آرشیو شنبه ۱۸ آبان ۱۳۹۸، شماره ۴۵۰۵
اندیشه
۱۵

نگاهی به کتاب «درآمدی به وجود و زمان»

مواجهه با رویداد هایدگر

احسان پویافر
1- مساله چیست؟

مساله کتاب «درآمدی بر وجود و زمان» اثر آندرئاس لوکنر «شرح فشرده و موجز» بر کتاب «وجود و زمان» هایدگر است، کتابی که خواندنش عرق ریزان روح می طلبد. آیا اینچنین شرحه شرحه کردن «وجود و زمان» توسط لوکنر، ذیل پروژه خوانش متون متفکرانی مانند هگل، کانت و... توسط هایدگر قرارمی گیرد؟ قطعا نه. کار لوکنر گزارشی است که در آن 83 بند از کتاب «وجود و زمان» به نحوی خلاصه وار و فشرده ارایه می شود، در این ساده سازی، تمام تلاش نویسنده این است که از اصطلاحات خود هایدگر استفاده کند. لوکنر در این اثر می خواهد در فهم «وجود و زمان»، کتابی راهنما باشد. همان طور که گفتیم این کتاب شرح است (البته مطابق دیدگاه هایدگر هر شرحی خود، نوعی تفسیر است) و نه تفسیر و گفت وگو با متن «وجود و زمان»؛ یعنی از سنخ کارهایی که فون هرمان، فیگال، دریفوس، بوفره، پگلر و دیگرانی با آثار هایدگر کرده اند، نیست.

2- اثر کجا ایستاده است؟

این اثر برای ما «کجا» ایستاده است؟ مساله ما این بود که بگوییم، «وجود و زمان» یا «هستی و زمان»؟ همین فرم ترجمه عنوان کتاب Sein und Zeit در ایران از یک نزاع سیاسی و تاریخی که بعدها گویا تبدیل به یک نزاع فلسفی شد، خبر می دهد، امروز شاید دیگر «وجود» بگوییم یا «هستی» فرقی نداشته باشد. شاید کلمه فوق، آن بار معنایی سیاسی خاص قبلی اش را از دست داده باشد. در اینجا کلمات و ترجمه آنها، چیزی فراتر از خود اثر را تقویم می کند؛ پتانسیل زمانی اثر را، و مساله برای ما همین است. یک اثر در اینجا دچار سرنوشتی می شود که هستی اینجایی ما خود را در آن نشان می دهد، همه حرف هایدگر هم این بود که «خود هستی» معنای زمانی دارد و چون خود هستی زمانی است، «جایی» که ما در آن هستیم؛ اتفاقا همان جایی است که وضعیت گشودگی ما را رقم می زند. ما در اینجا Da- Sein یعنی آنجا- هستن خود را در مواجهه با هایدگر به یک دعوای سیاسی و نه امر سیاسی، آن هم پیش از خوانش جدی اثر تقلیل داده بودیم، ما گشودگی خود را به پرسش های بنیادین «وجود و زمان» فرو بسته نگاه داشتیم و چرایی و فهم این طور «بودن» ما، خود نیازمند خوانش «هستی و زمان» است. در هر حال این شیوه مواجهه نیز گونه ای از هستی زمانی ما بوده است، اینکه ما می توانستیم هایدگر را قبل از خوانش و گفت وگوی جدی رد یا تایید کنیم و مرکز ثقل یک دعوی سیاسی نزد روشنفکران و نویسندگان بعد از انقلاب قرار دهیم، خودش هستی اینجایی ما را تقویم می کند. این را با خوانش ها، تاثیرات و مواجهات انتقادی گادامر، سارتر، فوکو و این اواخر بدیو و ژیژک و آگامبن و دیگرانی که با هایدگر مواجهه داشته اند، بسنجید که بررسی آثار آنها، نشان از نحوه هستی زمانی خاص متفکران غربی با هایدگر دارد.

اکنون اما ایستادنگاه ما در مواجهه با «وجود و زمان» کمی متفاوت شده است، اینک بعد از دهه هفتاد شمسی، مواجهه ما با هایدگر از طریق آثار بابک احمدی، ترجمه های جمادی و خوانش های عبدالکریمی و نیکفر و دیگران، تبدیل به یک دعوای فلسفی، سیاسی و تاریخی به گونه ای دیگر شده است که به هایدگر هم اندکی مجال سخن گفتن داده می شود. اکنون می شود گفت که به شیوه ای دیگر هستی اینجایی ما در گفت وگو با هایدگر بروز می کند، این مواجهه می تواند Da-Sein ما را به گونه ای دیگر رقم زند.

بر این اساس کتاب «درآمدی بر وجود و زمان» می تواند کمک راه ما باشد. این کتاب با ترجمه خوب احمدعلی حیدری از زبان آلمانی ترجمه شده است و شرحی گام به گام و بیانی روان دارد. «وجود و زمان» کتابی است که در عین اینکه دشوار است بسیار منظم است، این اثر (Werk) یا به زبان هایدگر این راه (Weg)، نسبت به برخی کارهای متاخر هایدگر زبانی ساده تر دارد، زیرا هایدگر در کارهای متاخر خود مثل Ereignis (رویداد) بسیار رادیکال تر، هم در محتوا و هم در فرم شده است. او در Ereignis دیگر قابل پیش بینی نیست، زیرا که رویداد اگر قابل پیش بینی باشد دیگر رویداد از آن خود نیست، «رویداد» به دنبال «آغازی از سرآغاز دیگر» است. در هر حال کتاب لوکنر، برای کسانی که در مواجهه با متن «هستی و زمان» از دشواری خوانش آن گلایه دارند، می تواند تمرین مقدماتی قابل اعتمادی باشد.

3- مواجهه انتقادی

آن طور که گفتیم اثر لوکنر یک شرح است و نه یک تفسیر یا شرحی انتقادی، از این رو در نهایت این اثر خواننده حرفه ای آثار فلسفی را از دست خواندن خود «هستی و زمان» رها نمی کند، زیرا روند خلاصه سازی «هستی و زمان» که لوکنر در پی آن است، بندها ی پراهمیتی مانند بند 34؛ با عنوان «دازاین و گفتار. زبان» که مفسران بسیار به آن پرداخته اند، بی اهمیت جلوه می دهد. بنابراین لوکنر نتوانسته تمام موضوعات بند فوق را؛ برای نمونه در خلاصه سازی هایش منتقل کند، زیرا بسیاری از مطالب بند مذکور مغفول مانده و خواننده حرفه ای، باید خود متن «هستی و زمان» را بخواند. اما لوکنر اگر با خلاصه سازی هایش قصد کمک به فهم مخاطبان عمومی تر «هستی و زمان» را داشته باشد، یعنی آنهایی که می خواهند به نحو اجمالی با «هستی و زمان» مواجه شوند، باز هم اثر او آنقدر راحت نیست که خواننده را به خواندن متن های راحت تر نکشاند. در هر حال به نظر می رسد کتاب فوق برای مخاطبانی که طرح خواندن اودیسه وار «هستی و زمان» را در سر می پرورانند، کتابی است مناسب و آنها را به متن کتاب «هستی و زمان» پرتاب می کند.