آرشیو دو‌شنبه ۲۶ اسفند ۱۳۹۸، شماره ۳۶۷۱
اقتصاد
۴

مرکز پژوهش های مجلس، عملکرد رقابت پذیری صنعتی در اقتصاد ایران را بررسی کرد

65 درصد صنایع در ایران زیر چتر نفت

شرق: مرکز پژوهش های مجلس در بررسی عملکرد رقابت پذیری صنعتی در اقتصاد ایران در قیاس با کشورهای منطقه و منتخب جهان تا سال 2017 (1396)، یعنی آخرین سال قبل از تحریم دوباره، به داده هایی دست یافت که نشان می داد ایران توانسته تا حدودی روند افزایشی صنعتی شدن را در داخل کشور در کارنامه خود نشان دهد؛ اما در همان حال هرچند در فضای اقتصاد داخل با پیشرفت خوبی در بخش صنعت مواجه بود، در مقایسه نسبی با کشورهای مختلف جهان تنزل کرد. علاوه بر آنکه بر اساس این بررسی ها، بیش از 65 درصد محصولات صنعتی در ایران منابع محور بوده و بیشتر از مشتقات نفتی، منابع طبیعی خدادادی و مواد خام دارای مزیت نسبی استوارند و معمولا با فرایندهای اولیه و تحت مهارت های ساده تولید می شوند و سهم محصولات با فناوری متوسط 25 درصد و سهم محصولات های تک کمتر از یک درصد است. کارشناسان این مرکز در بیان مهم ترین توصیه سیاستی این تحقیق در یک دوره بلندمدت حدود 30ساله، نتیجه گرفته اند که تحریم نمی تواند مانعی جدی سر راه صادرات محصولات صنعتی، به ویژه محصولات صنعتی با سطح فناوری بالا یا های تک باشد؛ بنابراین باید تقویت و حمایت از صنایع با سطح فناوری بالا، در اولویت قرار گیرد. این تحلیل در شرایطی انجام می شود که نتایج تحقیقات و پژوهش ها نشان می دهد تحریم هایی که علیه ایران برقرار شده، فقط سیاسی و علیه انرژی هسته ای نیست و تغییر ساختار اقتصادی ایران را نشانه رفته است. ریچارد نفیو، مسئول تیم طراحی تحریم ها علیه ایران در دوره دوم اوباما، در کتاب «هنر تحریم ها» با آوردن مصادیق و مثال هایی توضیح می دهد فشارهای اقتصادی حاصل از تحریم، به صورت خاص جمعیت هدف جوان را تحت تاثیر قرار می دهد. این تحریم ها با بی کاری گسترده ای در بخش های صنعتی و تولید همراه است. در مقابل بخش فناوری را به صورت بخشی نامولد و وابسته به اقتصاد جهانی تقویت می کند. بر این اساس، سه هدف اصلی تحریم، جمعیت جوان، بخش صنعت و تولید و مصرف زدگی جامعه بوده است. این موارد نشان می دهد که نمی توان مثل قبل امیدوار بود تحریم نتواند اثری جدی بر اقتصاد ایران بگذارد. علاوه بر آن باید در نظر داشت که این بررسی تا سال 96 بوده و دو سال بعد را که متاثر از خروج آمریکا از برجام و تحریم های جدیدتر با پیچیدگی بیشتر بوده است، دربر نمی گیرد.

