فهرست مطالب

تاریخ و تمدن اسلامی - پیاپی 10 (پاییز و زمستان 1388)
  • پیاپی 10 (پاییز و زمستان 1388)
  • تاریخ انتشار: 1388/12/20
  • تعداد عناوین: 7
|
  • عبدالرحیم قنوات صفحه 3
    بررسی شخصیت و زندگی خاتون بخارا، اولین و آخرین زنی که بر منصب بخاراخداتی نشست و هم زمان درگیر رقبای داخلی و حملات پی در پی فاتحان عرب بود، اطلاعاتی ارزشمند درباره حیات سیاسی و اجتماعی بخارا به دست می دهد. داستان روابط عاطفی خاتون با سعید بن عثمان، فرمانده عرب که در شعری برجای مانده، به رغم ابهاماتش دارای ارزش ادبی و تاریخی فراوان است. در این نوشتار ضمن گزارش تلاش های محققان معاصر در خوانش این شعر، سعی شده با لحاظ پاره ای ازحوادث تاریخی و برخی ملاحظات زبانی، خوانش دیگری از این شعر ارائه شود.
    کلیدواژگان: بخارا، بخاراخداه، خاتون، سعید بن عثمان، فتح ماوراءالنهر، امویان
  • پروین ترکمنی آذر صفحه 35
    اندیشمندان در طول تاریخ، نقش موثری در حیات سیاسی جوامع داشته اند. به همین جهت حکومتگران با آگاهی از نقش و جایگاه مهم آنان، برای سهولت سلطه بر جامعه و کسب مقبولیت و مشروعیت، تعامل با اندیشمندان و همراه ساختن حیات فکری جامعه را با حکومت ضروری می دانسته اند؛ اما این تعامل دوجانبه همیشه به سود طبقه حاکم نبوده، بلکه گاهی تفکر گروهی از اندیشمندان در مقابله با حکومتگران، موجب تضعیف یا حتی سقوط آنان گردیده است. مقاله حاضر، تعامل حکومتگران اموی و اندیشمندان جامعه را بررسی می کند و چگونگی شکل گیری، هدف و تاثیر گذاری هر یک از گروه های فکری مانند اهل حدیث، مرجئه، جبریون و قدریه را در دوره امویان تبیین می نماید و مدلل می سازد که اندیشمندان جامعه اسلامی درتعامل با خلفای اموی یکسان عمل نکرده اند. چنان که گروهی از اندیشمندان در خدمت خلفای اموی قرار گرفته و به ابزاری برای توجیه حکومت آنان تبدیل شدند، و در مقابل، گروهی دیگر به نقد خلفا و خلافت اموی پرداختند و منشا تغییر و تحولاتی در جامعه اسلامی گردیدند.
    کلیدواژگان: امویان، اهل حدیث، مرجئه، جبریون، قدریان
  • سید جمال lموسوی، سید محمد مظفری صفحه 57
    این مقاله به بررسی رساله ای مجهول المولف به نام فی توضیح اشکال الاسطرلاب الکری می پردازد. مولف رساله به تصریح خود، سازنده اسطرلاب بوده و بنابراین، اسطرلاب کروی تشریح شده در متن این رساله احتمالا مبتنی بر نمونه ساخته شده او بوده که بنابراین احتمال، امکان مقایسه آن را با دو نمونه برجای مانده از اسطرلاب های کروی دوران اسلامی فراهم می آورد. با این مقایسه و نیز برخی شواهد، این فرضیه مهم توسط مولفان مطرح گردیده که رساله مذکور در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم نگاشته شده است. این فرضیه دست کم با سه دلیل تایید می گردد. افزون بر این، برخی نکات جالب مربوط به ریشه شناسی اسطرلاب، نحوه کاربرد ابزار،... نیز در این مقاله بررسی می شود.
