فهرست مطالب

  • سال سی و یکم شماره 2 (پیاپی 182، خرداد و تیر 1399)
  • تاریخ انتشار: 1399/04/26
  • تعداد عناوین: 13
|
  • جویا جهانبخش صفحات 5-18

    نویسنده در نوشتار حاضر می کوشد معنای واژه «برکنی» و مصرع «هر باب ازین کتاب نگارین که برکنی» را مورد کاوش و بازخوانی قرار دهد. وی در راستای این هدف، دیدگاه برخی از شارحان اشعار سعدی را پیرامون واژه «برکنی» و معنای مصرع، بیان می دارد و در ادامه، به بیان دیدگاه خود می پردازد. به زعم نویسنده، واژه «برکنی» به معنای از برکردن، حفظ کردن و به خاطر سرپردن نیست بلکه به معنای بازکردن، گشودن و برگشودن است که هم در شعر سعدی بتکرار آمده و هم فرهنگ نویسان در جای خود، ثبت کرده و معروف سخن شناسان است. به این ترتیب، نویسنده، معنای بیت مذکور را این گونه بیان می دارد که: «خواننده هر فصل این دفتر را که بگشاید از باب دیگر خوشتر و دلاویزتر است».

    کلیدواژگان: غزل، سعدی شیرازی، غزلیات سعدی، معنای شعر، اشعار سعدی، واژه برکنی
  • حمیدرضا تمدن صفحات 19-33

    حسن حنفی از جمله نواندیشانی است که به واسطه پروژه معروف خود با عنوان «التراث و التجدید» و همچنین تالیفات پرشمار خود در زمینه‌های گوناگون شناخته می‌شود. حنفی تلاش دارد تا در پروژه خود، ابعاد گوناگون میراث اسلامی در زمینه‌هایی همچون کلام، اصول فقه، فقه، فلسفه و تصوف را خوانش مجدد نماید. یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های وی در این جست‌وجو و تکاپوی علمی، نگاه انتقادی وی به مطالعات اسلامی رایج است که از منظر وی، این مطالعات در چارچوب آکادمیک و علمی خود منحصر شده و هیچ دستاوردی برای زندگانی روزمره مسلمانان ارایه نداده است. نویسنده در نوشتار حاضر، نخست به معرفی حسن حنفی و آثار وی می‌پردازد. سپس، به‌اختصار، نقش و دیدگاه حنفی را در نوسازی میراث اسلامی بیان می‌دارد. در ادامه، شیوه‌های نوسازی حنفی از جمله نوسازی زبانی، روشی و نگرشی را مطرح می‌کند. درنهایت، نوشتار را با بیان نکاتی درباره پروژه حنفی و گفتگوی وی با بسام الجمل پیرامون نواندیشی در اسلام، به پایان می‌رساند.

    کلیدواژگان: حسن حنفی، میراث اسلامی، نواندیشی، بازسازی، اندیشه اسلامی، نواندیشی دینی، نواندیشان، نوسازی، اندیشه های حسن حنفی، میراث دینی، مطالعات اسلامی، نواندیشان عرب، التراث و التجدید، نواندیشی در اسلام
  • حیدر عیوضی صفحات 35-48

    کانون این مقاله بر سیر تحول یک تصویرسازی در زبان‌های سامی از سادگی به‌سوی مبالغه متمرکز است. بر اساس کتیبه‌ای متعلق به سده نهم قبل از میلاد اقوام سامی باستان در نخستین تجربه ذهنی تعبیر «خورده‌شدن توسط دیگری» را استعاره از «نهایت ذلت و درماندگی» به‌کاربرده‌اند. این صنعت زبانی در بخش نوییم تورات نیز دیده می‌شود. سپس در متون اکدی آرامی عبارت «خوردن دیگری» استعاره از «تهمت زدن/ بدگویی‌کردن» استفاده شده است. در عربی با پیمودن یک گام به جلو «خوردن گوشت آدمی» استعاره از «غیبت‌کردن» می‌شود. در نهایت، قرآن ناهنجار اخلاقی مذکور را در یک تصویرسازی به «خوردن گوشت برادر مرده» تشبیه می‌کند. با توجه به استفاده ریشه ʾkl در این درون‌مایه مشترک، برای ترسیم بهتر این سیر تکامل، در بخش نخست، دو موضوع ریشه‌شناسی در زبان‌های آفروآسیایی، کاربردهای معنایی «اکل» در قرآن و אכל / ʾkl در تورات عبری مطرح شده است.

