آرشیو یک‌شنبه ۸ تیر ۱۳۹۹، شماره ۴۶۷۸
صفحه آخر
۱۶
زیر ذره بین

جنگل هیرکانی باغ میوه نیست

داریوش خانلری

جنگل های هیرکانی حاصل کوهزایی حد اواسط دوره های میوسن و الیگوسن دوران سوم زمین شناسی (ترشیاری) با قدمت بیش از 30 میلیون ساله هستند. مشابه این جنگل فقط در دو ناحیه دیگر از جهان یعنی شمال امریکا و شرق آسیا بوده و در آنها بدون دخل و تصرف باقی مانده اند. درست برعکس؛ جنگل های کهن هیرکانی (خزری و ارسبارانی) نه تنها حفظ نشدند بلکه از دهه 30 شمسی زیر تیغ طرح های جنگلداری کلاسیک با رویکرد دانش غربی بومی نشده، قرار گرفتند. طی 7 دهه با اجرای طرح مزبور از آستارا تا گلیداغ  باید اهدافی چون پرورش و تعالی جنگل برای رساندن به درجه پایدار را مدنظر داشت! غافل از آنکه جنگل های بکر هیرکانی خود پرورش یافته طبیعی بود که با ساختار 3 اشکوبه ناهمسال نامنظم و ناهمگن به درجه تعالی رسیده بود! اما آن طرح جنگلداری کلاسیک با هدف حذف درختانش سبب به هم زدن تعادل و خدشه سخت بر همزیستی گونه ها و ناپایداری جنگل شد. به واقع دانش دیکته شده ای که اعتقادی به ریشه یابی بر بنیان شکل گیری جنگل به ویژه پدیده شناسی، مواهب شناسی، هویت شناسی و نیز نیاز درخت و گیاه علفی پای درخت و حل معضل دام نداشت؛ به شکل تهاجمی وارد جنگل شمال ایران شد! به واقع آن دانش بیراهه غربی با اقدامی حساب شده بر بیراهه اندیشی پیشینگان ما قدم برداشت که شروعش از دهه 30 شمسی با ورود کتاب های برگردان شده جنگل شناسی از مرحوم مهندس ساعی و جنگلداری از مرحوم مهندس بنان از کشور فرانسه بود و متعاقب آن ورود دیگر نوشته های برگردان شده باب شد به طوری که ماخذ ما صرفا باید از اساتید خارجی و جنگل های خارج از ایران باشد ولاغیر... . با این مقدمه حال باید دید پایداری جنگل چیست که دهه هاست سازمان جنگل ها و مراتع کشور در پی رسیدن آن است اما به آن نرسید! بی تردید هر موجود زنده ای همانند انسان برای پایداری خود نیاز به اجزای سالم و شاداب دارد، که در راس آن مغز و قلب اوست، پس موجود زنده ای چون جنگل هیرکانی که طی 70 سال با نام علم جنگل شناسی و پرورش جنگل و قطع میلیاردها درختان نابش به قهقراء رفت و نمی دانست با قطع هر درخت یک اکوسیستم جنگلی خرد تخریب می شود باید دید آیا سالم و شاداب مانده است! این مهم نیاز به مستندات میدانی دارد لذا از حضور میدانی خود از سال 1348 به عنوان دانشجوی کارآموز که از جنگل های لووه گلستان شروع و به جنگل ناو اسالم ختم شد به واقع از برترین ناحیه رویشی جنگل های هیرکانی بوده اند، جهت قضاوت عالمانه و عادلانه مطرح می شود.  اول؛ جنگل بلوطستان لووه گلستان با اقلیم نیمه مرطوب نیمه خشک متصل به اقلیم خشک جنگل ایران و تورانی با درختان به کلیماکس رسیده با غنی ترین خاک و درختان تنومندی همچون درخت نمدار تا کلاسه قطری 400 سانتیمتر و درختان با تراکم انبوه از بلند مازو، کرمازو، ملج، بارانک، افرا پلت، ممرز پوست روشن و... تحت سرپرستی کارشناس فائو جناب گلیزر آلمانی که از بروز پدیده های رویشی و اکوسیستم های جنگلی هیچ نمی دانست بدون رعایت خط قرمز تهیه طرح یعنی تعیین رویش قطری و حجمی گونه ها با دیکته شاخص ها و دستورالعمل وارداتی غیربومی در دهه 40 شمسی به تهیه طرح جنگلداری کلاسیک فرموله فاقد انعطاف رفت!متعاقب آن با اعمال مدل ریاضی فاقد معیار علمی از جانب شورای عالی وقت سازمان جنگل ها به ریاست مرحوم مهندس بنان درختان قطور به تیغ نشانه گذاری رفت! و با حجم برداشت چندین برابر رویش سالانه جنگل به یغما رفته برجای ماند که نه از بلوط افسانه ای خبری و نشانی و نه از بلوط نشان رد و نشانی! دوم؛ جنگل ناب راشستان نکا توسط کارشناسان فائو رومانیایی، علاوه بر ندانستن موارد فوق، فرق عرض جغرافیایی 36 درجه جنگل هیرکانی و جنگل رومانی را نمی دانستند که موجب حجم برداشت سالانه تا دوبرابر یعنی 320000 مترمکعب شده و به سلاخی رفت.سوم؛ جنگل استثنایی راشستان فریم توسط کارشناسان فائو بلغاری با کاهش طول دوره حجم برداشت سالانه به 3 برابر با برش متمرکز نیز به سلاخی رفت که سبب به هم خوردن تعادل رویشگاه ها و هجوم گیاهان علفی مهاجم شد. چهارم؛ جنگل ناو اسالم توسط کارشناسان فائو کانادایی، علاوه بر نبود دانش بومی یاد شده در فوق، پسروی علمی تا حدی بود که دستور قطع یکسره راشستان در سطح 200 تا 300 هکتاری را دادند که با این خرد والا چه رفت بر راشستان ناب با سیاه گیله و خاک اسیدی انحصاری اش که قابل توصیف نیست. نکته قابل تامل؛ تجویز شیوه جنگل شناسی پناهی همان شیوه برش متمرکز به روش هارتیک آلمانی بود که این شیوه برای جنگل های غیرکوهستانی عرض جغرافیایی بیش از 44 درجه بوده نه عرض جغرافیایی 36 درجه جنگل کوهستانی هیرکانی. بی اغراق ما جنگل هیرکانی را نشناختیم و نمی دانستیم تهیه و اجرای طرح های جنگلداری کلاسیک، درختان جنگل را باغ میوه می داند تا تمام شود! در مقابل طی سالیان دراز در پی یافته ها و پژوهش گسترده از جنگل و مردم بومی آموختم، جنگل هیرکانی باغی از پدیده های رویشی و مواهب بسیار است که بازدهی اقتصادی اش صدها برابر از ارزش جسم درخت در بازار روز بیشتر است.