فهرست مطالب

  • پیاپی 1 (پاییز و زمستان 1389)
  • تاریخ انتشار: 1389/10/11
  • تعداد عناوین: 8
|
  • محمدجعفر چمنکار صفحات 1-17
    خلیج فارس و دریای عمان با بهره مندی از یک سلسله ویژگی های خاص طبیعی و سیاسی، چون قرار گرفتن در قلب خاورمیانه پرتنش و بهره مندی از ذخایر گران بهای انرژی و سرمایه حاصل از آن و اتصال به سرزمین های بری و بحری، مجاورت با حوزه قفقاز و بین النهرین و هلال خصیب، داشتن سواحل طولانی، بریدگی های فراوان، عمق کافی آب و نفوذ آن در خشکی و بنادر و جزایر متعدد از اهمیت فراوانی در استراتژی های تدافعی و تهاجمی نظانی برخوردار است. این جایگاه که از ادوار کهن وجود داشت در قرن نوزده و بیستم مورد تاکید اندیشمندان ژئوپولتیک جهان قرار گرفت. بر این اساس جایگاه فوق استراتژیک این حوزه ضمن تاثیرگذاری بر سایر تحولات منطقه ای و فرامنطقه ای حفظ خواهد گردید.
    کلیدواژگان: خلیج فارس، اهمیت سوق الجیشی، نظریات اندیشمندان ژئوپولتیک، جایگاه نوین نظامی
  • هوشنگ خسروبیگی، زهرا قنبری مله صفحات 19-41
    تاریخ ایران در دوره قاجار همواره به دلیل داشتن منابع مهم تاریخی در تمامی حوزه ها اعم از تاریخ عمومی، تاریخ اختصاصی، سفرنامه ها و... از اهمیت ویژه ای در میان مورخین برخوردار است و در این میان نگاهی نوین به تاریخ های محلی می تواند ابعاد جدیدی را در حوزه تاریخ به تصویر کشد.
    سمنان یکی از شهرهای با پیشینه کهن در تاریخ ایران است. به نظر می رسد استقرار این شهر در مسیر یکی از راه های اصلی تجاری و زیارتی و نزدیکی آن به پایتخت قاجاریه می توانست در توسعه سمنان موثر بوده باشد. با این حال داده های پراکنده تاریخی نشان می دهد که تعداد جمعیت سمنان در دوره مورد نظر، علی رغم توسعه محلات، روند نزولی داشته است. این پژوهش به دنبال شناسایی علل این امر و ارزیابی مهم ترین مولفه های تاثیرگذار در ثبات و کاهش تعداد جمعیت سمنان در اوایل دوره قاجاریه است.
    کلیدواژگان: بلایای طبیعی، جمعیت، راه ها، سمنان، شهر، فضاهای شهری، قاجاریه، محلات
  • سیدابوالفضل رضوی صفحات 43-67
    بازارهای شهری، پس از شکل گیری زندگی و تثبیت ساختار شهری، نظم مشخصی به خود گرفتند و فعالیت بازاریان نیز در چهارچوب تشکیلات صنفی صورت می گرفت. اصناف با نظر به ماهیت حکومت ها و چگونگی ساخت سیاسی در ایران، ماهیت مستقل نداشتند اما پیدایش و تداوم فعالیت آنها با اهداف حکومتی و ساختار اجرایی آن در پیوند بود. ناظران بازار و روسای اصناف از طریق مناصب حکومتی تعیین می-شدند و به عنوان جزئی از اجزای حکومت ها به منظور اداره آسان تر شهر در خدمت طبقه حاکمه بودند. گاه به اقتضای وضع سیاسی حاکم، اصناف نیز مانند دیگر گروه های شهری فرصتی پیدا می کردند تا فعالیت های خود را منظم نموده تشکیلات خود را کارآمدتر کنند. عصر ایلخانی یکی از همین محدود موارد معدودی بود که در آن از سر اجبار و در جهت حفظ هستی و یا به اختیار و در جهت پویایی بیشتر، فعالیت تشکیلاتی اهل بازار منظم تر شده و حوزه فعالیت های آنها گسترش یافته بود. بررسی زمینه های این امر و دلایل پویایی فعالیت اصناف در این عصر و جایگاه آنها در ساختار حیات شهری، مسائلی هستند که در این پژوهش مورد بررسی قرار می گیرند.
