آرشیو سه‌شنبه ۲۲ مرداد ۱۳۹۸، شماره ۴۴۳۸
دیپلماسی
۵
گزارش روز

هشدارهای وزیرخارجه از دوحه: منطقه خلیج فارس آماده احتراق است

سارا معصومی

محمدجواد ظریف، وزیر خارجه کشورمان در لیست تحریم های امریکا قرار گرفته اما دیپلماسی ایران نه تنها متوقف نشده، بلکه با سرعت بیشتری در جریان است. تهران طبق جدول مشخص و برنامه ریزی شده ای قدم برمی دارد. اقدام های برجامی ایران در محکومیت تعلل 1+4 با کاهش تعهدات برجامی ادامه دارد و شمارش معکوس برای برداشتن گام سوم آغاز شده است. همزمان تهران پنجره دیپلماسی برای حفظ توافق هسته ای را نبسته و تحرکات کافی و لازم میان تهران و تروییکای اروپایی به خصوص پاریس ادامه دارد. در بعد منطقه ای، دولت ایالات متحده امریکا به ریاست دونالد ترامپ تلاش برای شکل دادن به ائتلافی علیه ایران با بهانه قرار دادن تامین امنیت در تنگه هرمز را آغاز کرده اما همزمان دیپلماسی ایران در مسیر معکوس در حال حرکت است. تهران در این مقوله تمرکز را بر تاکید بر نقش آفرینی قدرت های منطقه ای و نفی حضور بازیگران خارجی قرار داده است. اقدامی که با استقبال کشورهای معقول منطقه از عراق تا قطر، از کویت تا عمان روبه رو شده است. در حالی که رژیم اسراییل آمادگی خود را برای حضور در ائتلاف امریکا در خلیج فارس و محدوده تنگه هرمز اعلام کرده است، کشورهای منطقه و در راس آنها ایران این اقدام را مساوی با افزایش تنش و نه تامین امنیت در این محدوده می دانند. همزمان سایر کشورها از شرق تا غرب درخواست امریکا برای پیوستن به این ائتلاف را به دلیل رنگ و بوی ضدایرانی آن یا رد کرده یا در حالت تعلیق نگه داشته اند. تعلیقی که به نظر می رسد خشم کاخ سفیدنشین ها را برانگیخته است. محمدجواد ظریف در این فضا، فرصت مانوری برای پیشبرد طرح ایران پیدا کرده و مهره های خود را در شطرنج منطقه به آرامی تکان می دهد. بر همین اساس روز جمعه بود که محمدجواد ظریف در حساب کاربری خود در توییتر برای چندمین بار در چند هفته گذشته تاکید کرد: ایران در حراست از منافع خود در خلیج فارس تردید به خود راه نخواهد داد. ظریف با شاهرگ حیاتی خواندن خلیج فارس نوشت: «خلیج فارس برای ایران که از دیرباز تضمین کننده امنیت دریایی بوده اولویت امنیت ملی به شمار می رود. با در نظر گرفتن این واقعیت و صرف نظر از هجمه های تبلیغاتی، هر گونه حضور برون منطقه ای طبق تعریف منشا ناامنی است. ایران برای حراست از امنیت خود تردید نخواهد کرد.» این پاسخ ظریف بلافاصله در رسانه های بین المللی به هشدار وزیر خارجه ایران به اسراییل و امریکا تعبیر شد. محمدجواد ظریف از چندسال قبل و با ظهور اختلاف های جدی میان تهران و ریاض پیشنهاد تشکیل مجمع گفت وگوهای منطقه ای را داد که این پیشنهاد همچنان روی میز است اما با امتناع عربستان سعودی، بحرین و تا حدودی هم امارات متحده عربی روبه رو شده است. پس از ایران، عراق نیز در چندماه اخیر با توجه به مجموعه تحولات ناخوشایند در منطقه خلیج فارس پیشنهاد کنفرانسی برای گفت وگوهای منطقه ای را داده بود که با استقبال برخی بازیگران منطقه ای از جمله ایران و حمایت اتحادیه اروپا نیز روبه رو شد اما به نظر می رسد که عربستان سعودی همچنان این پیشنهاد را هم معلق نگه داشته است. از بهار سال جاری تاکنون مجموعه تحولاتی که در منطقه خلیج فارس رخ داده عملا نگاه ها را به سمت امنیت در یکی از مهم ترین شاهراه های نفتی ایران بازگردانده است. به نظر می رسد که دست هایی از خارج از منطقه با حمایت برخی بازیگران منطقه ای در چندماه اخیر عمدا تلاش کرده اند با زیر سوال بردن امنیت و ثبات در تنگه هرمز، توجیهی برای حضور نظامی بیشتر بازیگران فرامنطقه ای پیرامون ایران پیدا کنند. از عملیات خرابکارانه در چند نفتکش نزدیک به بندر الفجیره در امارات متحده عربی تا هدف قرار گرفتن نفتکش های ژاپنی در حالی که آبه شینزو نخست وزیر ژاپن مهمان مقام های ایرانی بود و از ساقط شدن پهپاد امریکایی توسط ایران و البته توقیف نفتکش انگلیسی توسط ایران که برخی می گویند در پاسخ به توقیف نفتکش حامل نفت ایران در منطقه جبل الطارق صورت گرفته است. مجموعه این حوادث از ژاپن تا روسیه، از چین تا کشورهای اروپایی را نگران شرایط در تنگه هرمز و البته خلیج فارس با در نظر داشتن تجربه جنگ نفتکش ها در گذشته کرده است. بر همین اساس در حالی که امریکا تاکنون توانسته حمایت اسراییل و انگلیس را برای حضور در این ائتلاف جلب کند، ایران تلاش می کند توپ تامین امنیت منطقه خلیج فارس را در زمین بازیگران منطقه ای نگه دارد. تلاشی که البته با کارشکنی های بازیگران منطقه ای که تامین امنیت خود را برون سپاری کرده اند تاکنون به نتیجه ملموسی نرسیده اما توانسته فضا را به نفع ایران تا حدودی تغییر بدهد.