    کلیدواژگان: زبان های سامی، ریشه شناسی، تصویرسازی، تکامل زبان، استعاره، تشبیه در قرآن
  • جویا جهانبخش صفحات 49-74

    در بخشی از شاهنامه فردوسی که در اصطلاح شاهنامه پژوهان، «بخش تاریخی» خوانده می شود، در میان داستان های حکایتگر از روزگار شاهنشاهی ساسانیان، «داستان بهرام چوبیه» یکی از خواندنی ترین داستان ها به شمار می رود. محور نوشته حاضر، یکی از بیت های کلیدی و دشوار این داستان است که در یکی از بزنگاه های داستان نیز واقع شده و تاکنون نگاه بسیاری از خوانندگان شاهنامه را به خود کشیده و درباره صورت و معنای آن گماه زنی های گوناگونی صورت گرفته است. از این رو، نویسنده در نوشتار پیش رو، معنای بیت «به سوری که دستانش چوبین بود / چنان دان که خوانش نوآیین بود» از شاهنامه و اختلافی که بر سر فهم آن است را مورد توجه و مداقه قرار داده است. وی در راستای هدف مذکور، از برخی بازنوشتهای منثور شاهنامه سخن به میان آورده و دیدگاه برخی شارحان را درخصوص معنای این بیت بیان می دارد. وی در انتها، خوانش پیشنهادی خود را از این بیت ذکر می کند. به زعم وی، دستان به معنای دیگ یا دیگها یا ظروف غذاپزی و چیزی از قبیل است و گویا مضمون بیت فردوسی این باشد که: هرگاه در میهمانی دیگ های چوبین به کار رود، بدان که خود خوان بدیع و متفاوت با آنچه تاکنون دیده ای خواهد بود و میهمانی دیگرسان فراروی خواهی داشت و با خوراکی نامتنظر از تو پذیرایی خواهند کرد. نویسنده در نهایت، با بیان کنایه به کار رفته در این بیت، نوشتار را به پایان می رساند.

    کلیدواژگان: شاهنامه، معنای شعر، اشعار فردوسی، فردوسی، ابیات شاهنامه، بخش تاریخی شاهنامه، ساسانیان، داستان بهرام چوبینه، داستان های شاهنامه، داستان های تاریخی، قصه های تاریخی، حکومت ساسانی، شاهنامه پژوهی
  • رسول جعفریان صفحات 75-82
  • گلپر نصری صفحات 83-105

    در 1390ش، تصحیحی از دیوان مسعود سعد به کوشش محمد مهیار، با مقدمه‌ای ممتع در تحقیق احوال شاعر، دربرگیرنده مطالبی درباب خاندان، زندگانی و مرگ مسعود، حکومتگران دوره او، ممدوحان او، سرایندگان هم‌عصرش و...، از چاپ برآمد. این تصحیح بر پایه نسخه‌ای از کتابخانه حکیم اوغلو پاشای ترکیه انجام گرفته و در کنار آن، مصحح از هشت دستنویس دیگر در جایگاه نسخه‌بدل، و یازده جنگ به‌عنوان منابع جنبی بهره برده است. با وجود کوشش‌های مصحح ارجمند کتاب، برخی از ضبط‌ها، قرایت‌ها و سجاوندی‌های این دیوان، همچنان محل تامل و پرسش نگارنده این سطور است که در این نوشتار، پاره‌ای از آنها طرح می‌شود.

