آرشیو سه‌شنبه ۱۴ آبان ۱۳۹۸، شماره ۵۵۱۸
فرهنگ: کتاب
۱۲

واقعیت حذف و اضافه مشاهیر

صابر محمدی

این روزها همه به ادعاهایی مبنی بر حذف آثار برخی شاعران و داستان نویسان از کتاب های درسی واکنش نشان می دهند، بی آن که صحت این ادعاها را بررسی کرده باشند. زیر پوست این ادعاها واقعا چه خبر است؟

 ماجرا آن طور که تنورش را داغ کرده بودند نبود؛ البته دیگر عادت کرده ایم که کاربران شبکه های اجتماعی اول داغش کنند و بعد بروند سراغ این که اساسا خود تنور چه بهره هایی از حقیقت برده است. لابد شما هم این روزها درباره اش شنیده اید. این که می گویند افتاده اند به جان کتاب ادبیات فارسی سال های متوسطه دوم یا همان دبیرستان خودمان و یکی یکی شاعران معروفی چون نیما یوشیج و هوشنگ ابتهاج را قلع و قمع کرده اند. می گویند آثار هرچه شاعر و قصه نویس جریان ساز و تاثیرگذار بوده را از این کتاب ها حذف کرده اند. می گویند غزل «در این سرای بی کسی» هوشنگ ابتهاج، غزل «جوانی» رهی معیری، شعر «مادر» ایرج میرزا، دو شعر «مهتاب» و «داروگ» نیما یوشیج، شعر «به کجا چنین شتابان» محمدرضا شفیعی کدکنی و شعر «باغ بی برگی» مهدی اخوان ثالث، داستان هایی از غلامحسین ساعدی، بزرگ علوی، ا.هنری و محمود دولت آبادی، حکایت معروف «موسی و شبان»، بخش هایی از خاطرات محمدعلی اسلامی ندوشن و... را از کتاب های درسی ادبیات فارسی حذف کرده اند. البته فهرستی که در شبکه های اجتماعی دست به دست می شود طولانی تر از اینهاست.

در این میان، واکنش ها هم جالب توجه است. یکی از کاربران از این حذف ها به «نسل کشی فرهنگی» تعبیر کرده، دیگری تیتر زده: «وقتی از شکاف نسلی و نداشتن خاطره مشترک نسلی حرف می زنیم از چه حرف می زنیم»، آن یکی در آمده که «رباعیات خیام حذف شد لابد اشعار تتلو اضافه شد». عده ای هم بسیار ذوق (جو؟)زده شلوغش کرده اند که: «وقتشه به بچه ها تو خونه درس بدیم» و «هر روز بر این تصمیم که بچمو مدرسه نفرستم مصمم تر می شم». این ماجرایی است که هر چند وقت یک بار در فضای مجازی تکرار می شود. مردم عادت پیگیری اخبار از رسانه های رسمی را از دست داده اند و فراتر از این در شبکه های اجتماعی کمتر کسی به دنبال حقانیت اخبار منتشرشده است. این فضا، یک سره تبدیل به فضایی برای واکنش نشان دادن شده است و هر روز از تعداد کسانی که جز واکنش شتاب زده به دنبال حقیقت خبرها هم می روند کم می شود.

اما این کاربران در رابطه با ادعاهای مطرح شده مبنی بر حذف این همه محتوا از کتاب های ادبیات فارسی در مقطع متوسطه دوم، چه اشتباهی کردند؟ در این گزارش رفته ایم سراغ کتاب های درسی تا ببینیم ماجرا دقیقا از چه قرار است. فقط پیش از خواندن گزارش، این را بدانید که ما مطلقا در موضع دفاع از مولفان کتاب های درسی نیستیم و نقدهایی هم به گزینش و چینش درس های مرتبط با ادبیات فارسی در کتاب های دوره های متوسطه اول و دوم وارد می دانیم، اما اینجا صرفا بحث بر سر این است که ادعاهای پراکنده کاربران شبکه های اجتماعی چه بهره ای از حقیقت برده است. فقط به ادعا هایی پرداخته ایم که دچار اشتباه هستند؛ بخش هایی از این ادعاها هم صحت دارند.