کشورهای ساحلی و وظیفه تامین امنیت منطقه

چند روز گذشته را می توان روزهای دیپلماسی پویای منطقه ای ایران خواند. از حضور هیات یمنی در ایران تا تماس تلفنی حسن روحانی، رییس جمهور با امیر قطر و البته سفر از پیش اعلام نشده محمدجواد ظریف به دوحه. بخش عمده ای از گفت وگوی روحانی و شیخ تمیم به بحث درباره وضعیت خلیج فارس اختصاص پیدا کرد. روحانی در این تماس با بیان اینکه ایران برای حفظ و تقویت امنیت منطقه خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان اهمیت زیادی قائل است، گفت: حفظ این امنیت، توسعه و منافع مردم منطقه را تضمین می کند. رییس جمهور هدف اقدامات برخی کشورهای فرامنطقه ای از جمله امریکا در منطقه خلیج فارس را القای ناامنی در منطقه به جهانیان دانست و تاکید کرد که این اقدامات، مشکلات منطقه را پیچیده تر و خطرناک تر می کند. روحانی با تاکید بر اینکه ثبات و امنیت خلیج فارس با همکاری و همراهی کشورهای ساحلی و در قالب ترتیبات امنیتی مشترک قابل تحقق است، گفت: تجربه تاریخی این واقعیت را به همگان نشان داده که مداخله خارجی ها، تنها موجب افزایش تنش و پیچیده تر کردن شرایط منطقه شده است. تهران معتقد است که کاهش تنش ها در منطقه به نفع همه است و امیدواریم امریکایی ها دریابند مسیری که انتخاب کرده اند نادرست است، این مسیر برنده ای نخواهد داشت و باید رفتار خود را اصلاح کنند.

«شیخ تمیم بن حمد آل ثانی» نیز کاهش تنش ها در منطقه خلیج فارس را به نفع منطقه و جهان دانست و با اشاره به نقش مهم ایران در منطقه گفت: دوحه از هیچ تلاشی برای کاستن از این تنش ها دریغ نخواهد کرد. امنیت منطقه باید توسط کشورهای ساحلی تامین شود و مواضع قطر در این عرصه کاملا روشن است و ما خواهان همکاری با ایران در جهت تقویت روابط دوجانبه و امنیت منطقه هستیم.