    کلیدواژگان: اسطرلاب، اسطرلاب کروی، آلات نجومی، تاریخ نجوم اسلامی
  • احمد بادکوبه هزاوه، قدریه تاج بخش صفحه 85
    این نوشتار، پس از بررسی چگونگی ورود دو دولت اروپایی قشتاله و آراگون به بازار تجارت شرق، به علل انعقاد معاهدات تجاری آنان با بیبرس، سلطان مملوکی مصر، و سپس به تاثیر تحریم اقتصادی مصر از سوی پاپ گریگوری دهم بر این روابط پرداخته است. در سده هفتم هجری در پی استیلای مغولان بر شاهراه های تجاری آسیا و نیز روابط خصمانه ایلخانان با اردوی زرین، راه تجارت خشکی چین به اروپا ناامن شد و راه تجارت دریایی چین، دریای سرخ، مدیترانه که به اروپا می رسید، جایگزین آن گردید و دولت ممالیک مصر به دلیل استقرار در مسیر راه اخیر اهمیتی مضاعف یافت؛ بدین سبب آراگون و قشتاله برای تامین مایحتاج خود که در شرق دور تولید می شد، ناگزیر مناسبات تجاری خود با بیبرس را بهبود بخشیدند؛باری به سبب نیاز این دولت ها به بیبرس و بالعکس تحریم اقتصادی مصر از سوی پاپ، نتوانست تاثیر چندانی در روابط میان این دولت ها چندان بگذارد.
    کلیدواژگان: آراگون، قشتاله، مصر، بیبرس، تجارت، دریای سرخ، تحریم اقتصادی
  • مهدی عبادی صفحه 107
    در فاصله زوال ایلخانان تا پیدایش صفویان بر اثر تحولات مختلف سیاسی، اجتماعی و مذهبی، به تدریج نفوذ مذهب اهل سنت در ایران، از جمله آذربایجان روی به کاهش نهاد. از این رو، مقارن تشکیل دولت صفوی، وضع مذهبی آذربایجان، برای تغییر مذهب مساعدتر بود. در کنار این تحول، دولت های مختلف حاکم بر آذربایجان در این دوره، نه تنها سیاست های مذهبی متعصبانه ای در حمایت از تسنن اتخاذ نکردند، بلکه جلایریان و قراقویونلوها، تا بدان حد با شیعیان همدلی نشان دادند که از آن ها به عنوان دولت های شیعی یاد می شود. در این پژوهش، سعی شده با ارائه تصویری از روند تحولات مذهبی درآذربایجان، چگونگی فراهم آمدن زمینه ها ی تحول مذهب از تسنن به تشیع در این خطه در دوره مذکور، تبیین گردد.
    کلیدواژگان: آذربایجان، گسترش تشیع، چوپانیان، جلایریان، قراقویونلوها، آق قویونلوها
  • بابک خضرایی صفحه 141
    رساله موسیقی موسوم به کلیات یوسفی منسوب به ضیاءالدین یوسف، در دوره فتحعلی شاه قاجار(حک: 1212-1250ه.) نوشته شده است. این رساله کوتاه، با وجود تکراری بودن برخی مطالب آن، از آن رو که تداوم نگارش رسالات موسیقی را در دوران قاجار نشان می دهد، اهمیت دارد. اشاره به نام دوازده دستگاه در این رساله نیز نکته مهمی را در روند تاریخی مفهوم دستگاه روشن می کند. مفهوم وزن در موسیقی(ایقاع) که در این رساله، چون بیشتر رسالات موسیقی دوران صفوی و پس از آن، با نام “اصول” شناخته می شود، آخرین فصل این رساله است. بخش اول این فصل که با تاثیر از رساله ی موسیقی میرصدرالدین قزوینی(د. 1008 ه.) نوشته شده، با تعریف اصول و نقره آغاز، و در ادامه از 5 دور متقدم و سپس هفده دور متاخر یاد می شود، سپس مولف به اصناف تصانیف(انواع یا ژانرهای موزون موسیقی) می پردازد؛ در بخش دوم که احتمالا تاثیر گرفته از رساله بهجت الروح است، بیست و چهار دور ایقاعی شرح داده شده است.
