آرشیو دو‌شنبه ۹ تیر ۱۳۹۹، شماره ۵۶۹۲
زندگی: ایران
۱۶

به بهانه سالگرد بمباران سردشت با سلاح های شیمیایی و میکروبی سری زدیم به اولین شهر قربانی سلاح های شیمیایی در جهان و مردمی که هنوز از داغ خردل می سوزند

سردشت هنوز سرفه می کند

مینا مولایی

از یکشنبه هفتم تیرماه 1366، از ساعت 16و30 دقیقه ای که فانتوم های عراقی از راه رسیدند و با هفت بمب گاز خردل، سردشت را نشانه گرفتند، بمب هایی که دو تایشان در بازار شهر افتاد و دوتا دیگر در منطقه مسکونی و سه تا در باغ های مجاور، 33 سال گذشته؛ 33 بهار، 33 تابستان، 33پاییز، 33 زمستان؛ سردشت اما هنوز می سوزد. دنیا برای سردشتی ها از همان روز تاریک شد، مثل سوی چشم خیلی ها که بعد از بمباران رفت و دیگر برنگشت؛ مثل تاول هایی که آمدند و ماندند و دیگر نرفتند ؛ تاول هایی که 33 سال تمام کش آمدند ، مثل همان روزهای اول ، همان لحظه های اول، پف کردند ، ترکیدند و دوباره از نو ور آمدند روی پوست های سرخ سردشتی ها. اولین شهر قربانی سلاح های شیمیایی جهان، از همان هفتم تیر تا همین امروز، حال خوشی ندارد. سردشت در تمام این سال ها سرزمین آدم هایی بوده که رویاهایشان را در روزهای خوش قبل از تیر 66 جا گذاشتند؛ آدم هایی که به چشم دیدند سردشت زمینش سبز بود و آسمانش آبی و بخت آدم هایش سفید، اما خردل که روی تن شهر نشست، بخت همه را سیاه کرد.

سردشت تنها؛ سردشت بی ماسک

از اسفند سال گذشته، از همان ابتدای شیوع ویروس کرونا در کشورمان یک نگرانی جدید به فهرست بلندبالای نگرانی های مردم سردشت اضافه شد و در گیرودار جولان کرونا، وقتی همه مردم عادی نگران ابتلا به این بیماری بودند، سردشتی ها ماندند و ترس از سرباز کردن یک زخم قدیمی؛ زخم شیمیایی. همین شد که از همان روزهای اول برای وزیر بهداشت نامه نوشتند که توجه ویژه تری به شهرشان داشته باشد، شهری که از جمعیت 8025 نفری مصدومان شیمیایی اش فقط جانبازی کمتر از 1600 نفر تایید شده. سردشتی ها چهار ماه گذشته را بیشتر از بقیه مردم کشورمان با هول و ولای ابتلا به کرونا گذرانده اند. نگرانی ای که این روزها و با طغیان موج دوم کرونا در استان شان از قبل هم بیشتر شده است. ما همان روزهای ابتدایی شیوع ویروس کرونا همین جا در همین صفحه از نگرانی سردشتی ها نوشتیم و این که «سردشت دوباره ماسک ندارد!» گزارشی که بیست و چهارم اسفندسال گذشته منتشر شد. حالا دوباره از قول صالح عزیزپور اقدم، رئیس انجمن دفاع از حقوق مصدومان شیمیایی سردشت برای شما می نویسیم که در این مدت باز هم مردم این شهر به تنهایی با مشکلات شان مقابله کرده اند :«هفته آخر اسفند رئیس هلال احمر قول داد با توجه به وضعیت مصدومین شیمیایی سردشت 4000 بسته حمایتی بهداشتی در سردشت توزیع شود، اما متاسفانه این تعداد به 400 بسته تقلیل پیدا کرد و به خیلی از خانواده ها نرسید. البته مصدومین شیمیایی سردشت به این زندگی عادت کرده اند، ما همیشه باید از خودمان مراقبت کنیم که به بیماری دیگری مبتلا نشویم چون سیستم ایمنی بدن مان بسیار آسیب پذیر است. به خاطر همین در موج اول کرونا، خودمراقبتی های زیادی داشتیم و در کل سردشت فقط 23 نفر مبتلا شدند و بیماری کنترل شد.»