سفر ناگهانی ظریف به دوحه

ساعتی پس از تماس تلفنی حسن روحانی و شیخ تمیم، محمدجواد ظریف در سفری اعلام نشده راهی دوحه شد. سفری کوتاه و یک روزه که جزییات رسمی منتشر شده از آن چندان محورهای اصلی بحث های ظریف با میزبان قطری را افشا نمی کند. محمدجواد ظریف در دیدار با «محمد بن عبدالرحمن» وزیر خارجه قطر روابط ایران و قطر را در تمامی زمینه ها از جمله در حوزه سیاست و اقتصاد رو به توسعه خواند و رایزنی مستمر دو کشور در خصوص تحولات منطقه را به عنوان یک نیاز منطقه ای مورد تاکید قرار داد. ظریف گفت: «ائتلاف های نظامی از پیش شکست خورده اند و نیروهای بیگانه موجبات ناامنی منطقه را فراهم می آورند.» وزیر خارجه ایران امنیت خلیج فارس را مسوولیت کشورهای همین منطقه خواند و نه نیروهای خارجی و بر مسوولیت ایران در حفظ صلح و ثبات منطقه تاکید کرد.وزیر خارجه قطر نیز در این دیدار با ابراز خرسندی از روابط ویژه ایران و قطر، بر نقش دو کشور در برقراری صلح و ثبات منطقه و همکاری مشترک جهت تقویت عنصر گفت وگو برای حل و فصل مشکلات منطقه تاکید کرد.

جزییات اندک از دیدار ظریف با امیر قطر

دومین میزبان محمدجواد ظریف در دوحه شیخ تمیم بن حمد بن خلیفه آل ثانی امیر قطر بود. وزیر خارجه در این دیدار دیدگاه جمهوری اسلامی ایران در توسعه مناسبات با همه همسایگان را مورد تاکید قرار داد و از روابط ایران و قطر به عنوان الگویی برای مناسبات سیاسی ایران و کشورهای منطقه یاد کرد. رییس دستگاه دیپلماسی گفت: تروریسم اقتصادی علیه ملت ایران کارساز نیست و بر ناامنی منطقه افزوده است.امیر قطر نیز در این دیدار با اشاره به مناسبات نزدیک و برادرانه ایران و قطر، مشورت و رایزنی دو کشور در خصوص مسائل منطقه ای و بین المللی و تلاش مشترک برای حل و فصل مشکلات منطقه را مورد تاکید قرار داد. او همچنین بر آمادگی همیشگی کشورش برای برقراری صلح و ثبات در منطقه تاکید کرد.محمدجواد ظریف پس از بازگشت از دوحه در گزارشی توییتری با انتشار تصاویری از دیدارهایش با «شیخ تمیم بن حمد بن خلیفه آل ثانی» امیر قطر و همچنین «محمد بن عبدالرحمن آل ثانی» وزیر خارجه این کشور نوشت: «از سفر بسیار سازنده به قطر بازگشتم. با امیر قطر و وزیر خارجه این کشور درباره موضوعات دوجانبه، منطقه ای و جهانی بحث و تبادل نظر کردیم.» ظریف در پایان با اشاره به مصاحبه مفصلی که با الجزیره انگلیسی داشته، تصریح کرده است: «فقط ملت های منطقه می توانند امنیت منطقه را تضمین کنند.- نخست همسایگان-.»

