آرشیو شنبه ۱۸ آبان ۱۳۹۸، شماره ۵۵۱۹
زندگی: دانش
۱۵
یادداشت

به مناسبت آغاز هفته ترویج علم

مرجعیت علم و روح علم

دکتر عطا کالیراد

ابتدای اکتبر امسال، اواسط مهر 98، سالنامه پزشکی داخلی ایالات متحده که نشریه علمی معتبری است به انتشار پنج مقاله در باب اثر مصرف گوشت قرمز و گوشت فرآوری شده بر بدن انسان پرداخت. این توصیه که مصرف کمتر گوشت قرمز و فرآوری شده به سلامت فرد کمک می کند به یکی از توصیه های اساسی علم تغذیه بدل شده است؛ اما در یکی از پژوهش هایی مبسوط که در سالنامه پزشکی داخلی که به این موضوع می پردازد، نتیجه پژوهشگران در تضاد با این توصیه رایج است: «کاهش مصرف گوشت تازه یا فرآوری شده می تواند به کاهش ریسک ابتلا به بیماری های قلبی-متابولیکی و کاهش نرخ مرگ و میر بینجامد. میزان این اثر مثبت، اگر وجود داشته باشد، بسیار اندک بوده و اطمینان در باب شواهد در باب این اثر بسیار ضعیف است.» قدرت آماری این بررسی بسیار بالا به نظر می رسد؛ زیرا تحلیل نویسندگان مبتنی بر بررسی بیش از چهار میلیون نفر است.

چنین نتیجه گیری ای در میان متخصصان تغذیه غوغا به پا کرد. برخی به درستی بر بعضی جنبه های علمی این پنج مقاله پژوهش خرده گرفتند؛ اما آنچه توجه مرا جلب کرد اظهار نارضایتی برخی متخصصان برجسته علم تغذیه از انتشار چنین مقالات چالش برانگیزی بود. زیرا از منظر آنان، توصیه های متناقض تغذیه ای، اعتماد عموم به علم را تضعیف می کند. این انتقاد به درستی تناقض میان روح علم و تصویری که امیدواریم همگان از علم داشته باشند تصویری که مرجعیت علم مبتنی بر آن است را هویدا می کند.

علم، همانند هر دستاورد دیگر گونه انسان، توسط انسان ها ابداع شده و علم ورزان نیز خود از اعضای همین گونه اند. گرچه روش علمی، در معنای انتزاعی آن، بهترین روش در دسترس برای فهم علل پدیده های طبیعی است، اما در عمل بسیاری از این پدیده ها چنان پیچیده اند که علم از ترسیم تصویر بسیار دقیق از این پدیده ها ناتوان است. با پیشرفت علمی تصاویر موجود دقیق تر می شود اما پدیده های تازه ای نیز به فهرست موضوعات مورد مطالعه علم افزوده می شود که خود پیچیده اند. (در اینجا پیچیدگی را در معنای عمومی آن و نه لزوما در معنای «سامانه های پیچیده»، به کار می برم). چنین دشواری های در فهم علل پدیده ها بخش جدایی ناپذیر از علم به ویژه زیست شناسی است، اما توصیه های علمی که ملل و دولتمردان سراسر جهان در پی آنند تک رنگند: خوردن گوشت قرمز یا بیماری زا است یا نیست!

گرمایش جهانی یا به انقراض می انجامد یا هیچ اثری ندارد! انرژی هسته یا پرخطرترین فناوری است یا بهترین شکل فناوری! و دوگانه های دیگر پرشماری بر همین روال. چنین توصیه هایی با «شاید» که در گزاره های علمی بسیار یافت می شود سرسازش ندارد و با اظهار این «شاید»، اعتماد به علم از پایه و اساس از میان می رود. مشکل اینجاست که ما در مواجهه با مسائل در پی پاسخ های قطعی و سرراست هستیم، اما واقعیت این است که دنیای اطراف ما به دستان ما پی ریزی نشده و سرشتش با چنین پاسخ های سرراستی گره نخورده است!