آرشیو چهار‌شنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۹، شماره ۳۷۲۵
هنر
۱۰

به بهانه بازپخش سریال «میوه ممنوعه»

عفیفه: مدیران تلویزیون باید کمی جسارت داشته باشند

بهناز شیربانی

«میوه ممنوعه» از جمله سریال هایی است که در خاطر جمعی بسیاری از مخاطبان تلویزیون ماندگار شده است. حتی با وجود 13 سال از زمان ساخت، هنوز هم دیدنی است. سریالی که به قلم علیرضا نادری و علیرضا کاظمی پور نوشته شد و همین فیلم نامه و گفت وگونویسی های خاصش یکی از نقاط قوت سریالی است که دچار گذر زمان نمی شود، هرچند 13 سال پیش هم شتاب در رسیدن سریال به آنتن ماه رمضان نویسندگان و کارگردانش را نگران کرد و این متن حاصل روزهای بسیار کوتاه نگارش فیلم نامه است و این دریغ همراه سازندگانش است که اگر فرصت بیشتری در اختیار بود، می شد سروشکل بهتری به قصه داد. اما همه چیز به زمان کوتاه ساخت ختم نمی شود، قصه جرح وتعدیل های فیلم نامه ای که آن روز بازی با خطوط قرمز تلقی می شد هم داستان دیگری است که شاید روایت بخشی از آن از زبان اسماعیل عفیفه، تهیه کننده سریال جذاب تر است.

اسماعیل عفیفه با اشاره به اینکه اساسا ساخت «میوه ممنوعه» حاصل کارگروهی بود، به «شرق» گفت: «مقصودم از کار گروهی این است که آن زمان، تهیه کننده، کارگردان، نویسنده ها و حتی ناظر کیفی و مدیر شبکه دوم در تعامل خوبی با هم کار را شروع کردیم. ایده ابتدایی وجود داشت که برای شبکه دو آماده کردم. وقتی موردپسند واقع شد، آقایان علیرضا کاظمی پور و علیرضا نادری اضافه شدند. همچنین آقای فتحی که سریال «مدار صفردرجه» را تمام کرده بود و دعوت من را برای کارگردانی سریال پذیرفت. خاطرم هست که درست تا روز عید فطر تصویربرداری ادامه داشت و در کل چهار ماه همه گروه مشغول ضبط و پخش سریال بودیم. البته زمان بسیار محدودی، حدود یک ماه هم به پیش تولید سریال اختصاص داشت. اگر موفقیتی در این کار حاصل شده است، به دلیل کار گروهی و اتفاق نظری بود که همه ما در پشت صحنه داشتیم. من، آقای فتحی و نویسندگان جلسات متعددی داشتیم، ایده ها را مطرح می کردیم و قصه را پیش می بردیم. نظم کاری خوبی حاکم بود و همه با علاقه کار می کردیم».

او در بخش دیگری از صحبت هایش گفت: «یکی از مواردی که در سریال «میوه ممنوعه» در این مقطع زمانی قابل توجه است، مباحثی است که در آن مطرح شد و چند سال بعد به صورت معضلات اجتماعی در حوزه اقتصادی ظهور و بروز پیدا کرد. در زمان ساخت سریال با مشاوران اقتصادی وزارت اقتصاد و با یکسری از اقتصاددانان گفت وگو هایی داشتم. آن سال ها ابتدای ایجاد مشکلاتی برای شرکت های تولیدی و کارخانه ها به واسطه ورود بی رویه کالاهایی بی کیفیت خارجی و جایگزین شدن آنها با کالاهای ایرانی بود. بعد از گفت وگو هایی که با برخی اقتصاددانان از جمله با آقای خوش چهره داشتیم، نتایج این تحقیقات را به قصه وارد کردیم و بر مبنای آن اطلاعات درگیری هایی بین شخصیت های قصه طراحی شد. در کنار وجه اقتصادی و اجتماعی کار، وجه دیگر داستان ماجرای حاج یونس فتوحی و هستی شایگان بود که به پیشنهاد آقای فتحی از داستان شیخ صنعان رنگ و معنا گرفت. داستان شیخ صنعان در فرهنگ ما از کهن الگوها محسوب می شود. کهن الگو ها این خاصیت را دارند که با طرح مضامین آشنا، مخاطب را بهتر و عمیق تر تحت تاثیر قرار می دهد. به نظر من قصه جذاب و پر فرازوفرود، گفت وگونویسی آقای نادری، کارگردانی آقای فتحی و حضور بازیگرانی که فرصت درخشیدن در این کار را پیدا کردند، از امتیازات این سریال بود. آقای علی نصیریان بسیار درخشان بود، امیر جعفری که قبل از آن بیشتر در آثار طنز حضور داشت، چنان در این نقش درخشید که بعد از آن، او را در شمایل متفاوت تری نسبت به کارهای قبل دیدیم. همچنین باید از خانم هانیه توسلی و گوهر خیراندیش نیز یاد کنیم که با نقش آفرینی هنرمندانه خود موجب تاثیرگذاری میوه ممنوعه شدند».