    کلیدواژگان: نقد، تصحیح، دیوان مسعود سعد
  • مرتضی کریمی نیا صفحات 107-149

    نسخه قرآن به شماره 4129، مورخ 583 هجری در کتابخانه مجلس شورای اسلامی (تهران)، درواقع حاوی یکی از تفاسیر مهم شیعی است که تاکنون ناشناخته باقی مانده است. در برخورد اولیه با این نسخه، ظاهر آن را متفاوت از سایر نسخه‌های قرآنی می‌یابیم، اما در حقیقت، این نسخه را باید اثری مرکب از متن قرآن، اختلاف قرایات عشره و تفسیر قرآن به شمار آورد، هرچند فهرست‌نویس کتابخانه، آن را در شمار قرآن‌ها ثبت کرده و در معرفی‌اش به توصیفی ظاهری بسنده کرده است. از آنجا که این نسخه همواره در میان قرآن‌های کتابخانه مجلس جای گرفته، تاکنون کسی به اهمیت حواشی اطراف این نسخه قرآن که حاوی تفسیری بسیار مهم و مفقود از میراث شیعه در قرن ششم هجری است، توجه نکرده بود. در سال‌های اخیر کوشیده‌ام، با بازخوانی دقیق این حواشی، متنی مصحح و پژوهش شده از این تفسیر شیعی آماده کنم. بر این اساس، نوشته حاضر به معرفی نسخه و کشف هویت مولف احتمالی آن یعنی ضیاءالدین ابوالرضا، سید فضل‌الله راوندی (زنده در 571 ق) می‌پردازد. ازجمله ویژگی‌های منحصربه‌فرد این اثر آنکه در پایان آن و در میان شماری از ملحقات علوم قرآنی، قدیم‌ترین نقد از سوی یک دانشمند شیعی در قرن ششم هجری بر روایت رسمی جمع قرآن به دست زید بن ثابت و در زمان ابوبکر آمده است.

    کلیدواژگان: ضیاءالدین ابوالرضا فضل الله الراوندی، الکافی فی التفسیر، تفسیر شیعه در قرن ششم، تفسیر کلامی شیعه، کتابت شیعیان از قرآن، معتزله، قرائات عشره، اختلاف قرائات، کاشان، مدرسه مجدیه، السید الامام، جمع و تدوین قرآن، نسخه 4129 کتابخانه مجلس شورای اسلامی
  • نسیمه فلاحی نژاد صفحات 151-161

    سخن از زندگی اجتماعی ارتباط مستقیمی با زندگی سیاسی، اقتصادی و فکری موجود در اجتماع دارد که از جامعه‌ای به جامعه دیگر و از عصری به عصر دیگر متفاوت است. بدون تردید سیاست داخلی هر حکومت، از بارزترین عوامل ایجاد اصلاحات اجتماعی در جامعه است. همان‌گونه که زندگی اجتماعی مسلمانان در قرون اولیه اسلام، بازتاب سیاست حکام و تفاوت حاکمان با یکدیگر در اعصار مختلف بوده است. نمونه این تفاوت‌ در حیات اجتماعی مردم در سده‌های نخستین اسلام را در دوران خلافت خلفای عباسی به‌وضوح می‌توان مشاهده کرد. همان‌گونه که بغداد در دوران خلیفه المهدی و هارون الرشید، جلوه‌های گوناگونی از رفاه و آسایش را شاهد بود که بر حیات اجتماعی مردم در آن روزگاران تاثیری مستقیم داشت. این امر نتیجه سیاست تسامح و کرمی بود که این خلفا بدان مشهور بودند. هدف نوشتار حاضر معرفی و بررسی یکی از متونی است که پیرامون زندگی اجتماعی مردم در دوران خلافت عباسی بر پایه آثار و نوشته‌های جاحظ تالیف شده است.

    کلیدواژگان: زندگی اجتماعی، عصر عباسی، جاحظ
  • مصطفی احمدی * صفحات 163-173

    ضیاءالدین عباد الله اعرجی از علماء قرن 8 ه.ق، از شاگردان علامه حلی محسوب می‌شود. وی دارای سه تالیف است که دو اثر آن حاشیه و شرح کتاب‌های استاد خود با نام «حاشیه قواعد الاحکام» و «منیه اللبیب فی شرح تهذیب» است. اثر سوم رساله «التحفه الشمسیه فی المباحث الکلامیه» است که به  درخواست «حماد بن عیسی» تالیف شده است. مصنف در این اثر  یک دوره عقاید شیعه به‌صورت مختصر بازگو نموده و از استدلال‌های فنی و پیچیده کلامی صرف‌نظر کرده است.

    کلیدواژگان: ضیاءالدین عبدالله اعرجی، التحفه الشمسیه، منیت اللبیت، حاشیه قواعد الاحکام
  • مهدی نورمحمدی صفحات 175-186

    نوشتار پیش رو جوابیه مقاله «ای امان از این امانتخوار» نوشته سعید پورعظیمی است که در شماره 176 (خرداد و تیر) مجله آینه پژوهش در نقد کتاب «خاطرات عارف قزوینی» منتشر شده است.