 بیش از 65 درصد محصولات صنعتی ایران منابع محور هستند

 مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی بر پایه داده های سری زمانی یونیدو، عملکرد رقابت صنعتی ایران را با کشورهای منطقه و منتخب جهان قیاس کرده است. جامعه آماری شامل بخش صنعت یا صنایع کارخانه ای و پایه آماری نیز شامل دوره بلندمدت 1990-2017 است. یافته های این مطالعه نشان می دهد عملکرد رقابت صنعتی ایران در سال 2017 (1396) با امتیاز 0.062 در میان 150 کشور دنیا و رتبه 49 بود که در مقایسه با رتبه 53ام در سال 2016 از رقابت پذیری صنعتی بیشتری برخوردار شد. بر اساس گزارش یونیدو، بیش از 65 درصد محصولات صنعتی ایران در سال 1396، منابع محور بودند. سهم محصولات با سطح فناوری متوسط، حدود 25.5 درصد و محصولات با سطح فناوری بالا حدود 0.9 واحد درصد بود که این مورد اخیر مهم ترین چالش محصولات صنعتی کشور در جهت رقابت پذیری بیشتر در بازارهای جهانی محسوب می شود. در بررسی بلندمدت آمار های عملکرد رقابت صنعتی در دوره 1990-2017، یافته های این تحقیق حاکی از این است که توسعه صنعتی در ایران از شرایط خوبی برخوردار است؛ اما در مقایسه نسبی با کشورهای مختلف جهان پسرفت داشته ایم. میزان اثرگذاری و نقش آفرینی بخش صنعت ایران در عرصه بین المللی در مجموع افزایشی بود؛ اما با فراز و نشیب هایی همراه بود که کاملا متاثر از فشارهای تحریمی و فضاهای باز خارجی مانند پسابرجام بوده است. بررسی روند شاخص های شدت صنعتی سازی نشان می دهد برنامه سوم توسعه نقطه عطف توسعه صنعتی در ایران بود که نقطه عزیمت آن سال 1379 بود و با فراز و فرودهایی در سال های بعد ادامه پیدا کرد؛ اما به مرور در یک دهه اخیر اندازه یا جایگاه بخش صنعت در تولید ناخالص داخلی ایران به دلایل مختلف ازجمله تجربه نرخ رشدهای منفی متوالی و تشکیل سرمایه منفی در این بخش، کوچک تر شد و به حدود 12.5 درصد کاهش یافت. این موضوع تلنگری به حوزه سیاست گذاری صنعتی است که با جلب اعتماد بخش خصوصی و تقویت تشکیل سرمایه و رفع موانع تولید، دنبال نقش آفرینی بیشتر این بخش در اقتصاد ایران باشد.

 حریم مانع تولید محصولات های تک نیست

مهم ترین توصیه سیاستی این تحقیق که از تحلیل روند شاخص های رقابت پذیری صنعتی ایران در دوره بلندمدت حدود 30ساله منتج شد، این است که تحریم نمی تواند مانعی جدی سر راه صادرات محصولات صنعتی با سطح فناوری بالا یا های تک باشد؛ بنابراین در اجرای سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی به منظور افزایش تا ب آوری و مقابله با فشارهای تحریمی، موضوع تقویت و حمایت از صنایع با سطح فناوری بالا، باید در اولویت قرار گیرد.

براساس گزارش یونیدو درباره وضعیت محصولات صنایع کارخانه های ایران در سال 2017 براساس سطح تکنولوژی، بیش از 65 درصد از محصولات صنعتی کشور، منابع محور هستند. به عبارتی دیگر، بیشتر از مشتقات نفتی، منابع طبیعی خدادادی و مواد خام مزیت نسبی دارند و معمولا با فرایندهای اولیه و تحت مهارت های ساده تولید می شوند. محصولات با فناوری سطح متوسط با سهم بیش از 25 درصد در جایگاه دوم قرار دارند و این سطح از فناوری بیشتر در صنایع خودروسازی و فلزی قابل مشاهده است. فناوری با سطح پایین در محصولات صنعتی کشور سهم 7.9درصدی دارد و در این نوع فناوری سطح تحقیق و توسعه پایین است و به مهارت نسبتا ساده نیاز دارد و مصادیق عمده آن پوشاک، کفش و کالاهای مصرفی بی دوام هستند. دامنه نفوذ فناوری های پیشرفته یا با سطح بالا در محصولات صنعتی کشور پایین بوده و سهم این صنایع کمتر از یک درصد است (حدود 0.9درصد).