حکایت موج دوم کرونا اما زنگ خطر را در سردشت به صدا درآورده است؛ موضوعی که عزیزپور اقدم درباره اش می گوید:«الان دیگر متاسفانه مردم کمتر رعایت می کنند، از طرفی رفت و آمدهای بین شهری هم زیاد شده و این بیماری گسترش پیدا کرده. از سوی دیگر کمافی السابق ماسک و امکانات بهداشتی هم به اندازه کافی در دسترس مصدومین شیمیایی نیست و همه اینها باعث شده ما بیشتر از قبل نگران حال مردم مان باشیم.»

 مگر خودمان به فکر خودمان باشیم

حالا به گفته رئیس انجمن مصدومین شیمیایی سردشت تاکنون بیش از 200نفر در سردشت به کرونا مبتلا شده و از این بین حدود 10 نفر مصدوم شیمیایی بوده و دونفر جانشان را از دست داده اند:«این آمار نشان می دهد مصدومان شیمیایی واقعا درحال خودمراقبتی هستند، وگرنه باید آمار جان باختگان ما بسیار بیشتر از اینها بود. اما کاش مسوولان هم با ما همراه تر بودند و امکانات بیشتری برای مقابله با بیماری در اختیارمان می گذاشتند.»

عزیز پوراقدم تاکید می کند:  «در شهر ما سردشت یک سرماخوردگی ساده اپیدمی می شود و تمام شهر را درگیر می کند، حالا فکر کنید اگر خودمراقبتی مردم کمی کمتر شود یا به هر دلیل دیگری ویروس کرونا شایع شود، چه فاجعه انسانی رخ خواهد داد در شهری که بیش از 8000 نفر مصدوم شیمایی دارد، یعنی 8000 نفر آدم بیمار با سیستم ایمنی بسیار پایین که اتفاقا گلو و ریه و دستگاه تنفسی شان بر اثر شیمیایی آسیب دیده است. متاسفانه مسوولان در تمام سطوح هیچ توجهی به این مهم ندارند.»

از جمعیت 100 هزار نفری سردشت حدود 8000 نفر مصدوم شیمیایی اند، اما فقط 1600 نفر به طور رسمی در بنیاد شهید پرونده دارند و تلاش مابقی برای ثبت نامشان در فهرست جانبازهای شیمیایی در تمام 33 سال گذشته بی نتیجه بوده است. نداشتن پرونده در بنیاد شهید اولین نتیجه اش محروم ماندن از یارانه دارو و درمانی است که این جمعیت مصدوم همواره و در طول تمام سال های گذشته به آن نیازمند بوده و هستند. 

 
روایت اول:  گفت و گو با  خالد قادرزاده،  جانباز  شیمیایی 50 درصد سردشتی
 رفتم همشهریانم را نجات دهم، خودم شیمیایی شدم

33 سال از بمباران شیمیایی سردشت گذشته، اما دردهای خالد قادرزاده، جانباز شیمیایی 50 درصد سردشتی هنوز تازه اند. سال هاست که شب و روز این مرد با درد تنگی و چسبندگی حنجره و گلو می گذرد و راه حنجره بعضی وقت ها آن قدر کوچک می شود که نفسی هم اگر برایش مانده باشد بند می آید:«روز حادثه من رفته بودم دم مغازه پدرم که در کوچه آهنگران بود نزدیک خیابان سرچشمه که یکی از مناطق اصلی ای بود که بمب شیمیایی به آن برخورد کرد. همان زمان که بمب را زدند، به خاطر بوی تندی که در هوا منتشر شد من گفتم شیمیایی است، چون درباره اش خوانده بودم به خاطر همین پدرم را فرستادم خانه و خودم با ماشین شخصی مان رفتم سمت بالای خیابان که بمب خورده بود. وقتی رسیدم هنوز مواد شیمیایی توی هوا بود و به چشم دیده می شد.»

