آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۵۵۴۱
فرهنگ: ادبیات و هنر
۱۰

آیا بعد از 11 سال، زمان آن نرسیده شورای عالی انقلاب فرهنگی، عملکرد و کارکردهای جایزه ادبی جلال را ارزیابی کند؟

از «جلال» بپرسید !

محمدصادق علیزاده

قرار است ده روز دیگر، اهالی و علاقه مندان ادبیات و کتاب در کتابخانه ملی دور هم بنشینند و اختتامیه دوازدهمین دوره این جایزه ادبی را جشن بگیرند؛ اختتامیه ای که قرار بود سوم آذر برگزار شود، اما سه برابر شدن قیمت بنزین و ناآرامی های اخیر و بعد هم به هم ریختن وضع اینترنت باعث تاخیر در برگزاریش شد تا با 20 روز تاخیر برگزار شود. جایزه ای که در چند دوره اول با اهدای 110 سکه بهار آزادی، گران ترین جایزه ادبی داخل ایران هم محسوب می‎ شد. هرچند تا الان که 12 پاییز در عمر جایزه گذشته به جز دو نفر کسی موفق به دریافت این حجم از سکه بهار آزادی نشد و حالا هم در نهایت جایزه آن با جایزه کتاب سال یکسان شده است. همین جا درگوشی بگوییم که جایزه کتاب سال، سال گذشته به برگزیدگانش صد میلیون تومان و تقدیری ها هم 30 میلیون تومان اهدا کرده بود. روز گذشته نشست خبری این جایزه بود و ما هم رفتیم تا برای تکمیل گزارشی که امروز پیش رو دارید در نشست حاضر باشیم.

جایزه ادبی جلال آل احمد حالا به دوازدهمین ایستگاه خودش رسیده است. این یعنی 11 دوره یا به عبارت بهتر، یک دهه از عمر آن گذشته است. ناگفته پیداست وقتی می گوییم یک دهه از عمر آن گذشته است یعنی به این موضوع نظر داریم که شاید بشود دور هم نشست و یک دهه یا به عبارت دقیق تر تجربه اجرایی 1.1 دهه گذشته را پیش رو گذاشت و راجع به آن حرف زد و احیانا بعضی نقدها و نظرها را طرح کرد. نقد و نظرهایی که شاید به مقام اجرا هم رسیده و منجر به اصلاحاتی در مهم ترین جایزه ادبی حاکمیتی جمهوری اسلامی ایران شده است.

از ما اگر بپرسید، مهم ترین نقدی که در طول این سال ها به جایزه جلال وارد بوده، متناسب نبودن واقعیت و خروجی های این جایزه ادبی با آن چیزی است که در آیین نامه مصوب جایزه وجود دارد. مثلا در آیین نامه جایزه درباره هدف این جایزه آمده است: تنظیم ضوابط و ارائه مشوق های مربوط به جایزه مزبور باید در راستای تولید فکر ادبی - هنری اسلامگرا و تقویت روحیه انتقادی علمی نسبت به ترجمه های موجود ادبی و هنری باشد. این از مهم ترین نقاطی است که مورد نقد منتقدان قرار گرفته است. فرقی هم نمی کند دولت اعتدال حسن روحانی باشد یا دولت مهرورز محمود احمدی نژاد.

فارغ از این که نقد منتقدان وارد باشد یا نه، اما همیشه و در هر دوره این مساله مطرح شده که برگزیدگان این جایزه ادبی حاکمیتی نسبتی با هدفی که در آیین نامه آن طرح شده ندارند.

 هرچند در مواردی، مجریان برگزاری جایزه اعم از دبیر  اجرایی یا دبیر علمی سعی کرده اند به انتقادات پاسخ دهند. مهدی قزلی، مدیرعامل بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانی و دبیر اجرایی جایزه، اخیرا در یک برنامه تلویزیونی در پاسخ به سیاست های کلی جایزه جلال گفته بود مسوولیت این جایزه با وزیر ارشاد است و پول این جایزه را دولت می دهد، اما در مراحل اولیه اعضای هیات داوران، اعضای هیات علمی و دبیر علمی پاسخگو هستند.

در جملاتی که در سطرهای قبل، خبرگزاری مهر به نقل از مهدی قزلی منتشر کرده است یک نکته مهم به چشم می خورد. قزلی وقتی درباره پاسخگویی دست اندرکاران جایزه جلال درباره متناسب بودن خروجی های این رویداد ادبی با آنچه باید باشد سخن می‎گوید، دست روی نکته مهمی می گذارد: در مراحل اولیه، اعضای هیات داوران، اعضای هیات علمی و دبیر علمی پاسخگو هستند.

پیش از ادامه بحث، مرور ساختار جایزه جلال ضروری به نظر می رسد. برگزیدگان جایزه جلال توسط اعضای هیات داوری مشخص می شوند؛ هیاتی که خودش توسط هیات علمی انتخاب شده است. در یک مقطع بالاتر، دبیر هیات علمی جایزه به امضای وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی منصوب می شود که خود از اعضای کمیسیون هنر و معماری شورای عالی انقلاب فرهنگی و رئیس هیات امنای جایزه است.

 هیات امنایی که اعضای آن عبارتند از اعضای حقوقی و حقیقی شورای عالی انقلاب فرهنگی که عضو کمیسیون فوق هم هستند.