    کلیدواژگان: بازار، شهر، صنف، اقتصاد شهری، تشکیلات پیشه وری
  • محمد سلماسی زاده صفحات 69-89
    در نیمه اول قرن نوزدهم میلادی تبریز با توجه به موقعیت جغرافیایی و امتیازات سیاسی اقتصادی خود کانون ترقی خواهی و نوجویی ایران به حساب می آمد. جنگ های ایران و روسیه و مدیریت بحران حاصل از آن به دست رجال دارالسلطنه تبریز، استقرار سفرای دولت های اروپایی در این شهر، نزدیکی به تمدن اروپایی و همجواری با روسیه و عثمانی، تبریز را به دروازه ورود علوم و فنون و آثار و محصولات اروپایی تبدیل کرد و از سوی دیگر جمعیت فراوان و منابع عظیم اقتصاد متکی بر کشاورزی و دامداری در کنار نیروی کار ارزان و مزیت استقرار بر سر راه های زمینی اروپا به ایران که شامل مسیرهای تبریز طرابوزان و تبریز تفلیس می شد، این شهر را کانون ثقل تحولات سیاسی اقتصادی کشور ساخت. در همین زمان بانیان دارالسلطنه تبریز به دنبال یافتن علل پیشرفت مغرب زمین و انحطاط و عقب ماندگی کشور خود برآمدند. اعزام نخستین دانشجویان ایرانی به اروپا و تاسیس اولین کارخانه های صنعتی در آذربایجان و آوردن دستگاه های چاپ، ترجمه و نشر کتاب های جدید، تاسیس نخستین نمونه های مدارس اروپایی در این شهر را می توان به عنوان نمادهایی از تبدیل تبریز به کانون ترقی خواهی و نوجویی ایران قلمداد کرد.
    کلیدواژگان: تبریز، ترقی خواهی و نوجویی، علوم و صنایع جدید، رجال دارالسلطنه
  • محمدامیر شیخ نوری صفحات 91-101
    خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی وزیر بزرگ ایلخانان مغول، یکی از پرکارترین مورخان و نویسندگان در پیشینه تاریخی ایران است. آثار خواجه رشیدالدین به لحاظ مسوولیت ها و جایگاه اداری او و همچنین به دلیل آشنایی و تبحر او در برخی علوم از جمله پزشکی و کشاورزی، حائز اهمیت است. شناخته شده ترین اثر او کتاب جامع التواریخ است. این اثر گذشته از اهمیت و جایگاه آن برای مطالعه در تاریخ کشاورزی و دانش های مرتبط با آن، می تواند به منظور شناخت اوضاع تاریخی و جغرافیایی دوره ایلخانان مغول نیز مورد استفاده قرار گیرد.
    در این مقاله تلاش شده است تا ضمن تبیین جایگاه این اثر در تاریخ کشاورزی، وجوه اهمیت آن در شناخت اوضاع تاریخی و جغرافیایی دوره خواجه رشیدالدین فضل الله و تقسیم بندی این داده های تاریخی، مورد توجه قرار گیرد.
    کلیدواژگان: خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی، آثار و احیاء، ایلخانان، کشاورزی
  • عبدالکریم مشایخی صفحات 103-128
    در دوره قاجار بندر بوشهر در کرانه شمالی خلیج فارس معتبرترین بندر تجاری و دروازه جنوبی ورود تمدن مغرب زمین به شمار می رفت.
