آرشیو سه‌شنبه ۱۷ دی ۱۳۹۸، شماره ۳۶۱۷
سیاست
۳

7 نکته مقدماتی درباره ترور سردار شهید قاسم سلیمانی

سعید دوستدار

 اقدام ایالات متحد آمریکا در ترور سردار ایران شهید حاج قاسم سلیمانی و همراهان ایشان آن هم در کشور ثالث، یک عمل متخلفانه بین المللی است و بی گمان موجب مسئولیت بین المللی آمریکاست. توسل به زور و حمله نظامی اساسا در حقوق بین الملل ممنوع است (عهدنامه بریان گلوک- 1928)، جز استثنائا در مقام دفاع مشروع در قبال اقدام نظامی کشور دیگر (در فرض ما ایران) که تازه آن هم شروط خاصی دارد؛ مانند زمان مناسب و متناسب بودن با اقدام نظامی اصلی. 

هیچ کدام از این شروط در این قضیه صادق نیست. آمریکا بعد از 11 سپتامبر و سپس بعد از اشغال عراق، سعی کرده با پیشنهاد و طرح نظریه های خودساخته مانند دفاع مشروع پیش دستانه یا دفاع پیشگیرانه، اقدامات خود در عراق یا سوریه را توجیه کند دراین باره هم در اعلامیه مغشوش مقامات آمریکایی ادعا شده که سردار قاسم سلیمانی به عنوان یک مقام ارشد نظامی ایران، قصد داشته عملیات نظامی علیه آمریکا را طراحی و اجرا کند و آمریکا با یک اقدام پیش دستانه و پیشگیرانه، آن را از بین برده است. البته اعلامیه ها و مصاحبه های مقامات آمریکایی به این روشنی و صراحتی که گفتیم، نیست اما از فحوای آن چنین برمی آید. به هرحال، این نظرات دفاع مشروع پیش دستانه یا دفاع پیشگیرانه هنوز در حقوق بین الملل، قبول عام نیافته است و رویه قضائی دیوان بین المللی دادگستری هم تا به حال برخلاف آن بوده است. 

به این ترتیب، عمل آمریکا در ترور سردار شهید ایران قاسم سلیمانی برخلاف موازین حقوق بین الملل توسل به زور، حقوق بین الملل بشردوستانه و حقوق بین الملل بشر است.

2. اقدام آمریکا اصطلاحا «قتل (ترور) غیرقضائی extrajudicial killing» یعنی قتل (ترور) بدون محاکمه و نیز «قتل (ترور) هدفمند targeted killing»به شمار می رود که در حقوق بشر دوستانه در موارد بسیار استثنائی و با شروط بسیار دشوار، قابل توجیه است؛ اما اقدام آمریکا به نظرم نمی تواند مصداق آنها باشد، به ویژه آنکه ایران با آمریکا در وضعیت مخاصمه مسلحانه به سر نمی برد.

3. عمل آمریکا «تجاوز مسلحانه» - در معنای مضیق حقوق بین الملل- به کشورهای عراق یا ایران قلمداد نمی شود و اگر هم محسوب شود، حق دفاع مشروع با عراق است؛ اما اقدام و پاسخ عراق هم نباید به صورت عمل تلافی جویانه نظامی باشد که طبق ماده  4-2  منشور ملل متحد ممنوع است. 

می ماند «اقدام متقابل» که پاک مقوله دیگری است و شروط خاصی دارد. قدر متیقن قضیه این است که اقدام متقابل نباید برخلاف قواعد آمره حقوق بین الملل مانند توسل به زور باشد.

4. اقدام آمریکا می تواند برخلاف موافقت نامه موجود میان عراق و آمریکا مورخ نوامبر 2008 که آمریکا از عراق خارج می شد نیز باشد، اما حق اعتراض از آن عراق است نه ایران، زیرا عراق طرف آن ترتیبات است. از قرار معلوم پارلمان عراق بر همین اساس خروج آمریکا از عراق را تصویب کرده اما مسئولیت آمریکا در اثر تخلف آمریکا از این موافقت نامه، همچنان از جانب عراق قابل طرح است.

5. ایران و آمریکا اساسنامه دیوان کیفری بین المللی ICC را نپذیرفته اند؛ بنابراین رجوع به این دیوان و شکایت علیه دونالد ترامپ در اساسنامه دیوان مبنای صلاحیتی ندارد، مگر شورای امنیت موضوع را به دیوان کیفری بین المللی ارجاع دهد اما با توجه به موقعیت آمریکا و وضعیت فعلی شورای امنیت، ارجاع امر به دیوان از طریق شورای امنیت کار دشواری است.

6. ترور سردار شهید قاسم سلیمانی مسلما از نظر حقوق بشر تخلف آشکار است (نقض حق حیات) و ایران می تواند به شورای حقوق بشر مراجعه کند؛ اما با توجه به وضعیت این شورا، اولا ایران نباید به همین مقدار بسنده کند، زیرا این کار متناسب با اهمیت تخلف بین المللی آمریکا نیست و ثانیا رجوع به شورای حقوق بشر، بیشتر جنبه افکار عمومی و تبلیغاتی دارد و ضمانت اجرای موثر ندارد.

7. عجالتا ایران می تواند در دادگاه های داخلی عراق (و حتی در ایران) علیه ترامپ و سایر دست اندرکاران ترور سردار سلیمانی شکایت کند. به نظر نمی رسد این اقدام تاثیری در راه های جبران تحت حقوق بین الملل داشته باشد.

 نکته آخر اینکه موضوع ترور سردار شهید قاسم سلیمانی، ابعاد گوناگون سیاسی و امنیتی هم دارد که از جنبه های حقوقی آن بسی مهم تر است. در پاسخ به این اقدام سراسر تخلف آمیز آمریکا، چه بسا فعلا راه حل های سیاسی و امنیتی اولویت دارد تا حقوقی.

یادآوری این چند نکته بیشتر برای پاسخ به پرسش کنندگان و نیز جلب توجه دست اندرکاران، سیاست گذاران و سیاست مداران و کنشگران در عرصه عمل است.