خالد آن روزها جوانی 25 ساله بود که طاقت دیدن مردمی را که روی زمین افتاده بودند نداشت، به خاطر همین جلو رفت و چند نفر از آنها را با خودش به بیمارستان رساند: «من چند بار این کا ر را تکرار کردم و چون هنوز حال خودم بد نشده بود، فکر نمی کردم که من هم شیمیایی شده باشم.

حتی یادم است در سرچشمه یک چشمه کوچکی بود که مردم از آب آن برای وضو گرفتن استفاده می کردند، کمی که گذشت و چشم های من که به سوزش افتاد، من از آب همین چشمه به صورتم زدم و وضعیتم بدتر شد چون گاز خردل داخل آب نشسته بود. بعد کم کم جوری شد که چشم هایم تار می دید و خودم هم از این اتفاق ترسیدم.»

خالد آن شب را در باشگاه ورزشی ای گذراند که به محل اسکان مصدومین شیمیایی تبدیل شده بود، مثل بقیه مردم شهرش، با درد و رنج:«شب را که اصلا نخوابیدیم و صبح گفتند باید شما را به شهرهای دیگر بفرستیم. ما جزو مصدومینی بودیم که به تبریز اعزام شدیم و از تبریز ما را فرستادند تهران. 15 روز در تهران بستری بودم و بعد هم به خاطر وخامت حالم با چند نفر دیگر اعزام شدم به اتریش.»

 حتی یک روز بدون دارو نگذراندیم

خالد یادش است که در همان چند روز، بچه هایی که با او از سردشت آمده بودند، یکی یکی شهید می شدند و هر روز که می گذشت تعدادشان کمتر می شد:«ما سردشتی ها روزهای سختی را گذرانده ایم، هنوز هم خیلی هایمان مشکل تنفسی داریم، دارو مصرف می کنیم و اصلا یادمان نمی آید روز و هفته ای را که بدون دارو گذرانده باشیم. از آدم هایی که می شناختم، خیلی ها همان تابستان از عوارض خردل شهید شدند، خیلی ها هم شیمیایی شدند و سال های بعد یکی یکی  از دنیا رفتند...»

حالا سردشت پر از جای خالی آدم هایی است که در این سال ها از دنیا رفته اند و زنده ها یادشان است که در سال های اول بعد از بمباران، هر بار که از گورستان شهر به خانه برمی گشتند می شنیدند که یکی دیگر از همشهری هایشان مرده؛ که فلانی سرش درد می کرده و مرده، فلانی کور شده و مرده، که زن های حامله تا چند سال بچه سقط می کردند و حتی تا مدت ها گل و گیاه هم در سردشت در نمی آمد و رشد نمی کرد.

 
روایت دوم:  گفت و گو با   فریده شافعی جانباز 70 درصد سردشتی
روزهایی که فراموش نمی شود

تیرماه سردشت، تیرماه درد و رنج است حتی اگر 33 سال گذشته باشد از حادثه بمباران شیمیایی اش. حادثه ای که بیش از 8000 نفر از جمعیت 12 هزار نفری آن روزهای این شهر را مصدوم کرد و عوارض این مصدومیت هنوز هم بین جمعیتی که بمباران را به چشم دیده اند، موج می زند.

فریده شافعی یکی از همین سردشتی هاست؛ زن 28 ساله آن روزها، امروز 61 ساله است و درست به اندازه سن بمباران شیمیایی سردشت، سال های زندگی اش را با درد و رنج گذرانده؛ فریده 33 سال است جانباز 70 درصد شیمیایی است و یادش نمی رود آن یکشنبه تلخ را که صدای هواپیما در آسمان شهرش بلند شد و ترس چنگ زد توی گلویش. همین است که به ما می گوید:«ما با بمباران ناآشنا نبودیم، همیشه فانتوم ها می آمدند بمب می انداختند اما آن روز نزدیک تر بودند، پایین تر پرواز می کردند و همین ما را ترساند.»