عفیفه در بخش دیگری از صحبت هایش گفت: «این سریال به دلیل سوژه جسورانه ای که داشت، از همان قسمت دوم- سوم بازخوردهایش شروع شد. خبرهایی می رسید که از خارج از تلویزیون فشارها و انتقادهایی نسبت به کار وجود دارد. یک بخشی از سوءتفاهم ها را احتمالا شبکه حل وفصل می کرد. بخشی از آن هم به ما منتقل می شد. ضمن اینکه با کمک و همکاری آقای فرجی، تلاش کردیم که با کمترین حذف و ممیزی سریال پخش شود. مثلا در یادداشت اخیر آقای ضرغامی خواندم که آقای مهدوی کنی انتقادهایی به میوه ممنوعه داشته اند. البته نظر آقای مهدوی کنی به ما منتقل نمی شد و احتمالا در سطح بالای تلویزیون یک جوری حل وفصل می شد. اگرچه مطلع بودم آقای میرباقری، معاون سیما و فرجی، مدیر وقت شبکه دو هم با فشارهایی روبه رو بودند. در نهایت مواردی هم به ما اعلام می شد که در مونتاژ سریال آنها را رعایت کنیم یا در تصویربرداری قسمت های بعد مراقبت بیشتری کنیم. از طرفی وقتی سریال با استقبال بی نظیر مخاطب مردمی مواجه شد، همه ما تلاش می کردیم این حمایت مردمی را حفظ کنیم و کاری نکنیم مخاطب سرخورده و ناراضی شود. در نتیجه همه سعی می کردیم با انعطافی قابل قبول، به گونه ای اصلاحات را انجام بدهیم که سریال آسیب زیادی نبیند. البته باید اعتراف کنم که همیشه هم موفق نمی شدیم. مثلا یکی از زیباترین صحنه های سریال جایی بود که در شبی که یونس فتوحی به در منزل هستی شایگان می رود و می گوید همه شرط وشروط او را انجام داده و بعد از آن رقص سماع مانندی را با یک موسیقی زیبا انجام می دهد که این بخش حذف شد. من تا آخرین لحظه با آقای فرجی درباره پخش این صحنه گفت وگو کردم که مجوز پخش آن را بگیرم اما نشد. یا قسمت پایانی سریال را برخی از مخاطبان نپسندیده بودند. دلیلش هم این بود که بعد از این همه بحران و درگیری پایانی به این اندازه خوش باورپذیر نبود. امیر جعفری هم در ابتدای داستان شکل و شمایل مذهبی داشت که البته در قسمت های بعدی این مورد را با زدن ریشش اصلاح کردیم. در میوه ممنوعه امیر جعفری نقشی را بازی کرد که بعدها با محاکمه برخی از آقازاده ها به عنوان مفسدان اقتصادی و زندانی شدن برخی از آنها برای بیننده عینیت بیشتری پیدا کرد. در میوه ممنوعه ما از معضلی که چند سال بعد گریبان اقتصاد ایران را گرفت، صحبت کردیم و به نوعی هشدار دادیم که چنین خطری اقتصاد ایران را تهدید می کند و این خطر از اشخاصی شروع می شود که ظاهر مذهبی دارند. این هم از مواردی بود که همان موقع مورد اشکال واقع شده بود».

او افزود: «برای اینکه یک اثر خوب نمایشی خلق شود، بیش ازهر چیز نیاز دارید که در طراحی قصه و شخصیت ها دست هنرمند آزاد باشد. این آزادی به این معنی نیست که هیچ چارچوبی وجود نداشته باشد. چارچوب ها را در درجه اول نویسنده و کارگردان و قواعد درام نویسی و در قدم بعد عرف و اخلاقیات جامعه تعیین می کنند. غیر از این اگر یک سری چارچوب های سلیقه ای تحمیل شود، نتیجه آن تولید آثاری است که رنگ و بو و خاصیت ندارند. اگر کمی نسبت به مخاطب و جامعه تعهد داشته باشیم و بی طرفانه صحبت کنیم، قطعا مردم از آثار تلویزیون استقبال می کنند. نیاز است که هنرمند مقداری آزادی عمل داشته باشد و مدیران هم باید کمی جسارت داشته باشند. در گذشته نوع تعامل مدیران با هنرمندان به گونه ای بود که هم آنها به ما و هم ما به آنها اعتماد داشتیم. نتیجه هم غالبا آثار خوبی بود. درحال حاضر دشوار است که وارد مسائل حساسیت برانگیزی مثل موضوعی که در«میوه ممنوعه» طرح کردیم، شوید. این شرایط موجب تولید کارهایی می شود که تکرار سریال های 10-15 سال اخیر تلویزیون است. درحال حاضر نیاز است که دنبال سوژه های نو و جسورانه باشیم».