آرشیو چهار‌شنبه ۲۸ اسفند ۱۳۹۸، شماره ۴۶۱۲
صفحه اول
۱
نگاه کارشناس

چشم انداز مدیریت بحران

دکتر مهدی زارع

اکنون و در نوروز 1399 در آستانه قرن جدید پانزدهم هجری شمسی هستیم. نگارنده با در نظر گرفتن روندی که در 25 سال اخیر در کشور از دید مدیریت کاهش ریسک سوانح طبیعی طی شده، تلاش می کند تا به جایگاه و و موقعیت مدیریت بحران در ربع قرن اول قرن جدید و در سال 1425 بپردازد. انتظار می رود با روند کنونی رشد جمعیت، جمعیت ما در سال 1425 به حدود 110 میلیون نفر برسد.  دولت ها حدود 25 سال اخیر به ویژه پس از زمین لرزه 31 خرداد 69 منجیل، فعالیت های عمدتا در جهت کنترل تبعات زمین لرزه ها و در جهت بازسازی بعد از رویداد انجام داده اند ولی هم این نوع فعالیت ها و هم فعالیت های پیشگیرانه همگی ناقص و البته محدود بوده اند در بازه زمانی 1398-1369ش حدود 62 هزار نفر از هموطنان ما در زمین لرزه ها کشته شده اند(و این تلفات حدود 90درصد کل تلفات مستقیم و فوری ما در مخاطرات مختلف طبیعی بوده است). گزارش پریونشن-وب نشان می دهد که ایران حدود سالی 250 میلیون دلار از مخاطرات طبیعی به طور متوسط طی 6 ساله 2011-2005 آسیب دیده است. این آسیب مستقیم اقتصادی برای بازه 25 ساله  2014-1990 حدود 15 میلیارد دلار است. با توجه به لرزه خیزی فلات ایران باید در مورد نحوه ساماندهی، آمایش سرزمین و توسعه ایران در آینده به طور جدی اندیشید. با توجه به اینکه در آینده بدون شک بیشترین جمعیت ایران، شهرنشین خواهند بود، چگونگی توسعه شهر ها در آینده ایران بسیار مهم و حساس است.

روندی که اکنون در کشور ما دنبال می شود با توجه به افزایش معرضیت جمعیت به مخاطرات طبیعی به دلایل مختلف به افزایش ریسک در مقابل سوانح طبیعی می انجامد.  تحولات جمعیتی در ایران نمایانگر افزایش هر چه بیشتر جمعیت شهرنشین و تمرکز جمعیت در شهرهای بزرگ تر(برخوردارتر) است. بر پایه آمار بانک جهانی، دگردیسی جمعیت در ایران از سال 1369 تا 1394 نشان می دهد که تمرکز جمعیت در شهر های با جمعیت بیش از یک میلیون نفر از 12 و نیم میلیون در سال 1369 به حدود 21 و نیم میلیون در سال 1395 رسیده است. این در حالی است که نرخ افزایش این جمعیت طی یک «دهه»(در دهه اول طی سال های 1369 تا 1379) در شهر های بزرگ کلا حدود 3 درصد بوده و این میزان با رشد جمعیت شهرهای بزرگ به صورت «سالانه» طی سال های 1389 لغایت 1395 برابری می کند! این موضوع نشان می دهد که آهنگ رشد جمعیت شهرهای بزرگ به ویژه در 8 سال اخیر شتاب خاصی گرفته است.

آنچه به صورت بلندمرتبه سازی در کشور(و از همه جا سریع تر و مهم تر در تهران) دنبال می شود بدون لحاظ کردن فضای دسترسی و امکان تردد موجب تمرکز ساختمان ها در مناطق شهری و به تدریج کندتر کردن امکان دسترسی به این نواحی می شود.

بیشتر شهر های بزرگ و با جمعیت بیش از یک میلیون نفر ایران روی مخروط افکنه های بزرگی قرار گرفته اند. مهم ترین مثال در این مورد شهر تهران است که در آن هنوز ضخامت دقیق آبرفت ها در محدوده مرکزی شهر دانسته نیست. این در حالی است که همچنان ساخت برج های بلندمرتبه روی همین آبرفت های ضخیم لایه در تهران در نواحی گوناگون از منطقه 22 تا نواحی مرکزی و تا شهر ری ادامه دارد!

