آرشیو چهار‌شنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۹، شماره ۳۷۲۵
دیپلماسی
۱۵

شراکت روسیه با ایران؛ به چالش کشیدن آمریکا

وایتولد رادکیویچ

دیپلماسی ایرانی: روابط روسیه با ایران عمدتا مبتنی بر ملاحظات ژئوپلیتیک است. نخبگان حاکم در روسیه ایران را یک شریک دشوار، اما ضروری می دانند که منافع مشترک بسیاری با آن دارند؛ شریکی که زبان سیاست گذاری قدرت را درک می کند و تمایل خود را به مصالحه جویی عمل گرایانه در مواردی که منافع مسکو و تهران با یکدیگر متفاوت است، نشان داده است. پایه و اساس مشارکت استراتژیک روسیه و ایران، منافع مشترک هر دو کشور در کاهش قدرت و نفوذ آمریکا هم در خاورمیانه و هم در سراسر جهان است. همچنین برای روسیه شراکت با ایران از این نظر اهمیت دارد که می تواند به ثبات در شرایط ژئوپلیتیک در منطقه جنوب شوروی سابق، یعنی قفقاز جنوبی و آسیای میانه کمک کند و نفوذ کشورهای غربی در منطقه را کاهش دهد.

از سپتامبر سال 2015 روسیه مداخله نظامی خود در سوریه را آغاز کرد و ایران به یک متحد بالفطره برای آن در جنگ علیه شورشی های مسلح مخالف بشار اسد تبدیل شد. پس از ماه می 2018 که ایالات متحده از توافق هسته ای چندجانبه با ایران موسوم به برجام خارج شد، روسیه به یکی از طرفداران اصلی محافظت از توافق تبدیل شد و تلاش های دیپلماتیک فعالانه خود را برای ترغیب امضاکنندگان اروپایی به ازسرگیری روابط اقتصادی با ایران و به چالش کشیدن تحریم های آمریکا، به کار بست. در تابستان سال 2019 نیز روسیه در واکنش به درگیری میان ایران با ایالات متحده و متحدان عرب آن، برای ایران حمایت دیپلماتیک و تبلیغاتی فراهم آورد. این کشور همچنین ابتکارعمل هایی با هدف کاهش تنش ها در منطقه ازطریق ایجاد معماری امنیتی جدید در خلیج فارس برمبنای هماهنگ سازی قدرت ها و کاهش اهمیت روابط دوجانبه در فضای امنیتی بین ایالات متحده و پادشاهی های عرب منطقه به کار بست.

روسیه و ایران در بستر روابط با ایالات متحده

«مشارکت استراتژیک» روسیه با ایران اساسا برمبنای منافع مشترک مسکو و تهران در محدودسازی قدرت واشنگتن است؛ برای تهران ابعاد منطقه ای این مسئله اهمیت دارد و برای مسکو، چشم انداز جهانی آن. به گفته ولادیمیر ساژین، یک کارشناس ارشد روسیه در امور ایران، آنچه از دیدگاه منافع مسکو اهمیت بالایی دارد، این است که سیاست گذاری های تهران، چه در بعد جهانی و چه منطقه ای، عمدتا ضدغربی هستند.برای منافع مسکو، حفظ نقش ایران به عنوان یک سد ضدآمریکایی در مرزهای جنوبی آن ضروری است. از این رو، شکست تلاش های ایالات متحده در وادارکردن ایران به تغییر سیاست های محلی آن و کاهش تاثیرگذاری تحریم های اقتصادی آمریکا به نفع روسیه است. ایران یک قدرت منطقه ای است که حق طبیعی برای ایجاد حوزه نفوذ در همسایگی خود دارد.

 این رویکرد را می توان در اظهارات ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه، در رابطه با اتهامات مطرح شده ازسوی همسایگان عرب ایران که از سیاست های توسعه گرایانه در منطقه ناراضی هستند، مشاهده کرد: «قدرت بزرگی همچون ایران که سال های طولانی در این سرزمین وجود داشته، یعنی ایرانی ها و فارس ها که برای چندین قرن در اینجا زندگی کرده اند، قاعدتا منافع خود را دارند و لازم است با آن منافع محترمانه برخورد شود». سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، نیز بارها دیدگاه های مشابهی را بیان کرده است.

ایران همچنین شریکی مهم برای روسیه در ایجاد نظم چند قطبی، چه در سطح منطقه ای در خاورمیانه و چه در سطح جهانی است. یکی از نشانه های این دیدگاه، حمایت دائمی روسیه از نامزدی ایران برای عضویت دائم در سازمان همکاری شانگهای است.

روسیه در دهه 1990 و اولین دهه قرن کنونی، روابط خود با ایران را با شرایط ابزاری پیش می برد و آنها را با روابط با ایالات متحده هماهنگ می کرد. روسیه از روابط با ایران برای تقویت موضع مذاکراتی خود با ایالات متحده و وادارکردن واشنگتن به درنظر گرفتن منافع مسکو استفاده می کرد. مشهودترین نمونه این رویکرد ابزاری، حمایت مسکو از تحریم های شورای امنیت سازمان ملل علیه تهران در سال 2010 و لغو ارسال سامانه دفاع هوایی پیشرفته «اس-300» بود. روسیه در آن زمان در سیاست گذاری در قبال ایران گام هایی را که دولت باراک اوباما در بهبود روابط با روسیه برداشته بود، در نظر گرفت.

اگرچه خاطرات تهران از این تغییر رویکرد مسکو همچنان بر روابط دوجانبه آنها سایه انداخته، اما به نظر نمی رسد که روسیه اکنون قصد بازی مشابهی با ایران را داشته باشد. یک دلیلش این است که از دیدگاه کرملین، ژئوپلیتیک روابط با تهران دستخوش تغییراتی اساسی شده، روابط روسیه با ایالات متحده به یک درگیری اساسی تبدیل شده، چین به شریک اصلی روسیه در سیاست گذاری تبدیل شده و روسیه توانسته است موضع خود را در خاورمیانه قدرتمندتر کند. مسئله مهم دیگر اینکه ایران شریک اصلی روسیه در سوریه شده است.

در همین حال، تفکر استفاده از روسیه برای اعمال فشار علیه ایران در برابر لغو تحریم های ایالات متحده همچنان در اسرائیل مطرح است. نشست سه جانبه در قدس اشغالی میان روسای شورای امنیت اسرائیل، روسیه و ایالات متحده در ماه ژوئن سال 2019 تلاشی برای گام برداشتن در این جهت بود؛ اگرچه کاملا شکست خورد. روسیه اعلام کرد که ایران را متحد و شریک خود می داند و در هر اقدامی منافع آن را در نظر خواهد گرفت.

ترجمه: دیپلماسی ایرانی