزارت جهاد کشاورزی، داخل باغ تاریخی، برای لوله گذاری حفاری کرد که در نتیجه این حفاری، ریشه درخت چنار کهنسال داخل باغ قطع شد. خانه تاریخی «عرب مازار» در شهر یزد، از دیگر آثار تاریخی بود که مرداد 1384 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده بود و از بناهای بازمانده از دوران قاجار بود اما طبق اخباری که پارسال منتشر شد، بخش هایی از این خانه تاریخی در سایه بی توجهی مسوولان وزارت میراث فرهنگی، تخریب شد. مرداد پارسال هم، مدیرکل میراث فرهنگی آذربایجان غربی از تخریب غیرمجاز یک خانه قدیمی در بافت تاریخی ارومیه خبر داد و گفت: «این تخریب به صورت شبانه و بدون اخذ هرگونه مجوز و هماهنگی لازم انجام شده و با عاملین تخلف طبق مقررات برخورد خواهد شد.» خبرساز ترین مرمت غیراصولی که هنوز هم باعث انتقاد فعالان میراث فرهنگی است، بلایی بود که به سر گنبد مسجد شیخ لطف الله و مسجد جامع عباسی اصفهان آمد. تابستان پارسال، خبر رسید که به دنبال مرمت غیراصولی گنبد مسجد جامع عباسی در میدان نقش جهان اصفهان، شکل هندسی گنبد ازبین رفته و گنبد دچار اعوجاج شده است. به دنبال انتشار این خبر، امیرحسین دهباشی؛ کارشناس مرمت میراث فرهنگی به خبرگزاری ها گفت: «در نظام هندسی شکل دهنده به گنبد مسجد جامع عباسی، اساس شکل گیری آن برمبنای دایره است اما در جریان مرمت بیم آن می رود هندسه گنبد از بین رفته و از مقطع دایره به مقطع بیضی نزدیک شده که در این صورت باید به طور کامل پایین آمده و از نو اجرا شود. داربست ها در مسجد جامع عباسی کاملا اشتباه اجرا شده اند. در داربست زنی برای بنای تاریخی، داربست ها همیشه باید وزن خود را به تنهایی تحمل کنند و هیچ تکیه گاهی به بنای تاریخی نداشته باشند، درحالی که سیستم داربستی که در گنبد مسجد جامع عباسی به کار رفته، پروفیل های گرد توخالی (لوله) بوده که این سیستم لوله و بست استحکاکی برای استواری و جلوگیری از لرزش حین کار روی آن همیشه نیازمند تکیه گاه است که در این کارگاه داربست ها بالاجبار به تکیه گاه گنبد، خود را استوار نگه می داشتند که این سیستم بست ها در درازمدت به واسطه لرزش یا فرسایش، مقاومت خود را از دست می دهند و نتیجه آن در صورت عدم توجه و اصلاح، به معنی تحمیل وزن بیشتر به محل تکیه گاه خود بوده و در داربست زنی گنبد مسجد جامع عباسی، داربست ها وزن خود را به سازه گنبد تحمیل کرده اند که این موضوع در بهترین حالت، عامل تورفتگی و اعوجاج سازه می شود.» گنبد مسجد شیخ لطف الله هم سرنوشت مشابهی داشت و فعالان میراث فرهنگی خبر دادند که مرمت غیراصولی گنبد این مسجد واقع در میدان نقش جهان اصفهان باعث دو رنگ شدن گنبد شده است. گنبد مسجد شیخ لطف الله که با کاشی های معرق فرش شده درحالی در مرمت غیراصولی آسیب دیده بود که شنیده های دیگری هم از برس کشی روی کاشی های معرق گنبد مسجد حکایت داشت و در آخر، یک کارشناس معماری و مرمت به خبرنگار ایسنا گفت که مرمت کار گنبد مسجد شیخ لطف الله، تجربه ای در کاشی کاری گنبد مسجد نداشته و به همین دلیل بند کاشی های گنبد، از یکدیگر فاصله پیدا کرده است. از تخریب سرای دلگشا و ساختمان پرچم و دبیرستان خیام که بگذریم، به تخریب حمام تاریخی در روستای «شورین» استان همدان می رسیم که اثری بازمانده از دوره قاجار بود و در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود اما به عنوان لوکیشن سریال تلویزیونی «علی البدل» به کارگردانی سیروس مقدم استفاده شد و عوامل ساخت سریال، دیوارهای این حمام تاریخی را کامپوزیت کردند و کف حمام، حوض و استخر ساختند و نیمی از ستون های حمام را رنگ زدند و... فعال میراث فرهنگی که اسفند 1400 خبر این تخریب را به خبرگزاری ایسنا داد، درباره فاجعه ای که عوامل ساخت این سریال در سال 1395 در این بنای تاریخی رقم زده اند، گفت: «این حمام پس از پایان فیلمبرداری به زباله دانی تبدیل شده و غیرقابل استفاده است. از هیچ تخریبگر میراث فرهنگی برنمی آید که یک حوض را به استخر بزرگ تبدیل کند، از همان ورودی حمام، دیوارها کامپوزیت شده، بخشی از دیوارها رنگ شده است، سکوها را کنده و از بین برده اند، دو استخر بزرگ ساخته شده است. یک حوض کوچک وسط حمام بوده که دیواره های اطراف آن را کنده و بتن کرده اند، دیوار آجری داخل حمام کاملا نابود شده است. در بخش دیگری از آن حفره های ایجاد شده که احتمالا برای نصب ستون سازه های مصنوعی بوده، بر اثر این حفاری، خشت های تاریخی را از بین برده اند...»