آرشیو چهار‌شنبه ۲۵ دی ۱۳۹۸، شماره ۲۲۳۸۲
گزارش روز
۵
الگوی پیشرفت اسلامی - ایرانی و الزامات آن (1)

تمدن نوین اسلامی از گذرگاه الگوی بومی پیشرفت

رضا الماسی

برخی در نگاه اول تفاوتی میان پیشرفت و توسعه قائل نیستند. اما وقتی در معنای این دو کلمه دقیق می شویم خواهیم دید که تفاوت اساسی میان این دو تعبیر وجود دارد. به بیان کارشناسان، کلمه توسعه، یک بار ارزشی و معنایی دارد؛ الزاماتی با خودش همراه دارد که بسیاری از این الزامات با برخی مبانی فکری و عملی اسلامی ایرانی ما سازگار نیست. لذا ممکن است با استفاده این واژه برای حرکت رو به جلوی کشور، برداشت های متفاوتی و به تبع آن انتظارات نابجایی در سطح بین الملل از کشورمان ایجاد شود. به همین دلیل رهبر معظم انقلاب در این باره تاکید دارند که ما مفهومی را که مورد نظر خودمان است، مطرح و عرضه کنیم؛ این مفهوم عبارت است از «پیشرفت». معادل معنای فارسی پیشرفت روشن و قابل تعریف بومی است و به این ترتیب با استفاده از تجارب خود و دیگران می توان مسیر پیشرفت را در چارچوب فضای اسلامی ایرانی کشورمان تعریف و دنبال کرد.

کمتر از 9 ماه از فرصت دو ساله مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت برای ارائه نسخه ارتقاء یافته این الگو به رهبر معظم انقلاب برای تصویب و ابلاغ، زمان باقی است. در طول 15 ماه گذشته، نهادها و افراد مختلفی پیرامون مفاد ارائه شده در نسخه اولیه الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت اظهار نظر کرده اند، اما در گزارش پیش رو قصد داریم علاوه بر پیشینه و اهمیت این موضوع، مختصری به نظرات کارشناسان نیز بپردازیم. با ما همراه باشید.

پیشرفت همه جانبه

علی قدمگاهی، فعال فرهنگی توضیح می دهد: «چگونگی ایجاد پیشرفت همواره یکی از سوال های اساسی و مهم در ایجاد دگرگونی و تحول تکاملی جوامع بوده است. معمولا وقتی سخن از پیشرفت می شود نوعی پیشرفت همه جانبه به ذهن متبادر می شود. اگر بخواهیم از پیشرفت تعریفی داشته باشیم می توان گفت پیشرفت همان افزایش سطح بهره مندی و رفاه، ارتقا امنیت، آزادی گسترش ارتباطات اجتماعی و امکان تحرک اجتماعی عمودی و افقی معطوف به ارزش های جامعه که در سایه پیشرفت علمی و تکنولوژیک دگرگونی تکاملی در نظام بهداشت و درمان، آموزش و ساماندهی و مهندسی اقتصادی صنعتی و سیاسی و فرهنگی به وجود می آید.»

او در تکمیل این تعریف اضافه می کند: «برای رسیدن به افق های مطلوب زندگی به نحو شایسته ای به مهندسی و مدیریت آن نیازمندیم و باید مدلی متناسب با ارزش های دینی و ملی طراحی و تدوین گردد.»

الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت با تلاش چند هزار تن از صاحب نظران و استادان دانشگاهی و حوزوی و فرزانگان جوان،  پس از 7 سال از تشکیل مرکز الگو در سال 90، سال گذشته در چهلمین سال پیروزی انقلاب اسلامی به نتیجه رسید. این سند، اهم مبانی و آرمان های پیشرفت را تدوین کرده و افق مطلوب کشور را در 5 دهه آینده ترسیم و تدابیر موثر برای نیل به آن را طراحی کرده است که با تحقق آن، که به تعبیر رهبر انقلاب، کاری عظیم و دشوار اما ممکن و شیرین است، کشور راه پیشرفت را خواهد پیمود و طلیعه مبارک تمدن نوین اسلامی ایرانی در زیست بوم ایران رخ خواهد نمود.