    کلیدواژگان: جوابیه نقد، سعید پورعظیمی، نقد کتاب، کتاب خاطرات عارف قزوینی، عارف قزوینی، مهدی نورمحمدی، نقد مقاله
  • سید علیرضا طباطبائی یزدی صفحات 187-224

    هدف این پژوهش، ارایه چشم‌اندازی از تحقیقات خاورشناسان پیرامون شخصیت حضرت ابوطالب به زبان‌های اروپایی است. توجه به اهمیت حوزه کتابشناسی مطالعات اسلامی در غرب از یک طرف و نبود یک کتابشناسی‌ نسبتا جامع پیرامون آثار غربیان درباره حضرت ابوطالب از طرفی دیگر، ضرورت چنین پژوهشی را آشکار می‌کند. در این تحقیق،‌ به روش کتابخانه‌ای از فهرست‌ها، کتابشناسی‌ها، پایگاه‌های اطلاعات و کتابخانه‌های حوزه مطالعات اسلامی به زبان‌های اروپایی برای جمع‌آوری و توصیف داده‌ها استفاده شده است. آثاری که در این کتابشناسی معرفی شده‌اند، به سه دسته تقسیم می‌گردند: الف) آثاری که از حضرت ابوطالب صرفا یک زندگی‌نامه ارایه می‌دهند؛ ب) آثاری که ضمن آشنا ساختن مخاطب با ایشان و ارایه یک زندگی‌نامه، به ادله ایمان آوردن یا نیاوردن وی نیز اشاره می‌کنند؛ پ) آثاری که منتقدانه و با دید تحلیلی ادله مذکور را بررسی می‌کنند؛ ت) بعضی از مهم‌ترین ترجمه‌های اشعار حضرت ابوطالب. ازاین‌رو، کتابشناسی این مقاله نیز در سه قسم مذکور ارایه می‌شود. در آخر نیز تحلیل تاریخی پژوهش‌های پیرامون حضرت ابوطالب به زبان‌های اروپایی و همچنین تصوری که شرق‌شناسان از ایشان دارند، به‌عنوان جمع‌بندی و نتیجه‌گیری آماری تقدیم می‌گردد.

    کلیدواژگان: ابوطالب، ایمان ابوطالب، کتابشناسی توصیفی تحلیلی، خاورشناسی، مطالعات اسلامی به زبان های اروپایی
  • هادی ربانی صفحات 225-232
  • ناصرالدین انصاری صفحات 233-270
|
  • Juyā Jahānbakhsh Pages 5-18

    In the following paper, the author intends to examine and study the meaning of the word "barkoni" and the hemistich "Har bāb az in ketāb negārin ke barkoni". To this end, he first presents some of Sa'di commentators' views no this word and hemistich, and then expresses his own idea. According to the author, the word "barkoni" does not mean "to memorize, but "to open; and this meaning is both repetitive in Sa'di's poetry and is recorded by lexicographer. The author suggests the following meaning for the mentioned verse: "Every time the reader opens a chapter of this book, it is better than the other chapter."

    Keywords: Ghazal, Sa'di Shirazi, Sa'di's ghazala, the meaning of the poem, Sa'di's poetry, the word barkoni
  • Hamid Reza Tamaddon* Pages 19-33

    Hassan Hanafi is one of the new thinkers who is known for his famous project "Al-Torath wa al-tajdid" as well as his numerous works in various fields. In his project, Hanafi tries to re-read the various dimensions of Islamic heritage in areas such as theology, principles of jurisprudence, jurisprudence, philosophy and Sufism. One of his most important motivations in this research and scientific endeavor is his critical view of common Islamic studies, which, in his view, is limited to academic and scientific framework and has not yielded any results for the daily lives of Muslims. In the present article, the author first introduces Hassan Hanafi and his works. He then briefly outlines Hanafi's role and views in the renovation of Islamic heritage. Next, he discusses Hanafi's method of innovation, including innovation of language, method, and attitude. Finally, he concludes the article by mentioning some points about Hanafi's project and his conversation with Basam al-Jamal about intellectualism in Islam.

