آرشیو شنبه ۲۰ مهر ۱۳۹۸، شماره ۵۵۰۱
زندگی: سلامت
۱۴

این که عده ای از لذت خوردن نان هم محروم باشند اتفاقی است که برای مبتلاان به سلیاک می افتد

کنترل سلیاک را در دست بگیرید

دکتر بهادر حاجی محمدی

برای اکثر افراد بو و طعم نان داغ پخته شده با آرد گندم از لذتبخش ترین چیزهایی است که می شود تجربه کرد اما برخی افراد همیشه در طول زندگی خود باید از این لذت محروم بمانند... . این افراد مبتلا به بیماری سلیاک هستند؛ یک بیماری خودایمنی که باعث می شود تا پس از مصرف مواد غذایی دارای گندم نظیر نان، ماکارونی، آرد، شکلات و بیسکویت، گلیادین یا نوعی از پروتئین گندم (گلوتن) وارد گردش خون شده و واکنش سیستم ایمنی بدن را به دنبال داشته باشد. به بیان دیگر، بدن افراد مبتلا، پروتئین گندم را یک عامل مضر و ناشناخته تلقی کرده و با ازدیاد لنفوسیت ها و سلول های T در مقابل آن واکنش حساسیتی شدیدی نشان می دهد.

بیماری سلیاک نوعی آلرژی به مصرف گندم و مشتقات آن است. این بیماری از زمان یونان باستان در قرن دوم میلادی شناخته شده بود، اما علت دقیق بیماری در قرن 18 کشف شد. حدود یک درصد از مردم جهان مبتلا به سلیاک هستند. بیماری در کشورهای توسعه یافته شایع تر است؛ به طوری که شیوع سلیاک در برخی از کشورهای اروپایی تا 2درصد می رسد و همچنین در ایالات متحده بیش از دو میلیون نفر مبتلا هستند.

سلیاک؛ ارثیه ای ژنتیکی

سلیاک مانند اغلب حساسیت های غذایی، به سابقه ژنتیکی خانواده وابسته است. این بیماری ارتباطی با سن ندارد و ممکن است در کودکی بلافاصله پس از زمان از شیرگیری بروز کند.

مصرف غذاهای حاوی گندم نظیر نان، ماکارونی، کیک، بیسکویت و... مهم ترین عامل بروز سلیاک در مبتلایان است.

گلوتن اصلی ترین پروتئین گندم است که انواع مختلفی داشته و فقط برخی از آنها موجب بیماری سلیاک می شوند.

مصرف گلوتن در افراد دارای سابقه ژنتیکی، خطر بیماری های خودایمنی را افزایش داده که ناشی از تولید زیاد آنتی بادی و لنفوسیت، علیه گلوتن است.

ممنوعیت در مصرف گندم و جو

عامل دقیق بیماری سلیاک، یک ترکیب گلیکوپروتئینی به نام گلیادین است. گلیادین نوعی گلوتن بوده و از دسته پرولامین ها محسوب می شود و حاوی مقادیر زیادی اسیدآمینه های پرولین و گلوتامین است. البته گلوتن و پرولامین ها در انواع دیگر غلات نظیر جو نیز وجود دارند، اما گلیادین بیشتر در گندم یافت می شود.

پس سلیاک عمدتا بر اثر مصرف نان گندم رخ می دهد، اما گاهی ممکن است نان جو نیز موجب بیماری شود. بیشترین مقدار گلوتن به ترتیب در گندم، جو، جو دوسر، چاودار، ذرت و برنج است که از بین آنها فقط ذرت و برنج برای مبتلایان قابل مصرف است.

از اختلالات گوارشی تا کبدی

علائم گوارشی سلیاک شایع تر بوده و شامل اسهال، دل درد، تهوع، استفراغ، و نفخ است. در طولانی مدت گاهی اختلالات مغزی از جمله عدم تعادل، شیزوفرنی، و تشنج رخ می دهد. همچنین بروز اختلالات خونی نظیر کم خونی یا سرطان خون محتمل است. اختلالات کبدی مثل سیروز کبدی و کبدچرب از دیگر عوارض بیماری است. در دراز مدت خطر پوکی استخوان، زخم روده باریک و حتی سرطان روده وجود دارد. سلیاک در کودکان، خطر کاهش وزن، کوتاهی قد و اختلال رشد را در پی دارد. مبتلایان به سلیاک مستعد ابتلا به دیگر بیماری های خودایمنی نظیر ام اس هستند.