 امسال تغییر کرده؟

جنجال بر سر خبر سوخته

ادعا: در کتاب های ادبیات فارسی سال تحصیلی 99-98 تغییرات بسیاری رخ داده از جمله حذف بسیاری از متون و نام ها

حقیقت ماجرا: در کتاب های ادبیات فارسی سال تحصیلی جاری هیچ تغییری نسبت به چند سال گذشته اعمال نشده است. تغییرات مربوط به طرح تغییر نظام آموزشی است که از 13 سال پیش کلید خورده و طبعا یکی از بروز و ظهورهای تغییر نظام آموزشی، تغییر کتاب های درسی و از جمله تغییر در کتاب های ادبیات فارسی در سطوح مختلف است. مثلا می گویند داستان «هدیه سال نو» از ا.هنری امسال حذف شده است، این در حالی است که از حذف این داستان از کتاب ادبیات، دقیقا ده سال می گذرد.

عمده این تغییر نیز مبتنی بر اجرای طرح کاهش حجم کتاب ها بوده و نه تغییر محتوا، هر چند تغییراتی هم در محتوا رخ داده است. آنچه حالا در شبکه های اجتماعی در این رابطه به عنوان خبر داغ دست به دست می شود، خبری است بسیار سوخته و مربوط به سال های گذشته.

 کم شدند یا حذف؟

جنجال بر سر خبر ناقص

ادعا: می گویند شعرهای مهدی اخوان ثالث و نیما یوشیج حذف شده اند.

حقیقت ماجرا: شعر «باغ بی برگی» مهدی اخوان ثالث و شعر «مهتاب» نیما یوشیج از کتاب ها حذف شده اما همچنان آثار دیگری از این دو شاعر بزرگ در کتاب ها هست. بنابراین، از تعداد آثار مربوط به آنها کم شده است.

 حذف شدند یا جایگزین؟

جای تو خالی نیست...

ادعا: می گویند نام و آثار محمدرضا شفیعی کدکنی و ایرج میرزا از کتاب ها حذف شده است.

حقیقت ماجرا: درست تر است که بگوییم شعرهایی از کدکنی و ایرج میرزا با شعرهایی دیگر از این دو شاعر جایگزین شده است؛ شعر «قلب مادر» از ایرج میرزا حذف و شعر دیگری از او در کتاب گنجانده شده. همین اتفاق برای کدکنی افتاده: شعری از او حذف و با شعر دیگری از او با آغاز «ای مهربان تر از برگ» که با صدای محمدرضا شجریان در خاطرها هست جایگزین شده است.

 سیاسی ها حذف شدند؟

لطفا کمی سهرابش را کم کنید!

ادعا: درس هایی با مضامین آزادی خواهانه از کتاب ها حذف و در عوض، شاعرانی که به لحاظ سیاسی کم خطرترند مثل سهراب سپهری، در کتاب ها تقویت شده اند.

حقیقت ماجرا: این ادعا از سه لحاظ درست نیست؛ یک این که شعرهایی با این مضامین در کتاب باقی مانده اند از جمله داستان «کاوه آهنگر» و شعر «دماوندیه» و دوم این که یکی از اعتراضی ترین شعرهای تاریخ ادبیات فارسی یعنی غزلی با آغاز «هم مرگ بر جهان شما نیز بگذرد» از سیف فرغانی به کتاب ها اضافه شده است. و سوم این که جایگاه سهراب سپهری نه تنها در کتاب های ادبیات فارسی مدرسه تقویت نشده، بلکه حتی اثری از او، یعنی شعر «صدای پای آب» حذف شده است.

 ملی گراها حذف شدند؟

لطفا کمی شاهنامه اش را زیاد کنید!

ادعا: از حجم آثار ملی گرایانه در کتاب های درسی ادبیات فارسی کاسته شده است.

حقیقت ماجرا: نه تنها هیچ حذفی در این رابطه صورت نگرفته، بلکه با وجود حفظ شعرهایی ملی گرایانه از نظام الدین وفا، ابوالقاسم لاهوتی، عارف قزوینی و فرخی یزدی، هم داستان «گردآفرید» از شاهنامه فردوسی به کتاب اضافه شده و هم داستان «گذر سیاوش از آتش» که مدتی از کتاب ها حذف شده بود به سر جایش بازگشته است.

 منزوی اش کو؟

بیشتر هم شده!

ادعا: اگر بنا بر تغییرات جدید قرار بر به روزرسانی محتوا بوده است، چرا در تغییرات جدید نام و اثری از حسین منزوی، غزل سرای نوگرا اضافه نشده است؟

حقیقت ماجرا: در کتاب فارسی پایه دوازدهم، نه تنها به نام حسین منزوی اشاره شده، بلکه بخشی از یک غزل او هم نقل شده است.