آرشیو چهار‌شنبه ۱۱ تیر ۱۳۹۹، شماره ۵۶۹۴
فرهنگ
۹

116 سال پس از مرگ آنتوان چخوف از سبک زندگی و نویسندگی او چه درس هایی می توانیم بیاموزیم؟

مردی شبیه زندگی

احسان رضایی (روزنامه نگار)

درباره او نوشته اند: «هیچ چیز جز شاهکار ننوشت». آنتوان پاولویچ چخوف، سال 1860 به دنیا آمد. خانواده فقیری داشت که از مریدان لئو تولستوی -رمان نویس بزرگ و صاحب شاهکار جاودان «جنگ و صلح» - بودند. کودکی سختی داشت و در 16 سالگی پدر و مادرش از دست طلبکارها به مسکو فرار کردند. با این حال، نمرات دبیرستانی او آن قدر خوب بود که می توانست در هر رشته ای به دانشگاه برود. آنتوان به مسکو آمد و به تحصیل پزشکی مشغول شد. در همان دوران تحصیل، با اسامی مستعار برای مجلات داستان می نوشت تا پول تحصیلش را تامین کند. 300 داستان کوتاهی که او در مدت دانشجویی اش نوشت، به طرز غیرمنتظره ای موفقیت آمیز از آب درآمدند و او را به عنوان نویسنده ای بزرگ معرفی کردند. سال 1884 مدرک دکترایش را در طب گرفت و برای دوستانش نوشت که دیگر می خواهد به طبابت بپردازد؛ اما این طور نشد و وسوسه نوشتن دست از سرش برنداشت. همیشه بین نویسندگی و طبابت سرگردان بود علی رغم میلش، در پزشکی شهرتی به دست نیاورد و هیچ گاه به عضویت هیات علمی دانشکده پزشکی مسکو درنیامد («جزیره ساخالین» را به عنوان رساله ای علمی و برای عضویت در دانشکده نوشت، که البته کارگر نیفتاد). مدتی نزد تولستوی رفت و تبلیغ آموزه های انسان دوستانه او را کرد. ده سال آخر عمر، بهترین آثارش را نوشت. در همین دوره بود که چند نمایشنامه هم نوشت و در مسکو روی پرده برد. با اولگا کنپیر که بازیگر یکی از همین تئاترها بود آشنا شد و در حالی که خودش می دانست بیماری سل به زودی از پا درمی آوردش با او ازدواج کرد. به خاطر بیماری، مدتی را در کنار دریای سیاه گذراند و مدتی را هم در فرانسه و آلمان. عاقبت در جولای 1904 در بادن وایلر آلمان که چشمه آب معدنی معروفی دارد در کنار همسرش درگذشت؛ در حالی که 44 سال بیشتر نداشت. خطابه تدفین او جمله ای بود که مادر بی سوادش در جمع نویسندگان و ادیبان روس گفت: «چه مصیبتی بر سرمان آمد؛ آنتوان دیگر نیست». حالا چخوف اسم یک شهر در روسیه است، هر داستان نویس بزرگی را با او مقایسه می کنند و در یک شب 140 اجرای مختلف از نمایشنامه «باغ آلبالو»یش در دنیا روی صحنه می رود. زندگی کوتاه این نویسنده بزرگ، درس های زیادی دارد.

چخوف مرد فقیری بود. در روسیه آن زمان طبقه ای وجود داشت به اسم «سرف»؛ دهقان هایی که روی زمین ارباب کار می کردند و خودشان هم جزو اموال ارباب به حساب می آمدند. پدر چخوف سرفی بود که با پول آزادی، خودش و خانواده اش را خریده بود. بنابراین چخوف از همان جوانی مجبور به کار بود و در دوران دانشجویی شب ها تا دیروقت در اتاق سرد و نمورش کار می کرد و برای مجلات مختلف داستان می نوشت. این طور بود که باسیل سل از همان جوانی در ریه های او جا خوش کرد و در آن روزگار هم چون آنتی بیوتیکی در کار نبود (پنی سیلین سال 1928 کشف شد)، سل خیلی راحت جان مبتلایان را می گرفت. چخوف هم در 44 سالگی درگذشت. زندگی پربار او اما به ما نشان می دهد که علی رغم کمبود امکانات و در زمان کوتاه هم می شود کارهای بزرگ کرد.

 چخوف معاصر دو غول بزرگ داستان، لئو تولستوی و فئودور داستایوسکی بود. کسانی که هنوز رمان هایشان در تمام نظرسنجی ها، در صدر فهرست بهترین هاست. این دو غول بزرگ با همه اختلافاتشان اما در یک چیز با هم توافق داشتند: این که چخوف نویسنده خوبی است. تولستوی گفته بود: «چخوف، پوشکین نثر است» و داستایوسکی او را با شکسپیر مقایسه می کند. چخوف البته در حیطه تخصصی آنها پا نگذاشته و به جای رمان نوشتن، روی نگارش داستان کوتاه و نمایشنامه کار کرد. اما به هر حال این همزمانی، به ما یاد می دهد که حضور رقبای قدرتمند هم نباید مانع موفقیت ما شود.

یک درس دیگر از زندگی و کار چخوف، سبک نویسندگی اوست. چخوف قواعدی در نگارش داستان ایجاد کرده که هنوز هم کاربرد دارد. اما مهم ترین درس او، خلاصه نویسی است.