 بوی خردل، تلخ و تند از همان لحظه اول بمباران آمد و پخش شد توی هوا، گرد سپید نشست روی زمین، روی درخت ها، خانه ها، آدم ها؛ آدم هایی که  118 نفرشان تا فردای بمباران یکی یکی افتادند روی زمین و به خاطر عوارض خردل جانشان را از دست دادند.

قصه غصه سردشت اما همین جا تمام نشد، سردشتی ها از همان موقع صف کشیدند پشت در بهشت. آن وقت جمعیت زیادی از مردم این شهر مرزی شدند قربانیان بالقوه بمبارانی که بعد از جنگ جهانی اول و تصویب کنوانسیون های منع سلاح های شیمیایی، شهرشان را هدف گرفت؛ همین است که حالا در سردشت در هر خانه را که بزنید، حداقل یک مصدوم شیمیایی کنج خانه با عوارض خردل روزگار می گذراند.

 داغی که کهنه نمی شود

سردشت اما برای فریده هنوز پر از خاطره است؛ فریده همین جا در سردشت به دنیا آمد، همین جا بزرگ شد، عروسی کرد، بچه دار شد، فریده 33 سال پیش همین جا شیمیایی شد. حالا 33 سال است که فریده به دردها و سرفه های گاه و بیگاه عادت کرده، اما باز هم از روز حادثه که می گوید، بغض می آید و می نشیند توی گلویش، خودش هم می داند که هیچ وقت این داغ برایش کهنه نمی شود؛ داغی که ناهید دو ساله اش را از او گرفت و شبنم و شهلایش را شیمیایی کرد:

«همه ما ترسیده بودیم. ما به بمباران های معمولی عادت داشتیم، اما از حمله شیمیایی چیزی نمی دانستیم، اصلا انتظارش را نداشتیم، به خاطر همین طبق عادت بعد از بمباران رفتیم در زیرزمین پناه گرفتیم که اشتباه بود چون باید به مناطق مرتفع تر می رفتیم. نیم ساعت بود که داخل زیرزمین بودیم که حال همه ما بد شد، دیگر نمی توانستیم چشم هایمان را باز کنیم انگار از داخل می سوختند، بچه ها گریه می کردند و کاری از دست ما برنمی آمد..»

 روزگارمان سخت تر شده

فریده شهادت ناهید دوساله اش را ندید، با دخترهای دیگرش برای درمان اعزام شده بود تهران؛ روزهای سختی که حالا بعد از این همه سال یک خاطره دورند؛ خاطره ای با طعم تلخ خردل که این روزها و با شیوع ویروس کرونا تلخ تر هم شده است:«من علاوه بر مشکلات شیمیایی، به خاطر شیمی درمانی روزگار سختی را می گذرانم و از وقتی که کرونا شیوع پیدا کرده این سختی بیشتر هم شده؛ متاسفانه توزیع ماسک و اقلام بهداشتی در سردشت و سایر شهرهایی که مصدوم شیمیایی دارند، با مردم عادی چندان تفاوتی ندارد با این که شرایط مصدومین شیمیایی حادتر است. حتی به ما که در مرکز استان هستیم یکی دوبار بسته بهداشتی دادند که ماسک و دستکش داشت، اما اصلا قابل استفاده نبود و مردم بیشتر خودشان به فکر خودشان هستند. ما اینجا در ارومیه هم جانباز شیمیایی سردشتی کم نداریم چون خیلی ها به خاطر مداوا و محرومیت سردشت به اینجا آمده اند، اما رسیدگی ها همچنان خوب نیست و ما خیلی سخت تر از بقیه روزگارمان را می گذرانیم.»