آرشیو شنبه ۱۸ آبان ۱۳۹۸، شماره ۵۵۱۹
زندگی: ایران
۱۶

گزارشی از قفل و کلیدهای قدیمی در موزه های آستان قدس رضوی

قفل های گشایش گر

تکتم حیدفریان

قفل است و وظیفه اش بسته نگه داشتن درها، برخی مخصوص ضریحند و برخی با اشکال مختلف برای درهای دیگر. همه می دانند وظیفه هرقفلی حفاظت است، ولی انگار وقف قفل در زمان های نه چندان دور با هدف گشایش بوده است.

شاید گشایش گرفتاری یا نیازی و شاید گشایش از پیچ و خم های سفر آخرت. هر چه هست این قفل ها همه از روی ارادت چند صباحی بر درها و ضریح مطهر حضرت رضا(ع) نشسته اند. به قفل های موجود در حرم که می نگری، انگار هر یک رازی با خود به همراه دارد. از حکاکی ها و قلم زنی های روی آن گرفته تا نام واقف و کتیبه های نقش بسته بر دیواره های آن، همه موجودند در زمانه ای که دیگر از واقف آن جز نامی نیکو خبری نیست.

 شرافت به این قفل داد انس و جان را

«قفل ضریح با کلید» یکی از قفل هایی فولادی است به طول 5/27، عرض 9/11 و ضخامت 4/3 سانتی متر، این قفل که به حکاکی و قلم زنی مزین شده، دارای کتیبه ای است که روی آن نوشته شده: «وقف آستان قدس ملائک آشیان حضرت امام رضا(ع) نمود اسمعیل بن بابا مراد کاشانی». «قفل ضریح طلاکوب با کلید» از دیگر قفل های فولادی موجود در موزه های آستان قدس رضوی است که ریخته گری و طلاکوبی و داشتن دستگاه فنر خاردار و کلید فشاری از ویژگی های آن است. جوادالحسینی یکی از واقفانی است که در قرن 11 «قفل ضریح» را از طلا و فولاد با ریخته گری، حکاکی و قلم زنی و با دستگاه فنر خاردار ساخته است. این قفل دارای کتیبه ای است که روی آن چنین آمده: «بتاریخ عمران آن گفته هاشم/ باین قفل بگشا مهمات جان را»، پشت قفل نیز نوشته شده: «جواد الحسینی باین قفل زرین/ شرافت به این قفل داد انس و جان را». این قفل سال 1317هجری قمری (دوره قاجار) وقف حرم مطهر شده است.

 از قفل ضریح رمزی تا قفل ضریح با کلید

«قفل ضریح با نقوش و کتیبه های مطلا» از دیگر قفل های فولادی با ریخته گری، حکاکی، طلاکاری و با دستگاه فنر خاردار است. سازنده این قفل آقا کوچک است که به همت او این کتیبه روی آن نقش بسته است. روی قفل آمده است: «این قفل که صنعتش فنر در پیچ است/ در این صنعت هزار صنعت هیچ است» و پشت قفل نوشته شده: «هر کس که بدید گفت بس آن که بقدر/ چون زلف نگار پیچ اندر پیچ است». از دیگر قفل های وقف شده در آستان قدس رضوی می توان به «قفل ضریح با شش کلید» از جنس فولاد با ریخته گری و حکاکی و دستگاه چندگانه، «قفل ضریح رمزی» از جنس برنج با ریخته گری و حکاکی و با دستگاه رمز افقی و «قفل ضریح با کلید» از جنس فولاد با ریخته گری و حکاکی و همچنین دستگاه فنر خاردار طول 26، عرض بدون کلید 6/12 و ضخامت 9/3 سانتی متر و با کلیدی به طول 1/19 و عرض 5/4 سانتی متر اشاره کرد.

 2 قفل یک واقف

حاجی میرزا هاشم کلیددار نیز در ربیع الثانی 1330 هجری قمری «قفل ضریح» را از جنس نقره با ریخته گری و حکاکی و دستگاه فنر خاردار و کلید فشاری وقف آستان علی بن موسی الرضا(ع) کرده است. در بخشی از کتیبه این قفل آمده است: «... در تولیت میرزا مرتضی قلیخان طباطبایی ذبیح الله رضوی... خود این قفل را با سه عدد دیگر ساخته شده به تاریخ شهر ربیع الثانی1330». حاجی میرزا هاشم کلیددار همچنین در سال 1337 هجری قمری قفل ضریح دیگری را وقف آستان قدس رضوی کرده است.

 قفل آویزها

«قفل آویز در ضریح مطهر امام رضا(ع) با کلید» از جنس فولاد با ریخته گری و حکاکی و دستگاه فنر خمیده است. واقفان این قفل غلامحسین مشکانیان رضوانی و اسماعیل سمسار عجب شیری هستند که در سال 1351هجری شمسی نام خود را در فهرست واقفان آستان قدس رضوی جاودانه کردند. «قفل آویز نگین دار به شکل گهواره با کلید» ساخت غلام مهدی ولد حسین است که در محرم الحرام 1363 هجری قمری وقف آستان قدس رضوی شد و «قفل آویز به شکل چمدان با دو کلید» از قفل های آهنی موجود در آستان قدس رضوی است. واقفان آستان قدس رضوی که با همه وجود و از روی ارادت اموال خود را وقف حضرت رضا(ع) می کنند خواهان ماندگاری اثر و نامشان برای همیشه در آستان مقدس حضرت رضا(ع) هستند به طوری که گاهی با کتیبه های حکاکی شده آن را بیان می کنند. حسین حاجی کوچک ابوابی ها سازنده و واقف «قفل آویز قلبی شکل با سه کلید» روی قفل نوشته است: «وقف حیات امام رضا نمود هر که طمع کند به لعنت خدا گرفتار شود».

 حاشا که کلید تو کند باز گره را

قفل های شبه رمل با کلید، قفل های آویز رمزی، قفل آویز به شکل شیر با کلید، قفل لوله ای چالشتری وقف رسول تفنگ ساز، قفل استوانه ای مینیاتوری، قفل مینیاتوری چالشتری اثر استاد نگهدار خواجه علی چالشتری، پنج کلید سنجاقی از جنس فولاد، کلیدهای فولادی در اندازه های متفاوت و... همه و همه از جمله قفل و کلیدهایی است که در سالیان دور و نزدیک، وقف بارگاه منور رضوی شده است تا شاید روزی همین قفل ها، گشایشگر زندگی اخروی واقفان آنها شوند.