    به دنبال تحولات فرهنگی دوره ناصری و مظفری با رشد شتابان مدرسه سازی جدید که با همت مردانی چون میرزاحسن رشدیه همراه بود در بندر بوشهر هم با تلاش احمدخان دریابیگی حکمران بنادر خلیج فارس و با همکاری برادران سعادت مدرسه ای جدید در سال 1317 ه.ق./ 1278 ه.ش. تاسیس شد که به دلیل خدمات فرهنگی و نقش معلمان و دانش آموزان این مدرسه در افتتاح مدارس جدید در جنوب ایران این مدرسه به لقب «مادر مدارس جنوب ایران» مشهور شده است.
    مقاله حاضر نگاهی به روند شکل گیری این موسسه آموزشی جدید و تحولات فرهنگی آن از آغاز تاسیس تا پایان سلطنت پهلوی اول دارد.
    کلیدواژگان: مدرسه سعادت مظفری بوشهر، حکمران کل بنادر خلیج فارس، مدرسه سازی جدید، مکتب کلاسیک آموزشی، تحولات نوین آموزشی
  • جلیل نائبیان، جواد علیپور سیلاب صفحات 129-160
    پیروان دین زرتشتی در ایران پس از اسلام موقعیت خود را به نفع مسلمانان از دست دادند. اینان تا دوران قاجاریه در ایران با تحمل مشکلات فراوان حضور داشتند. محدودیت هایی که زرتشتیان با آن مواجه بودند مانع از آن می شد تا بتوانند در امور کشوری نقشی بر عهده داشته باشند، این در حالی است که پارسیان؛ یعنی هم کیشان زرتشتیان ایران؛ در هند توانستند جایگاهی مناسب برای خود رقم بزنند. پارسیان به خصوص از اوایل قرن نوزدهم میلادی تحت توجهات بریتانیا به لحاظ اقتصادی پیشرفت های فراوانی نمودند و بدان جایگاه رسیدند که زبانزد خاص و عام شدند. قدرت اقتصادی پارسیان زمینه را برای کمک های آنان به دیگران فراهم نمود و در این بین زرتشتیان ایران هم از آن بهره مند شدند. در اقدامی عملی پارسیان انجمنی به نام «انجمن بهبودی حال زرتشتیان ایران» به وجود آوردند که این انجمن نماینده ای به نام «مانکجی لیمجی هوشنگ هاتریا» را به ایران فرستاد تا اقداماتی در بهبود حال زرتشتیان ایران انجام دهد. اقدامات مانکجی هاتریا در ایران جنبه های مختلفی از جمله سیاسی و اجتماعی و فرهنگی را دربرمی گرفت که بررسی آن موضوع این مقاله خواهد بود.
    کلیدواژگان: زرتشتیان، پارسیان، مانکجی، جزیه
  • اسدلله واحد صفحات 161-181
    با فروریختن کاخ های عظیم غزنوی و ظهور سلجوقیان، افق های جدیدی در عرصه های سیاسی، اجتماعی، فکری و فرهنگی در ایران پدیدآمد. گسترش قلمرو جغرافیایی، ایجاد مدارس نظامیه، رونق کانون های ادبی و توسعه و تعدد آنها در آذربایجان، ری، همدان، اصفهان و آسیای صغیر و وجود نظام پیچیده دیوانی با آداب و رسوم خاص و در نهایت کمال نثر فنی و کتابت مکاتیب، از جمله آن پدیده هاست. در میان موضوعات یادشده، فن انشا و کتابت مکاتیب، به لحاظ اسلوب و شرایط خاص و وفور آثار از نظر تاریخی و فرهنگی، اهمیت ویژه ای دارد. مورخان در تدوین و تحلیل وقایع تاریخی عهد سلجوقی، از آشنایی و آگاهی با مصدر انواع مکتوبات این دوره، طرز کتابت و شیوه های مرسوم آنها به عنوان اسناد دست اول و قابل اعتماد، ناگزیرند و ادیبان در بررسی انواع نثر و بازنمود ظرایف هنری مربوط، نمی توانند از این مهم صرف نظر کنند. به گونه ای که می توان این دوره را به لحاظ تاریخی، عهد کمال دیوانسالاری و به لحاظ ادبی و فرهنگی، دوره اوج کتابت نامه ها و نثر فنی نامید.