نگاهی به مسیر طی شده

دکتر احمد افضل زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با نگاهی آسیب شناسانه به مسیری که در باب پیشرفت پس از جنگ تحمیلی در کشور آغاز شد، به گزارشگر روزنامه کیهان می گوید: «در یک نگاه کلی به عملکرد دولت های پس از خاتمه جنگ تحمیلی در سال 68، مشاهده می کنیم که نوع تفکر و نگاه به جامعه اسلامی تغییر یافت. بر اساس گزارشات اعلام شده، خطبه های متعدد نمازجمعه قبل از پایان جنگ توسط آقای هاشمی در ارتباط با عدالت اجتماعی، ارزش های الهی، شهادت و ایثار و جهاد و مقاومت در ابعاد مختلف بود ولی پس از خاتمه جنگ تحمیلی، ایشان با بیان این مطلب که دوران جنگ تمام شده و امروز دوران سازندگی، رفاه و تساهل و تسامح است، خطبه های نماز جمعه این دوران همگی بر این نگاه جدید استوار گردید. تجمل گرایی، اشرافیت، حقوق های نجومی مدیران و حیف و میل بیت المال از جمله ویژگی های شرایط جدید کشور پس از پایان جنگ و دوران موسوم به سازندگی بود.»

وی ادامه می دهد: «جریان پول هایی که به عنوان وام از بانک های بین المللی دریافت شد و چاپ اسکناس بدون پشتوانه در کشور به بهانه رشد و توسعه اقتصادی سبب گردید تورم 50 درصدی در پایان دوره دولت هاشمی اتفاق بیفتد. مسئولان اقتصادی وقت دولت در همین دوره اعلام کرده بودند که در مسیر توسعه ممکن است اقشار مستضعف زیادی لابلای چرخ های توسعه له بشوند و همین سخن نشان می دهد که در این 8 سال به بهانه سازندگی و توسعه، خط عدالت اجتماعی که اصل و اساس انقلاب اسلامی ایران بود کنار گذاشته شد.»

این استاد دانشگاه با بیان اینکه سیاست های تعدیل اقتصادی و یک تفکر لیبرالیستی مبتنی بر ارزش های غربی در این دوره حاکم بود، می افزاید: «مجموعه ای از افراد تحصیل کرده در آمریکا به همراه اساتید غرب زده دیگری که در دانشگاه های ایران و آمریکا حضور داشتند، مترصد چنین فرصتی بودند تا مسیر فکری انقلاب اسلامی را به سمت تفکرات اعضای نهضت آزادی و جبهه ملی سوق دهند. حاکمیت تفکر و اندیشه خاصی که توسط کارگزاران حاکم شده بود و از طرفی عدم میدان دادن به تفکرات و جناح های دیگر سیاسی سبب گردید که نگاه جامعه تغییر یافته و دولت آقای خاتمی تحت عنوان توسعه سیاسی و فضای باز اجتماعی به قدرت برسد.»

امیدهایی که خدشه دار شد

افضل زاده زیر پا گذاشتن ارزش های الهی و اسلامی در همه ابعاد اجتماعی، فرهنگی مثل اختلاط دخترها و پسرها، مراسم عروسی های مختلط، جشن های شبانه و توهین به مقدسات در بیانات و مجلات و روزنامه ها در این دوره را علت ایجاد جناح جدیدی تحت عنوان زنده کردن و پاسداشت ارزش های انقلابی و اسلامی به کمک نیروهای بسیجی و مردمی در دولت نهم دانسته و تصریح می کند: «متاسفانه به علت وجود افراد نفوذی و ایجاد مناقشه های مختلف با گروه های سیاسی در داخل و خارج کشور و نیز ترویج یک تفکر انحرافی، مسیر این دولت نیز درخصوص نگاه به مدل پیشرفت تغییر کرد. همین مناقشه و درگیری ها با برنامه ریزی معاندین نظام و سوءاستفاده از انتخابات سال 88 منجر به ایجاد فتنه شد. تورم و گرانی و درگیری های اجتماعی در این فتنه، زمینه را برای محاصره اقتصادی و فشار سیاسی بر کشور ایجاد نمود. حامیان و وابستگان غرب در همین بستر به دنبال سازش و همکاری با غرب جهت سر و سامان دادن به اوضاع کشور برآمدند و به همین علت فشارهای زیادی را به رهبری تحمیل کرده و با روی کار آوردن دولت آقای روحانی، مسیر مذاکره با آمریکا و غرب را به طور جدی تر دنبال کردند.»