بیایید به کشور موفق در کاهش ریسک و مدیریت بحران نظر بیفکنیم. زمین لرزه ای مهم در مکزیک در تاریخ 16/6/96 (7 سپتامبر 2017) و زمین لرزه ای دیگر با بزرگای 8.1 در نزدیکی ساحل چیاپاس در عمق 75 کیلومتری حدود نیمه شب (ساعت 23:49 به وقت محلی) رخ داد. تعداد تلفات 98 نفر گزارش شد که برای چنین زمین لرزه ای برای کشور مکزیک البته تعداد زیادی نیست. کانون زلزله حدود 90 کیلومتر از ساحل و حدود 98 کیلومتر از شهر «پیجی جیاپان» با جمعیت 15 هزار نفر فاصله داشت. فاصله کانون با مکزیکوسیتی حدود 700 کیلومتر بود. زمین لرزه سوم در تاریخ سه شنبه 28/6/96 (19سپتامبر 2017) با بزرگای 7.1 و با ژرفای 59 کیلومتر و در ساعت 13:14 به وقت محلی (در میانه روز کاری) و در فاصله 120کیلومتری شهر مکزیکوسیتی (با جمعیت ثابت حدود 9 مییلیون نفر در شب و جمعیت حدود 25 میلیون نفر در کلانشهر مکزیکوسیتی و حومه) رخ داد. این زمین لرزه تلفات بالایی نداشت چراکه زلزله در میانه روز و هنگام باز بودن مدارس و ادارات رخ داده ولی میزان تلفات از 273 نفر فراتر نرفت.

کشور مکزیک با حدود 127 میلیون نفر جمعیت در سال 2016 تولید ناخاص داخلی 1.5 تریلیون دلار(حدود 4 برابر ایران 80 میلیون نفری با 435 میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی) داشت. در عین حال برنامه های مکزیک از نظر مدیریت بحران و کاهش ریسک در 3 دهه اخیر جزو برنامه های موفق در کشور های در حال توسعه بوده است. ایجاد اولین سامانه هشدار پیش هنگام همگانی زلزله در جهان برای شهر مکزیکوسیتی SAS_Mex که در آوریل 1990 (فروردین 1369) عملیاتی شد، ایجاد مرکز ملی آموزش عمومی ریسک زلزله و سوانح طبیعی و اجرای برنامه های بهسازی و مقاوم سازی لرزه ای برای تمام ساختمان های عمومی و دولتی بلندمرتبه و اجرای جداساز از پی برای تمام ساختمان های بلند بیش از 10 طبقه در پایتخت همگی از برنامه های موفقی است که کشور مکزیک اجرا کرده است. یادمان باشد که تمامی این برنامه های موفق در فاصله زمانی حدود 5 سال از زلزله 19 سپتامبر 1985 (28 شهریور 1364) مکزیکوسیتی که با بزرگای 8 موجب حدود 36 هزار کشته شد، اجرا شد. بنابراین اتفاقی نیست که مجموع تلفات زلزله های ماه سپتامبر 32 سال بعد (شهریور 1396) جمعا 371 نفر بود که حدود یک هزارم تلفات زلزله 19 سپتامبر 1985 مکزیکوسیتی است.

به باور نگارنده کاری که در کمتر از ربع قرن در کشوری مانند مکزیک از نظر مدیریت بحران انجام شده است باید در سرلوحه مدیریت بحران برای ایران 1425 قرار گیرد. در آن صورت می توان حتی برای شهر تهران انتظار داشت تا اولا برای تهرانی که در سال 1425 حدود 120 میلیون نفر خواهد بود و احتمالا جمعیت شناوری که در روز به آن افزوده می شود به حدود 6 تا 8 میلیون نفر برسد(جمعیت طی روز حدود 20 میلیون نفر خواهد بود) برنامه های علمی شهری با ریسک پایین تر از دید سوانح طبیعی در پایان این بازه 25 ساله شاهد باشیم.