    این مقاله به بررسی وجوه مختلف انشای مکتوبات فارسی عصر سلجوقی می پردازد. مهم ترین مباحثی که در آن طرح شده است و از نظر تاریخی و ادبی اهمیت شایانی دارد، به اختصار به قرار زیر است:بررسی دیوان طغرا که دیوان رسایل و انشا جزو آن بوده است؛معرفی دبیران معروف آن دوره؛آداب کتابت مکتوبات؛ادوات و ابزارهای لازم برای کتابت؛شیوه های کتابت، شکل شناسی مکاتیب و انواع آنها.
    کلیدواژگان: کتابت، نامه، انشا، طغرا، کاغذ
|
  • M.J. Chamankar Pages 1-17
    Persian Gulf and Oman Sea, having some special political and natural features such as being located at the heart of the Middle East, having rich energy and capital resources, being connected to the variety of lands and waters, neighboring Caucasian and Mesopotamian area and the Green Crescent, long coastal lines, enough depth of water and its expansion towards land, and finally having different ports and islands, have enjoyed great importance in defense and attack strategies. Such a significant position has been existing from ancient times for Persian Gulf and Oman Sea. However, from the 19th and 20th c. the aforementioned significant position has been reemphasized by the geopolitical scholars of the world. Accordingly, the higher strategic position of Persian Gulf and Oman Sea while having an impact on other regional and non regional developments, will be maintained.
  • H. Khosrobeigi, Z. Ghanbari Pages 19-41
    The history of Iran during Qajar period has a precise importance among historians due to historical resources in various branches such as communal and classified history, and also voyage correspondence. With this aspect, a new vision to the local histories could be opened toward novel views in the area of Iran’s history.Semanan has been acknowledged as one of the ancient cities in the history of Iran. It seems that being located in the path of the most important trade ad pilgrimage routes, and its closeness to the Qajar’s capital city, could be considerably important in Semnan’s development.In spite of the development of many districts in Semnan, random information indicates that the population of Semnan in the mentioned period had been decelerated.This survey tries to comprehend the reasons of this event and evaluates the most effective issures on stabilizing or reducing of Semnan’s population in the early Qajar era.
  • S. Abolfazl Razavi Pages 43-67
    After the establishment of urban life in Iran and the stabilization of its structure; City Baazar also obtained a particular order and merchantile activities took place in the framework of guild organization. However; considering the essence of governments and political structure in Iran, guilds were not independent entities and their establishment and the continuity of their activities were linked to the goals of the government and heads of the guilds were appointed by governmental authorities; and as parts of governmental apparatus were of the service of the ruling class and easier administration of the city. Only in limited occasions, as the political situation required, guild likewise other urban associations, got the opportunity to organize themselves and make their organizations more effective. Ilkhanid Era is one of those limited occasions in which either out of necessity and self preservation or out of choice and in the direction of being more progressive, the organizational activity of merchants and craftsmen became more disciplined or its dimensions developed. The study of the grounds of this matter and the reasons for the progressivity are the activities of the grounds of guilds in this Era, and their position in the structure of urban life are objectives of this research
  • M. Salmasi Pages 69-89
    During the first half of the 19 the century Tabriz, in lieu of the geographical location, and economic / political privileges of the city, was considered as the center for Iran’s progress and modernization. The Iran-Russia wars and the resulting knowledge of disaster management by Tabriz Dar-e-Saltaneh (house of government) on one hand, and the placement of emissaries of European nations in this city, and the closer interaction of the city with the European culture and the neighboring Russia and Ottoman Empire on the other hand, had transformed Tabriz in to an entrance gate for modern science and technology and all kinds of European goods and products. Furthermore, the large human population and cheap labor force, the vast economical resources that were based on agriculture and livestock, and being located along the main land pathways between Iran and Europe, namely Tabriz-Trabzon and Tabriz-Tbilisi had made this city the center of gravity for Iran’s development.At the same time, the founders of Dar-e-Saltaneh were questioning the reasons for advancement of western world, and the causes behind cessation of their own nation. Sending Iranian students to European schools, construction of first foreign factories in Azerbaijan, importing the first printing machines, translation and publication of new books, and establishing a new educational system based on European schools in this city can be considered as representative of Dar-e-Saltaneh’s attempts for modernization and progress.