    کلیدواژگان: موسیقی ایرانی، کلیات یوسفی، ایقاع، اصول، دور، بحر، ضیاءالدین یوسف
  • سیاوش شوهانی صفحه 157
    تاریخ نگاری اسلامی فراز و نشیب بسیاری داشته و از شرایط و ویژگی های اجتماعی و تاریخی بسیاری تاثیر پذیرفته است، تا آنجا که می توان از مولفه هایی یاد کرد که به مثابه مجموعه یک گفتمان تاریخی، تاریخ نگاری یک دوره را رقم می زند.آثار دکتر عبدالحسین زرین کوب درباره تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، طی نیم قرن گذشته در حوزه دانشگاهی از مقام و مرجعیت شایانی برخوردار بوده است. دو قرن سکوت، محصول دهه سی خورشیدی، اثری که بیش از آثار دیگر وی زبانزد عام و خاص است، روایتی متفاوت با روایت کارنامه اسلام، محصول دهه پنجاه خورشیدی، ارائه می دهد. در روایت نخست بر دستاورد تمدن اسلامی در قرون نخست می تازد و ورود اعراب مسلمان را منشا نگون بختی ایرانیان می نامد و در روایت دیگر به آن می بالد و این تلاقی را موجب باروری و شکوفایی دو تمدن می داند. مقاله پیش رو سعی دارد به مقایسه این دو روایت از تمدن اسلامی و واکاوی تناقض پیش آمده از منظر هرمنوتیک بپردازد.
    کلیدواژگان: تسامح، تعاسر، جهان وطنی، همزیستی مسالمت آمیز، اهل ذمه، فرهنگ و تمدن اسلامی، جهان اسلام، عبدالحسین زرین کوب
|
  • A. Ghanavat Page 3
    Investigating biography and character of Khatun of Bukhara -who has been the only female ruler (Bukhara Khudat) of Bukhara, and was challenging at the same time with continuous Arab attacks and internal competitors- one can find valuable information about political and social life in Bukhara at that time. Despite its vagueness, the story
    of Khatun's romantic relationship with an Arab commander, Sa‘id b. ‘Uthman, which is transmitted to us in a poem, is valuable literary and historically. Presenting a report of contemporary researcher's interpretations, and taking into consideration some historical events and lingual considerations, this article tries to give a new interpretation of this poem.
    Keywords: Bukhara, Bukhara Khudat, Khatun, Said b. Uthman, Conquest of Transaxonia, Umayyads
  • P. Torkaman Azar Page 35
    Throughout the history, scholars have had an influential role on the political life of societies. Being aware of their important role and position, rulers have deemed it necessary to have interaction with scholars, to get acceptability & legitimacy and to make the intellectual life of the society follow the state, in order to dominate society easily.
    However, this interaction was not all the time beneficial for the state, but, sometimes, scholars’ confrontation with rulers led to their weakness and even their fall. This article investigates the interaction between the Umayyads and scholars, and indicates the establishment, goals and influences of some of these intellectual schools like Traditionists, Procrastinators (Murji’ites), Necessitarians and Freewillers (Qadarites), and demonstrates that these scholars have not acted in the same way: some of them were at Umayyad’s service, to justify their right to rule; while others criticized Caliphate, in general, and Umayyads’ Caliphate, in particular, which led to changes and developments in Islamic society.
    Keywords: Umayyads, Traditionists, Procrastinators (Murjiites), Necessitarians, Free, willers (Qadarites)
  • J. Mousavi, M. Mouzafari Page 57
    This article is to survey an anonymous treatise entitled fi [Tawziḥ Ashkal] al-Usṭurlab al-Kuriy. The author, according to himself, was an astrolabe maker; therefore, his description of the spherical astrolabe is probably based on a sample made by him. On the basis of the comparison of this astrolabe with two other extant spherical astrolabes, and according to some evidences, authors of this article concluded that this treatise is written in late sixth and early seventh century. There are at least three reasons for this claim. Furthermore, this article examines some interesting points about the etymology of
    astrolabe, its usage, etc.