جهش اثرگذاری ایران بر تجارت صنعتی جهان در سال های پسابرجام

در بررسی وضعیت رقابت نسبی ایران نسبت به کشورهای دیگر در بازارهای بین المللی تا سال 2000، میزان نقش ایران در تجارت صنعتی جهان بسیار اندک و تقریبا در حد صفر بود اما به مرور بعد از خاتمه جنگ تحمیلی و شروع سازندگی و تقویت و توسعه صنعتی بهبود یافت و در سال 2008 با تعمیق بحران مالی غرب به دلیل اثرپذیری کم اقتصاد ایران از تحولات جهانی، روند سهم ایران در تجارت جهانی شدت گرفت و در سال های بعد نیز به جز سال های 2011 و 2012 یعنی هم زمان با سال های 1390-1391 که تحریم های غرب تشدید شد و موجب افت جایگاه ایران در تجارت صنعتی جهان شد، این روند افزایشی شد و در سال های 2016 و 2017 مقارن با سال های 1395 و 1396 با شکل گیری فضای پسابرجام با جهش در اثرگذاری ایران بر تجارت صنعتی جهان مواجه شدیم. همچنین روند سهم ایران در صادرات صنعتی جهان مانند شاخص اثرگذاری ایران روی تجارت جهانی است در سال های اولیه مورد بررسی، سهم ایران تقریبا اندک بود اما با تداوم روند تدریجی افزایشی از سال 2008 به بعد با جهش شدیدی مواجه شد و با شروع تحریم های شدید مالی غرب در سال های 1390-1391 مجددا صادرات صنعتی و سهم آن در تجارت جهانی به شدت افت کرد. در بررسی جایگاه ایران در ارزش افزوده صنعتی جهان در بلندمدت، سهم ایران در ارزش افزوده صنعتی جهان از سال 1990 تا شروع تحریم های شدید غرب در سال های 2011-2012 مقارن با سال های 1390-1391 دارای روند صعودی بوده است اما پس از تحریم ها به دلیل کاهش نرخ رشد بخش صنعت و عمدتا رشدهای منفی، میزان ارزش افزوده بخش دچار کاهش شد و در حقیقت این روند حاکی از کوچک شدن اندازه بخش صنعت در اقتصاد ایران و کوچک شدن سهم آن در اقتصاد جهانی است و آمارهای داخلی در قالب تنزل سهم بخش صنعت در تولید ناخالص داخلی کشور در همین دوره از حدود 20 درصد به 12 درصد فعلی، این ادعا را تایید می کند.

جهش افزایشی ارزش افزوده صنعتی در آغاز برنامه سوم

شاخص سهم صنایع با فناوری متوسط و بالا در کل ارزش افزوده صنعتی ایران به عنوان یکی از مولفه های مهم شاخص شدت صنعتی سازی دارای روندی تقریبا مشابه آن است و تحلیل مطرح شده برای شاخص شدت صنعتی سازی در اینجا نیز حاکم است. درواقع شروع برنامه سوم توسعه در سال 1379 نقطه عطفی در ایجاد جهش افزایشی ارزش افزوده صنعتی فعالیت های با فناوری متوسط و بالا در اقتصاد ایران بود.

شاخص سرانه صادرات صنعتی، توانایی فنی یک کشور برای تولید رقابتی همراه با تغییرات فناوری را نشان می دهد. روند این شاخص در سال های 1990 تا سال 2001 مقارن با سال 1380 سال های شروع برنامه سوم توسعه تقریبا ثابت و بدون رشد و اندک بود اما سال 2001 نقطه عزیمت اوج گیری صادرات صنعتی بود و در تداوم این روند در اواخر سال های برنامه چهارم توسعه (سال 1387)، صادرات صنعتی سرانه با جهش قابل ملاحظه ای روبه رو شد و این سرآغازی بود برای افزایش پنج تا شش برابری ارزش صادرات صنعتی ایران که کماکان ادامه دارد.

همچنین شاخص سهم صادرات صنعتی در کل صادرات، مبین نقش تولید صنعتی در فعالیت های صادراتی است. در فاصله سال های 1990 تا 2008 میلادی مقارن با 1369 تا 1387 دربرگیرنده تقریبا برنامه های پنج ساله اول تا چهارم توسعه، سهم صادرات صنعتی ایران در کل صادرات حدود 10 تا 15 درصد ثابت بود و در سال 2009 جهش چشمگیری در سهم صادرات صنعتی ایران در کل صادرات رخ داد. به گونه ای که از حدود 15 درصد به 35 درصد افزایش یافت. در سال های 1390 و 1391 به دلیل تشدید تحریم ها این سهم به شدت کاهش و به حدود 20 درصد تنزل یافت اما در سال های بعد، روند این شاخص مجددا جهش پیدا کرد و در فضای پسابرجام در سال های 1395 و 1396، سهم صادرات صنعتی ایران از کل صادرات کشور به حدود 50 درصد رسید.