    Keywords: Hassan Hanafi, Islamic heritage, intellectualism, reconstruction, Islamic thought, religious intellectualism, Hassan Hanafi's thoughts, religious heritage, Islamic studies, Arabic intellectuals, al-Torath wa al-Tajdid, intellectualism in Islam
  • Heidar Eivazi Pages 35-48

    This article focuses on the evolution of the image from simplicity to exaggeration in Sami languages. According to an inscription from the ninth century BC, ancient Sami tribes in their first mental experience used the phrase "being eaten by another" as a metaphor for "utter disgrace and helplessness". This stylistic device is also found in the Nevi'im section of the Torah. Then in the Akkadian-Aramaic texts the phrase "eating another person" is a metaphor of "slander / accusation". In Arabic, the phrase "eating human flesh" is a metaphor of "backbiting". Finally, the Qur'an likens the aforementioned moral disorder to an illustration of "eating dead brother's flesh." ." Given the use of the root "'kl" in this common use, the first part of the article, in order to better delineate this evolution, discusses two issues of etymology in Afro-Asian languages, as well as the semantic uses of 'kl in the Qur'an and אכל in the Hebrew Torah.

    Keywords: Sami languages, etymology, illustration, language evolution, metaphor, simile in the Quran
  • Juyā Jahānbakhsh Pages 49-74

    In a part of Ferdowsi's Shahnameh, which is called "historical section" by Shahnameh scholars, among the stories that tell the story of the Sassanid Empire, "The Story of Bahram Choobieh" is one of the most beautiful stories. The focus of the present article is on one of the key and difficult verses of this story, which is also in an important part of the story and has attracted the attention of many readers of Shahnameh so far. There have been various speculations about its words and meaning. Therefore, in the following article, the author has considered the meaning of the verse "Be soori ke dastānash choobin bood/ chenān dād ke khānash no-aien bood" from the Shahnameh along with different ideas regarding its meaning. To this end, he talks about some of the prose rewritings of Shahnameh and expresses some commentators' views on the meaning of this verse. At the end, he presents his own reading and understanding of the text. According to him, "dastān" (hands) mean pots or pans or cooking utensils and something like that, and it seems that the meaning of the verse is: Whenever a wooden pot is used at a party, know that the food itself would be new and different from what you have seen before, and you are going to a quite different party, and they serve you with unexpected meal. Finally, the author concludes the article by discussing the irony used in this verse.

    Keywords: Shahnameh, the meaning of poetry, Ferdowsi's poems, Ferdowsi, Shahnameh verses, Shahnameh historical section, Sassanids, Bahram Choobineh's story, Shahnameh stories, historical stories, Sassanid kingdom, Shahnameh research
  • Golpar Nasri Pages 83-105

    In 1390, a Corrected edition of Mas'ood sa'd's Divan was published by Mohammad Mahyar. Its introduction focused on the poet's biography including some information regarding his family, his life and death, the rulers of his time, his praisers, his contemporary poets, and…. This correction is based on a manuscript available in Hakim Ooghloo Pashay's library in Turkey; in addition to this, the editor has used eight other manuscripts as the replaced ones, and also eleven collection of poems and proses as additional sources. Despite the editor's precious efforts, some of the recordings, readings and rhymes in this Divan still need more reflection; therefore, the author of this article is going to deal with some of them in the present paper.

    Keywords: critique, correction, Mas'ood sa'd's Divan
  • Pages 107-149

    Manuscript No. 4129 of the Library of the Parliament in Tehran, which is dated Rajab 583/Oct. 1187, contains one of the most important works of Shiite Qur’ānic interpretation that have remained unknown. In the initial encounter with the MS, one finds its appearance different from other manuscripts of Qur’ān and tafsir. Though the library cataloguer has included it in the list of the Qur’āns and has only provided a simple description of its physical appearance, this MS should be considered a work composed of the text of the Qur’ān, details of the ten official variant readings, and the interpretation of the Qur’ān. Since this work has always been kept among the Qur’āns of the Library, no one has recognized the importance of its marginal annotations, which contain a very important hitherto lost Shiite tafsīr from the sixth/twelfth century. In recent years, I have studied these annotations carefully in order to prepare an accurate edition of the work. The present article introduces the manuscript and identifies its possible author, Ḍiyā’ al-Dīn Abū al-Riḍā Sayyid Faḍlullāh al-Rāwandī (alive in 571/1176). A unique feature of this work is its appendix on some points in Qur’ānic studies. It contains, among other things, the oldest critical analysis and refutation, by a Shiite scholar, of the narrative of Zayd b. Thābit’s collection of the Qur’ān in the reign of Abū Bakr.