در صورت اسهال مداوم، نفخ مداوم و خستگی مداوم باید برای انجام آزمایش به پزشک مراجعه کرد. به ویژه افرادی که در بستگان آنها سابقه ابتلا به سلیاک وجود دارد. یکی از روش های تشخیص سلیاک، سنجش میزان ایمنوگلوبین مترشحه علیه آنزیم ترنس گلوتامیناز در سرم خون است. البته حتی در صورت منفی شدن این تست، بسته به نظر پزشک گاهی اندوسکوپی و نمونه برداری از بافت روده لازم است.

کنترل بیماری  با اصلاح جیره غذایی

متاسفانه سلیاک هیچ درمان دارویی مشخصی ندارد. با این حال برخی داروهای حاوی آنزیم پروتئیناز که گلوتن و گلیادین را در روده تجزیه می کنند، مورد توجه قرار گرفته اند. داروهای بلوک کننده اینترلوکین 15 نیز پیشنهاد شده است، اما کارآمدی درمان های دارویی هنوز قطعی نیست، بنابراین اصلاح جیره غذایی، بهترین راه کنترل بیماری است.

  سال 1941 یک پزشک هلندی پیشنهاد کرد با تولید غذاهای بدون گلوتن می توان سلیاک را کنترل کرد که از آن زمان به عنوان موثرترین راه حل مطرح است.

 امروزه در صنایع غذایی با استفاده از روش های حرارتی، آنزیمی یا تخمیری می توان تا حدی گلوتن موجود در گندم را کاهش داد، اما معمولا گلوتن به طور کامل حذف نمی شود. لذا برای تولید محصولات بدون گلوتن نظیر آرد، نان، بیسکویت و شکلات به جای آرد گندم اغلب از آرد ذرت یا برنج استفاده می شود.

رژیم غذایی خاص در مبتلایان به سلیاک

محصولات بدون گلوتن، فاقد گندم هستند، بنابراین گاهی ارزش تغذیه ای کمتری نسبت به محصولات معادل دارند. مثلا مقدار پروتئین و اسیدآمینه لیزین در نان تهیه شده از آرد برنج به مراتب کمتر از نان گندم است، بنابراین صرف حذف نان گندم از جیره غذایی کافی نیست و شاید به کاهش دریافت روزانه فیبر، ویتامین های B و مواد معدنی نظیر آهن و کلسیم منجر شود. مبتلایان باید با مراجعه به متخصصان تغذیه، رژیم غذایی مناسبی را دنبال کنند تا با کمبودهای غذایی روبه رو نشوند.

مکث

کاستی ها در تامین نیازهای تغذیه ای مبتلایان

   انواع محصولات غذایی مخصوص مبتلایان به سلیاک توسط کارخانجات کشور ما تولید می شوند که معمولا در فروشگاه های تهران و بیشتر مراکز استان ها قابل دسترسی هستند، اما متاسفانه این محصولات در بسیاری از شهرستان های کوچک و کم جمعیت در دسترس نیستند. محصولات بدون گلوتن بیش از آن که کارکرد غذایی داشته باشند، ماهیت دارویی دارند.

 به عبارت دیگر در این مورد، غذا به مثابه دارو عمل کرده و عرضه گسترده محصولات بدون گلوتن در سراسر کشور باید مورد توجه جدی سازمان غذا و دارو قرار گیرد. یک پیشنهاد مشخص آن است که محصولات غذایی بدون گلوتن در داروخانه های کشور عرضه شوند تا باعث سهولت دسترسی مبتلایان به ویژه در شهرستان های کم جمعیت شود.

   تولید محصولات غذایی بدون گلوتن فرآیندی پرهزینه است. اغلب محصولات بدون گلوتن، قیمتی گران تر از محصولات عادی دارند. این امر فشار اقتصادی مضاعفی به مبتلایان تحمیل می کند و شایسته است ارگان های مسوول دولتی برای حل این مشکل تمهیداتی اتخاذ کنند.

    یکی دیگر از نکات مهم این است که برخی محصولات غذایی بدون گلوتن کیفیت و مزه خوشایند و دلپذیری ندارند که گاهی ممکن است لذت غذا خوردن را در مبتلایان کاهش دهد. زیرا گلوتن ضمن ایجاد خاصیت کشسانی و الاستیکی در خمیر نان، موجب تکمیل فرآیند ور آمدن خمیر می شود. بنابراین بعضی از محصولات بدون گلوتن به ویژه نان ممکن است از نظر ویژگی های بافتی و طعم و مزه، مطلوبیت و دلپذیری کمتری داشته باشند که این موضوع مورد گلایه برخی بیماران است.