«در دهه اول (انقلاب)، پیشرفت را بسیاری از انقلابیون در الگوی چپ؛ چپ دهه 60، یعنی الگوی گرایشمند به سوسیالیسم می دیدند. هر کس هم مخالفت می کرد، یک تهمتی، لکه ای، چیزی متوجهش می کردند. یک عده ای از مسئولین، دست اندرکاران، فعالین عرصه کار در جمهوری اسلامی، نگاهشان نگاه حاکمیت دولت و مالکیت دولت بود؛ خب، این نگاه، نگاه غلطی بود... البته غلط بودن این خیلی زود فهمیده شد، حتی آن کسانی که آن روز مروج همین دیدگاه بودند، ناگهان 180 درجه برگشتند! آن افراط به یک تفریط تبدیل شد. یک برهه ای از زمان، نگاه به پیشرفت، نگاه غربی بود؛ یعنی همان راهی که آنها رفتند، اینها هم باید بروند؛ تصورشان این بود. خودشان را در حد انگلیس و فرانسه و آلمان هم نمی دیدند؛ در حد همین کشورهائی مثل کره جنوبی می دیدند. این هم رد شد... علتش هم این است که انتقاد از نقشه پیشرفت به شیوه غربی، امروز مخصوص ملت های شرق نیست، مخصوص ما نیست؛ خود اندیشمندان غربی، خود فرزانگان غربی، زبان به انتقاد گشوده اند؛ هم در زمینه های اقتصادی، هم در زمینه های اخلاقی، هم در زمینه های سیاسی. همان چیزی که به آن افتخار می کردند به عنوان لیبرال دموکراسی، امروز مورد انتقاد است؛ پس این هم نقشه پیشرفت نیست. امروز ما اینها را می دانیم... مسیر پیشرفت، مسیر غربی نیست، مسیر منسوخ و برافتاده اردوگاه شرق قدیم هم نیست. بحران هائی که در غرب اتفاق افتاده است، همه پیش روی ماست، می دانیم که این بحران ها گریبانگیر هر کشوری خواهد شد که از آن مسیر حرکت کند. پس ما بایستی مسیر مشخص ایرانی- اسلامی خودمان را در پیش بگیریم.» (رهبر انقلاب 14/02/87)

نگاه مسئولان امروز

متاسفانه با توجه به حاکمیت تفکر وابسته به الگوهای غیر بومی، این نگاه بر دولت فعلی نیز حاکم است و در طول 6 سال گذشته بسیاری از کارشناسان و اندیشمندان کشور تذکرات لازم را خطاب به مسئولان دولت داده اند. از این جمله، حجت الاسلام والمسلمین علی کشوری، دبیر شورای راهبردی الگوی پیشرفت اسلامی، 17 دی ماه در نامه ای خطاب به آقای نوبخت رئیس سازمان برنامه و بودجه می نویسد: «تصمیم گرفتم در این روزهای حساس که محاسبات مبتنی بر توسعه غربی برای اداره کشور - به معنای واقعی کلمه- باطل شده است؛ مطالب مهمی را با جنابعالی و سایر کارشناسان معتقد به ادبیات ناکارآمد توسعه پایدار 2030 در میان بگذارم... از سال 1327 هجری شمسی که آمریکائی ها اولین برنامه توسعه غربی را به ملت ایران تحمیل کردند- تا کنون- که یازدهمین برنامه توسعه غربی در کشور در حال اجرا است- همه زیرساخت های روابط انسانی به چالش کشیده شده است. استراتژی های صنعتی و کشاورزی، محیط زیست(هوا، خاک و آب)، مدل های ساخت مسکن (آپارتمان) و مدیریت شهری اصل بنیادین تعرف، حریم خصوصی خانواده و بازی کودکان، تاکید بر درمان به جای «پیشگیری ساختاری از بیماری»، سلامت روحی و جسمی فرد، آموزش و پرورش مبتنی بر Science پیوستگی عواطف و روابط، اقتصاد سرمایه داری و ربوی، عدالت اجتماعی و قرض الحسنه و همکاری با ظالم در روابط بین المللی، امنیت مردم را ذبح کرده است!»

او در بخش دیگری از این نامه می افزاید: «علت اصلی نگاه مثبت کارشناسان معتقد به توسعه پایدار 2030  و جنابعالی به برنامه ریزی توسعه غربی در 70 سال گذشته و تکرار دائمی احکام توسعه ای، مدل های غلط ارزیابی پیشرفت است... اصلاح وضع امروز کشور از اصلاح مدل ارزیابی کشور و شاخصه هایش آغاز می شود... نقشه فقهی الگوی پیشرفت اسلامی شامل ده ها نظریه فقهی در حوزه برنامه ریزی کشور می باشد؛ که برای آشنایی  و تسلط بر  این نظریات باید - به جای تحصیل در دانشگاه هائی مانند استنفورد، ماساچوست، کمبریج و...  در دوره های نمایشگاه تخصصی الگوی پیشرفت اسلامی (تاریخ افتتاح: محرم الحرام 1441 هجری قمری) تحصیلات تکمیلی را آغاز نمود.»