    Keywords: Ḍiyā’ al-Dīn Abū al-Riḍā Sayyid Faḍlullāh al-Rāwandī, al-Sayyid al-Imām, Al-Kāfī fī al-Tafsīr, Shiite Interpretation in the 6th, 12th Century, Shī‘a’s Qur’ān Transcribing, al-Mu‘tazila, Ten Variant Readings, Majdiyya School in Kashan, Collection of the Qur’ān, MS no. 4129 in the Library of the Parliament (Tehran)
  • Nasime Fallahi Nejād Pages 151-161

    Speaking of social life is directly related to the political, economic and intellectual life in the society, which differs from one society to another and from one era to another. Without any doubt, the domestic policy of any government is one of the most obvious factors in creating social reforms in society as the social life of Muslims in the early centuries of Islam has been a reflection of the policies of the rulers and the differences between the rulers in different eras. An example of this difference in the social life of the people in the first centuries of Islam can be clearly seen during the caliphate of the Abbasid caliphs. During the caliphate of al-Mahdi and Harun al-Rashid, Baghdad witnessed various manifestations of prosperity and comfort that had a direct impact on the social life of the people in those days. This was the result of the tolerance policy for which these caliphs were famous for. The purpose of this article is to introduce and review one of the texts that have been written about the social life of the people during the Abbasid caliphate based on Jahiz's works and writings.

    Keywords: Social life, Abbasid era, Jahiz
  • Mustafa Ahmadi* Pages 163-173

    Ziya od-Din Abdullah bin Muhammad A'raji, one of 8th century scholar, is considered to be one of Allame Helli's students. He has written three books two of which includes the marginal annotation and explanation to his master's books, and are titled Hashie Qavāed al-Ahkām and Maniat al-Labib fi Sharh-e Tahdhib. His third book is a treatise called At-Tohfat al-Shamsia fi al-Mabāhith al-Kalāmia written at Hemād bin Isa's request. In this work, the author briefly recounts all of Shiite beliefs and refrains from technical and complex theological arguments.

    Keywords: Ziya od-Din Abdullah bin Muhammad A'raji, Hashie Qavāed al-Ahkām, Maniat al-Labib fi Sharh-e Tahdhib, at-Tohfat al-Shamsia fi al-Mabāhith al-Kalāmia
  • Mahdi Noor Mohammadi Pages 175-186

    The following article is an answer to Sa'id Poor Azimi's article which was written as a critique of the book Aref Qazvini's Memories, and was published in Ayene Pajoohesh magazine, issue 176 (June and July).

    Keywords: Response to a critique, Sa'id Poor Azimi, book review, Ᾱref Qazvini's Memories, Ᾱref Qazvini, Mahdi Noor Muhammadi, critique of an article
  • Seyyed Alireza Tabatabaie Yazdi Pages 187-224

    This study intends to provide an overview of the orientalists' research on the personality of Abu Talib in European languages. On the one hand, the importance of the field of bibliography of Islamic studies in the West, and on the other hand lack of a relatively comprehensive bibliography of Western works on Abu Talib reveals the necessity of this research. Based on the library method of data collection, this research has used the lists, bibliographies, databases, and the libraries in the field of Islamic studies in European languages to gather and describe data. The works presented in this bibliography are divided into three categories: a) Works that offer only a biography of Hazrat Abu Talib; b) Works that, while acquainting the audience with him and presenting a biography, also point to the reasons for his believing or not believing in God; c) Works that critically and analytically examine the mentioned reasons; and d) Some of the most important translations of Abu Talib's poems. Therefore, the bibliography of this article is presented in the three categories mentioned. Finally, as a summary, the historical analysis of the researches on Hazrat Abu Talib which were done in European languages as well as the orientalists' conception of him is presented.

    Keywords: Abu Talib, faith, Abu Talib's faith, descriptive-analytical bibliography, orientalism, Islamic studies in European languages