ظریف: کشتی های بیشتر مساوی ناامنی بیشتر

کمتر از یک روز حضور در دوحه کافی بود تا محمدجواد ظریف دیپلماسی رسانه ای را همراستا با دیپلماسی منطقه ای پیش ببرد و دقایقی مقابل دوربین الجزیره بنشیند. عمده این مصاحبه که کامل آن امروز (سه شنبه) پخش خواهد شد به مسائل منطقه ای پرداخت. بر اساس ترجمه خبرگزاری فارس از این مصاحبه، محمدجواد ظریف گفت: «خلیج فارس یک مسیر آبی باریک است و هرچه تعداد کشتی های خارجی بیشتری در آن باشد، امنیت این منطقه برای همه کاهش پیدا می کند. منطقه خلیج فارس آماده احتراق است، زیرا امریکا و هم پیمانان این کشور، سیلی از تسلیحات را روانه این منطقه کرده اند. ایالات متحده سال گذشته، پنجاه میلیارد دلار تسلیحات به [کشورهای عربی] این منطقه (غرب آسیا) فروخت. برخی کشورهای این منطقه با کمتر از یک سوم جمعیت ما، 87 میلیارد دلار صرف تهیه تسلیحات می کنند. ایران سال گذشته به طور کلی تنها 16 میلیارد صرف ارتش خود با یک میلیون نظامی کرد، امارات متحده عربی که کل جمعیت آن یک میلیون نفر است، 22 میلیارد دلار صرف تهیه تسلیحات کرد و عربستان سعودی 87 میلیارد دلار صرف تهیه سلاح کرده است. اگر شما از تهدیداتی صحبت می کنید که از جانب این منطقه است، این تهدیدات از طرف امریکا و هم پیمانانش است که تسلیحات را به این منطقه روانه می کنند و آن را به یک ماده قابل احتراق آماده انفج ار تبدیل کرده اند.»ظریف در بخشی از مصاحبه به جنگ نیابتی اخیر عربستان و امارات در جنوب یمن اشاره کرد و اقدام این دو کشور در تحریک تنش ها در یمن را محکوم کرد.رییس دستگاه دیپلماسی ایران درباره نقش مخرب واشنگتن در امنیت منطقه گفت: «تجربه نشان داده است که حضور امریکا و ناوگان نیروی دریایی این کشور در خلیج فارس هرگز به ایجاد امنیت ختم نشده است. ما خاطرات بسیار ناراحت کننده ای از اقدام کشتی امریکایی در ساقط کردن هواپیمای ایران در تاریخ 1988 داریم که به کشته شدن 290 نفر از مسافران آن منجر شد. بنابراین ما معتقدیم، بهترین اقدامی که امریکا برای محافظت از کشتیرانی می تواند انجام دهد، این است که بقیه را به حال خود رها کند و مداخله نکند.»او درباره طرح واشنگتن برای تشکیل ائتلاف دریایی در تنگه هرمز گفت: «این یک اقدام خصمانه علیه ایران است و فکر کنم هیچ تاثیری جز ناامن کردن منطقه نداشته باشد.»

انعکاس سفر ظریف

بیشتر رسانه های بین المللی ترجیح دادند در گزارش های کوتاه خود از سفر ناگهانی ظریف به دوحه، پرونده یمن را پررنگ کنند. با این همه رسانه اسراییلی جورزالیم پست در این باره نوشت: محمدجواد ظریف که اخیرا توسط خزانه داری امریکا تحریم شده است به گزارش رسانه های ایرانی به منظور تحکیم روابط دوجانبه نزدیک دوحه و تهران به قطر سفر کرد. ظریف پیش از این سفر در توییتر خود خواهان اتحاد کشورهای مسلمان در برابر اسراییل شده بود. او پس از این توییت راهی قطر شد و در آنجا تاکید کرد که ائتلاف های نظامی در منطقه محکوم به شکست هستند و حضور نیروهای خارجی در منطقه را مسبب ناامنی خواند. جورزالیم پست در ادامه نوشت: ظریف این سخنان را در کشوری بیان کرد که میزبان پایگاه نظامی بزرگ امریکا در منطقه است. وزیر خارجه ایران در قطر برای چندمین بار تاکید کرد که مسوولیت امنیت منطقه خلیج فارس بر عهده کشورهای منطقه ای است. «جورزالیم پست» می نویسد: رسانه های ایرانی می گویند ترکیه رابطه خود با ایران را توسعه بخشیده است و گزارش های دیگری هم وجود دارند که نشان می دهد همکاری های جدیدی میان ایران و کشورهای حاشیه خزر در جریان است. به نظر می رسد که هدف سفر ظریف به قطر، توسعه روابط ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس به خصوص امارات و همچنین ایجاد شکاف میان متحدان امریکا در منطقه باشد. در تحلیل سفر ظریف به قطر نباید از رابطه حسنه واشنگتن با دوحه به خصوص میزبانی پایگاه امریکایی توسط قطر غافل شد و همزمان باید توجه داشت که دوحه میزبان گفت وگوهای امریکا با طالبان افغانستان نیز است.