به دنبال پاسخ در صبح بارانی کریم خان

برای یافتن پاسخ این سوالات بود که در صبح بارانی سه شنبه 12 آذر تهران راهی نشست خبری دوازدهمین دوره جایزه جلال شدیم که در محل بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان برگزار می شد. پاسخ به این سوالات این قدر برایمان مهم بود که با موتورسیکلت راهی محل برگزاری نشست خبری شویم و قید باران و این صحبت ها را هم بزنیم. چنین خبرنگارانی هستیم ما!

مهدی قزلی، دبیر اجرایی دوازدهمین دوره جایزه ادبی جلال که تجربه برگزاری شش دوره آن را هم دارد در پاسخ به این سوال جام جم که آیا اعضای هیات امنا و شورای عالی انقلاب فرهنگی نسبت به خروجی های جایزه، ارزیابی خاصی دارند یا نه می گوید: جان سوال شما از ما نیست و به هیات امنا و شورای عالی انقلاب فرهنگی بر می گردد و آنها باید پاسخگو باشند. ما با توجه به اساسنامه و آیین نامه جلال موظف هستیم درباره موعد و موضوع انتخاب هیات علمی و دبیر علمی، هماهنگی های لازم را با آنها انجام دهیم که این کار را می کنیم و مصوبه آنها را برای اجرای جایزه مد نظر قرار می‎ دهیم. گزارش جایزه هم هر سال خدمت دوستان ارسال می شود. معمولا این گزارش ها در دبیرخانه کمیسیون هنر و معماری شورای عالی انقلاب فرهنگی ثبت و مطالعه می شود.

قزلی در ادامه هم می گوید اعضای این کمیسیون و شورای عالی انقلاب فرهنگی تا الان نکته ای اعم از مثبت یا منفی به آنها منتقل نکرده اند. با این حال این تذکر را هم می دهد که رئیس هیات امنای جایزه جلال، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی است و او در جریان ریز رایزنی ها و تفاهم ها هست و به عنوان رئیس هیات امنا از ماجرا، اطلاع کامل دارد. قزلی همچنین در ادامه و در تشریح حلقه اتصال مجریان جایزه و اعضای هیات امنا و شورای عالی انقلاب فرهنگی یادآور می شود در دوره های گذشته هم معاونت فرهنگی پیگیر و حلقه ارتباط با شورای عالی انقلاب فرهنگی بوده اند. طبق مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، برگزارکننده این جایزه ادبی، معاونت فرهنگی وزارت ارشاد است و معاونت فرهنگی هم کار را به بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان سپرده است.

دبیر اجرایی دوازدهمین دوره جایزه ادبی جلال در ادامه، سربسته به بعضی از مسائلی اشاره می کند که نشان می دهد ارزیابی جایزه بعد از 1.1 دهه برگزاری، ضروری به نظر می رسد: با این حال به عنوان کسی که شش دوره اجرای این جایزه را به عهده داشته ام بدم نمی آید در یک جلسه مفصل با هیات امنا، بعضی نکات را به دوستان منتقل کنم. بعضی از این نکات می تواند به اصلاح فرآیند اجرایی جایزه کمک کند ضمن این که اگر حرف های جدیدی هم هست، آنها را از جانب دوستان بشنویم.

 از قزلی می پرسیم آیا این اصلاحات ناظر به تغییراتی در آیین نامه و اساسنامه جایزه جلال است یا نه که به جام جم می گوید: قاعدتا در آن تبلور پیدا می کند. قبلا هم این اتفاق افتاده است. مثلا ما تاریخ‎ نگاری را داشتیم که از بخش های جایزه در آمد. این جلسه را اختصاص دهیم به دوازدهمین دوره جایزه جلال. این موضوعات به یک زمان و گفت وگوی مفصل  نیاز دارد.

از دبیر اجرایی جایزه می خواهیم اشاراتی به بعضی از این نکات کند: مثلا ما یک محدودیت درباره تعداد داورها داریم. طبق آیین نامه، تعداد داورها لزوما باید سه نفر باشند. خب این وحی نیست و می شود در بعضی از حوزه ها سه نباشد و مثلا در بخش رمان، تعدادشان پنج باشد. این موضوع قابل بحث است. از این دست نکاتی وجود دارد که باید با هیات امنا بحث و گفت وگوی مفصل داشت. بعضی از اعضای هیات امنای جایزه جلال نظرشان این است که این جایزه به طور سالانه برگزار نشود. الان سالانه برگزار می شود، ولی اطلاع دارم یکی دو نفرشان نظرشان این است که این جایزه سالانه برگزار نشود. این موضوع باید تثبیت شود. برای این موضوع نکاتی وجود دارد که از جهات اجرایی و تجربه های جهانی بحث هایی هست که باید به اطلاع هیات امنا برسد.

تلنگر

چند سوال مهم

حالا اگر یک دهه برگزاری جایزه جلال را مد نظر قرار دهیم چند سوال مهم مطرح می شود:

1- نسبت جایزه جلال و هیات امنای جایزه جلال چیست؟

2- اعضای هیات امنای جایزه جلال که از اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی هستند، نسبت به یک دهه برگزاری این جایزه چه نظری دارند؟

3- آیا وقت آن نرسیده که با عبور از پاسخگویی در مراحل اولیه(آن طور که دبیر اجرایی جایزه هم بر آن تاکید کرده) بعد از یک دهه برگزاری، هیات امنای این جایزه، هم در جایگاه قرار گرفته و هم ارزیابی خود را نسبت به خروجی های یک دهه گذشته اعلام کرده و هم پاسخگوی خروجی ها باشند؟