    Keywords: Astrolabe, spherical astrolabe, astronomical instruments, history of astronomy in Islamic period
  • A. B.Hazaveh, Gh Tajbakhsh Page 85
    Indicating how two European states, Aragon and Castile, started trade relationship with the East, this article is to investigate the causes of their trade contracts with Baybars, Mamluk Sultan of Egypt, and the effects of Pop Gregory X’s economic sanctions because of these trade relationships. Mongol’s domination of Asian main trade roads, and then, Ilkhanids’ hostility with Golden Horde led to insecurity of trade road from China to the Europe, and it was replaced by China-Europe marine trade route which was Red Sea-Mediterranean Sea, and was redoubled the importance of Mamluks due to their domination of some parts of this Marine route. Therefore, Aragon and Castile were
    forced to improve their trade relationship with Baybars, in order to provide their needs from the Far East. Because of Aragon and Castile’s being in need of Baybars help, Pop’s economic sanctions had not any considerable effect on these trade relationships.
    Keywords: Aragon, Castile, Egypt, Baybars, trade, Red Sea, economic sanctions
  • M. Ebadi Page 107
    Due to different political, social and religious developments, from the fall of the Ilkhanids till the rise of the Safavids, majority of Sunnites began to decrease in Iran, and therefore Azerbaijan. By the time of the establishment of the Safavids, Azerbaijan was more susceptible to this religious shift. Apart from these developments, Azerbaijan’s rulers at
    this time did not adopt fanatic policies to support Sunnites. Furthermore, the Jalayirids and the Qara Quyunlu indicated unanimity with Shi‘ites to the extent that they are considered as Shi’ite states. Presenting an image of the course of religious developments in Azerbaijan, this article is to clarify the formation of backgrounds of this religious shift in Azerbaijan of that time.
    Keywords: Azerbaijan, Shiism development, the Chupanids, the Jalayirids, the Qara Quyunlu, the Aq Quyunlu
  • B. Khazraei Page 141
    According to the scribe of its unique manuscript, the treatise entitled Kulliyat-i Yusufi, attributed to iya’uddin Yusuf, is written during Fatḥ‘ali Shah’s reign (1212-1250 A.H.). Despite its unoriginality, since very few numbers of Musical works are extant, this short treatise which indicates the continuity of writing works on music under Qajarids, is very important. The fact that there is a reference to the names of twelve musical model systems (dastgahs) at the end of the aforementioned treatise, shows an important turning point in the historical course of this concept. Like most of Safavid works on
    music, this treatise uses the word Uṣul for the concept of rhythmic patterns in Music. The last chapter of this work on Uṣul has been divided to two parts. The first part, under the influence of Mir Ṣadruddin Qazvini (d. 1008 A.H.)’s work on music, commences with
    the definition of the terms “Uṣul” and “Naqra”, and describes 5 old and 17 recent Dawrs, and finally different rhythmic genres. Second chapter, influenced probably by a treatise entitled Bahjat al-Rawḥ (written probably in the eleventh century) describes 24 rhythmic
    dawrs.
    Keywords: Iranian music, Kulliyat Yusufi, rhythmic patterns, Uṣul, Dawr, meter, iyauddin Yusuf
  • S. Shohani Page 157
    Islamic historiography has been full of ups and downs, and has been affected by many social and historical parameters, to such an extent that some of these parameters, in the same way as a historical discourse, have created a historiographical era. Abdulḥusayn
    Zarrinkub’s works on the history of Iran at first centuries of Islamic period were of great importance and authority in academies in Iran. Du Qarn Sukut, written in thirties (Persian calendar), his most famous work, presents a different account in comparison with Karnami-yi Islam, written in fifties. In his first account, Zarrinkub attacks the achievements of Islamic civilization in two first centuries, and considers Arab conquest as the reason of Persian’s misfortune; while in his second account, admires this civilization, and considers this encounter as a reason for flourishing and fruitfulness of both civilizations. This article tries to compare these two accounts of Islamic civilization, and examine the aforementioned contradiction hermeneutically.
    Keywords: toleration, rough treatment, cosmopolitism, peaceful coexistence, protected people, Islamic culture, civilization, Islamic world, Abdulḥusayn Zarrinkub