او می گفت: «یک اثر را باید پنج بار بازنویسی کرد و هر بار خلاصه تر از قبل». ظاهرا این ماجرا به خاطر دوره دانشجویی او بوده که برای نشریات مختلف داستان می نوشت و این نشریات هم جای محدود و معینی را برای نگارش در اختیار او می گذاشتند. پس چخوف عادت کرد تا حد ممکن داستان هایش را ویرایش و هر کلمه ای را که می شود حذف کند. تا حدی که یک شوخی بین اطرافیان چخوف رایج بود: «باید نوشته های او را از زیر دستش بیرون می کشیدند، وگرنه تمام داستان هایش به یک ساختار سه جمله ای تبدیل می شد: آن زن و مرد همدیگر را دیدند، با هم ازدواج کردند و بدبخت شدند!» این شاید مهم ترین درس چخوف برای موفقیت باشد. این که زواید را حذف کنیم، چیزهای غیرضروری را دور بریزیم و یک راست سراغ اصل مطلب برویم.

یک داستان غم انگیز پرجزئیات

روایت همسر چخوف، اولگا کنیپر از ساعات آخر چخوف، نمونه ای بسیار خوب از هنر و روحیات این استاد داستان است:

«شب آخر وحشتناک بود. هوا گرم بود و توفان به شدت می وزید. چخوف از من خواست در مشرف به بالکن را باز کنم. اما این کار درستی نبود. برای این که مه غلیظی که تا طبقه بالا آمده بود به محض باز کردن در، اتاق را پر می کرد. لامپ چراغ برق را خاموش کرده بودیم چون نورش چشمان چخوف را می آزرد. فقط یک شمع در شمعدانی می سوخت و من نگران این بودم که تا سحر دوام نیاورد. ابری از مه همه چیز را از دیده پنهان می کرد. وقتی شمع در حال مرگ دوباره جان گرفت منظره عجیبی به وجود آمد... من کتابی به دست گرفتم تا چخوف احساس نکند بیدارم و او را می پایم. چشمانش را باز کرد و پرسید چه می خوانم. یکی از کتاب هایش، قصه «یک داستان عجیب» دستم بود. لبخندی زد و با ضعف گفت «احمق کوچولویم تا حال شنیده ای کسی کتاب شوهرش را در سفر با خود ببرد؟» و دوباره از حال رفت. وقتی تکه ای یخ روی قلبش گذاشتم با حرکتی بسیار ضعیف آن را پس راند و درحالی که به زحمت می شد حرف هایش را شنید گفت: «قلب خالی یخ می خواهد چه کار؟» بی صبرانه منتظر صبح بودم تا دکتر شورر بیاید. فکر کردم اگر یک شب دیگر هم به این صورت بگذرد، من می میرم. حال چخوف بهتر شد. کمی فرنی خورد و خواست او را کنار پنجره بگذارم. سپیده دم رفتم از داروخانه اکسیژن بگیرم. آنتوان از من خواست بروم شنا و کمی توی پارک قدم بزنم و هوا بخورم چون چند روز بود که از اتاق بیرون نیامده بودم. وقتی برگشتم و لبخند آرام را بر لبانش دیدم احساس راحتی کردم. گویی تمام نابه سامانی و آن شب هولناک سپری شده بود. چون داشتیم حرف می زدیم وقت مقرر شام را از یاد بردم ولی پیشخدمت برایم چیزی آورد تا بخورم. چخوف از خود داستانی درآورد و گفت که عده ای از آمریکایی ها و انگلیسی ها که اضافه وزن داشتند قرار می گذارند برای وزن کم کردن همگی به انواع نرمش ها و ورزش ها بپردازند. یک روز خسته از ورزش و تمرینات جمع شدند و مشتاقانه منتظر شام شدند اما با نهایت وحشت دریافتند که آشپز دررفته و شامی در کار نیست. آنتوان این داستان را چنان زیبا می گفت که من از خنده غش کرده بودم. از من خواست بالشش را بردارم. دراز کشید و طبق معمول لبخندی زد و گفت: «می بینی امروز حالم بهتر است، زیاد تنگی نفس ندارم.» نزدیک ساعت 11 بود که بیدار شد. درد داشت و دراز کشیدن برایش دشوار بود. از شدت درد حالت تهوع به او دست داده بود. درد بسیار وحشتناک بود. برای نخستین بار دکتر خواست... خیلی عجیب بود. اما احساس این که باید کاری مثبت انجام شود باعث شد تا تمام توانم را یکجا جمع کنم. لو رابنک، یک دانشجوی روسی را که در همان هتل بود بیدار کردم و از او خواستم دنبال دکتر برود.

دکتر شورر آمد و مهربانانه درحالی که چخوف را در میان بازوانش می گرفت چیزی گفت. آنتوان به طرزی غیرعادی یک مرتبه نشست و با صدای بلند و شمرده (هرچند که تقریبا آلمانی نمی دانست) گفت: «Ich sterbe(دارم می میرم)». دکتر او را آرام کرد. سرنگی برداشت و کامفور تزریق کرد و بعد دستور نوشیدنی داد. آنتوان یک گیلاس برداشت، مزه مزه کرد و لبخندی به من زد و آن را لاجرعه سر کشید. به آرامی به طرف چپ دراز کشید و من فقط توانستم به سویش بدوم و رویش خم شوم و صدایش کنم. اما او دیگر نفس نمی کشید. مانند کودکی آرام به خواب رفته بود.»

 (از کتاب «دلبند عزیزترینم» ترجمه احمد پوری، نشر نیماژ، 1394، صفحات 340 و 341)