  • M.A. Shiekh Noori Pages 91-101
    Khaje-Rashide-e-Din Hamadani, the great minister of Ilkhanid Mongol was one of the vigorous writers and historians during the historical background of Iran. Khaje-Rashid-e-Din works are significant in terms of his administrative responsibilities and his expertise in veriety of sciences such as medicine and agriculture. His best known work was ‘Jami al-Tawarikh’. His another valuable work but less known was ‘Assar va Ehiaa’ in agricultural science. That book had no only a great value in agricultural study but also in recognition of the historical and geographical situation of Ilkhanid Mongol era.This article attempts to explain the position of this book in history of agriculture as well as understanding the aspects of historical and geographic situation in Khaje-Rashid-e-Din period.
  • A. Mashayekhi Pages 103-128
    The port of Bushehr was the most prestigious commercial port on the northern coast of Persian Gulf in Qajar era and was considered as the south gate entrance for the western civilization. In consequence of cultural developments in the course of Naseri and Mozafari and along with the rapid growth of building new schools by the efforts of men like Mirza Hasan Roshdieh, a new school was also established in Bushehr by the attempts of Ahmad Khan Daryabeigy - Bushehr General Governor - and Saadat Brothers in 1899. Due to the cultural services and the role of teachers and students of this school on other schools opened later, it was known as “The mother of Iran’s southern schools”.This paper casts a glance to the shaping of this new institution and its cultural development from the beginning to the end of the first Pahlavi dynasty.
  • J. Naebyan, J. Alipoor Silab Pages 129-160
    The followers of Zoroastrian religion in Iran after the position of Islam to the benefit of Muslims were to the Ghajarieh with so many problems. Limitations which Zoroastrians faced were not able to play a role in the affairs of the country, while the Persians; that is both religious Iranian Zoroastrians; in India could have a suitable place for their own destiny. In the light of especially the Persians in early 19th century under Britain’s auspices economic progress was made, and many of its positions were notorious. Persian economic power helped them and Iranian Zoroastrians. In practical action Persians association in the name of “The society for the Amelioration of Condition of Zoroastrians in Pershia” created the association representative called “Manekji limiji Houshang Hateria” sending to Iran to improve measures in the Iranian Zoroastrians. “Manekji Hateria” measures different aspects of the Iran’s political, social and cultural aspect in the study which is the subject of this article.
  • A. Vahed Pages 161-181
    New Horizons in political, ideological, social, and cultural trends emerged in Iran with the appearance of Saljogian and collapse of gigantic palaces. Geographical development, establishing military schools, and the growth of literary cannons in Azerbaijan, Rey, Hamadan, Isfahan, Minor Asia. Furthermore, ministerial systems and technical prose writing are seen in this era. Highly skilled compositions and writing grandeur letters regarding style and special dispositions are taken into consideration for their cultural and historical precepts.Historians were indispensably cognizant of types, methods, and common ways of writing as unquestioning and original documents. Literary persons could not deny the survey of kinds of prose and artistic delicacy. As a result, this period was of great importance due to its ministerial writing and prosaic principles.This article aims to survey on different kinds of composition of letters in Farsi in Saljogi Period. The most salient parts concerning social, historical, and literary viewpoints are:-The survey on Toghra minister imbued with ministerial composition.-Introducing reputable teacher of the era.-Rules of writing letters.-Required instruments for writing.-Forms and types of writings.