آرشیو چهار‌شنبه ۱۱ تیر ۱۳۹۹، شماره ۴۶۸۱
هنر و ادبیات
۹
تئاتر

نگاهی به برنامه سالن های تئاتر در روزهای پس از قرنطینه

آفتاب لب بوم

بابک احمدی

بررسی برنامه سالن های نمایشی نشان می دهد با وجود ماه ها تعطیلی قاطبه مدیران هنری ایده های مدونی در سر ندارند؛ در عین حال اوضاع پیش آمده ناشی از شیوع ویروس کرونا بین سالن ها و مخاطبان فاصله جدی ایجاده کرده است. گزارش پیش رو به فعالیت امروز سالن های دولتی و غیردولتی نگاه انداخته و قصد دارد از این رهگذر متوجه شود، مدیران مجموعه های فرهنگی چطور با فضای پیش و پس از قرنطینه مواجه شدند.

تئاترشهر بی برنامه مثل دولتی ها

مجموعه تئاترشهر مانند بسیاری سالن های تئاتری دیگر به خصوص سالن های دولتی در زمره نخستین اماکنی بود که به پیشواز قرنطینه و تعطیلی رفت. حالا حدود 4 ماه از تعطیلی این مجموعه تئاتری گذشته و ما در خبرها می خوانیم گروه نمایش «یه گاز کوچولو» به کارگردانی فقیهه سلطانی تمرین های خود را برای ازسرگیری اجرای نمایش آغاز کرده اند. از زمان شروع قرنطینه تا امروز مدیریت هم به یکی، دو مصاحبه با خبرگزاری ها و تدوین پروتکل داخلی نحوه حضور تماشاگر در تئاترشهر اکتفا کرده. سعید اسدی 10 اردیبهشت 98 در گفت وگو با مهر ضمن اذعان به این نکته که «تئاترشهر یک هویت فرهنگی دارد که مجموعه را به یکی از نقاط مرکزی تئاتر ایران تبدیل کرده است.» درباره برنامه های مدنظرش برای روشن شدن چراغ این مرکز فرهنگی می گوید:«در حال تدوین یک طرح و برنامه هستیم که بتوان در فرصت ایجاد شده این طرح را با 2 هدف پیش ببریم؛ اول بهبود و ایجاد فضاهای داخلی خودمان است که در این فرصت تعطیلی می توان آنها را بسامان کرد از جمله برخی تغییرات یا اتفاقات داخلی مجموعه و دوم اینکه فعالیت مان را در ارتباط با هنرمندان و مخاطبان توسعه دهیم. در حال تدوین یک برنامه مشخص هستیم که آن را فازبندی کرده و گام به گام پیش ببریم که البته مستلزم ایجاد برخی زیرساخت ها هم هست که فکر می کنیم این فرصت بتواند این زیرساخت ها را در تئاترشهر نهادینه کند تا در آینده هم اگر نیاز شد، بتوان از این زیرساخت ها استفاده کرد. فعلا در هماهنگی با اداره کل هنرهای نمایشی این ماجرا را پیش می بریم.» با درنظر گرفتن آنچه پس از بازگشایی سالن های تئاتر نهایتا تا این لحظه در مجموعه تئاترشهر رخ داده، خروجی برنامه های مدنظر مدیریت بر رسانه ها پوشیده مانده و تنها خبر منتشر شده نشان می دهد فعلا یکی از سالن های مجموعه فعال خواهد شد. باید این نکته را مدنظر قرار دهیم که تئاترشهر از نظر سخت افزاری امکان بالقوه بسیار مناسبی جهت اجرای برنامه های فرهنگی، هنری و آموزشی دراختیار دارد اما ظاهرا از نظر نرم افزاری و ایده پردازی با مشکلاتی دست و پنجه نرم می کند. سالن های دولتی مانند «هنر» «سنگلج»، «محراب» و «حافظ» همگی ظرف چند ماه گذشته تعطیل شدند و هیچ استراتژی و ایدهفوق برنامه ای برای حفظ ارتباط تماشاگر با این مجموعه ها وجود نداشت.

تماشاخانه ایرانشهر؛ مایوس کننده

 روزگاری گرو ه های تئاتر برای اجرا در «تماشاخانه ایرانشهر» سرودست می شکستند، گویی که تجربه سال های اخیر نشان می دهد هنرمندان معمولا تابع احساسات هستند و در صورت آغاز فعالیت یک مجموعه نو نوار بلافاصله آدرس سالن های قدیمی تر را فراموش می کنند اما به هر حال اینکه مدیریت تماشاخانه اعلام می کند «سالن های تئاتر ایرانشهر تا دو ماه دیگر تعطیل می شود» هم از آن اتفاق های عجیب و غریب روزگار است. سالن های تئاتر پس از 4 ماه تعطیلی با رعایت پروتکل های بهداشتی و 50 درصد ظرفیت فعالیت خود را از اول تیر شروع کرده اند و در این شرایط برخی گروه ها که تمایلی به اجرا با ظرفیت 50 درصد نداشتند، تمایل چندانی به ادامه کار ندارند؛ برخی دیگر نیز با پذیرفتن شرایط کنونی اجراهای خود را در سالن ها ازسر گرفته اند. تماشاخانه ایرانشهر به عنوان یکی از مهم ترین مجموعه های تئاتری پایتخت در شرایط فعلی هنوز وضعیت آغاز فعالیت هایش در دوران جدید را مشخص نکرده و چنانکه اشاره شد، این مجموعه همواره از تماشاخانه های محبوب گروه های تئاتری بوده و هنرمندان متعدد خواستار به صحنه بردن نمایش های شان در سالن های «ناظرزاده کرمانی» یا «سمندریان» بوده اند. حسین مسافرآستانه، دبیر شورای سیاستگذاری تماشاخانه ایرانشهر درباره وضعیت فعالیت این مجموعه گفته است: «وقتی اطلاعیه وزارت ارشاد درباره چگونگی ادامه فعالیت مکان های فرهنگی و هنری ازجمله تئاتر منتشر شد با گروه هایی که در جدول اجرایی سالن های تماشاخانه قرار داشتند برای اجرای آثار تماس گرفتیم ولی هیچ کدام تمایلی به ادامه کار نداشتند. باتوجه به اینکه هیچ گروهی برای اجرا در تیر و مرداد اعلام آمادگی نکرد، تعطیلی تماشاخانه ایرانشهر دست کم تا دو ماه دیگر ادامه خواهد داشت. مسافرآستانه درباره احتمال روی صحنه رفتن اجراهای مناسبتی در مجموعه باتوجه به فرارسیدن ماه محرم و ازسرگیری فعالیت تماشاخانه با این اقدام، گفته است:«ما در نوبت اجراها اثری برای به صحنه آمدن در آن مقطع زمانی درنظر داشتیم ولی باید ببینیم با شرایط فعلی آن کار آماده می شود یا نه.» اینکه رییس شورای سیاستگذاری به همین سادگی اعلام کند «چون گروه ها تمایلی به ادامه کار نداشتند پس ما تا دو ماه دیگر تعطیل می کنیم» چقدر قابل پذیرش است را به اذهان روشن خوانندگان گزارش واگذار می کنم اما اینکه تعطیل کردن یک مکان فرهنگی و هنری به هیچ وجه راه حل مناسبی نیست هم به نظر طرفداران زیادی دارد. اینجا پرسش مطرح می شود که اگر حقیقتا شورایی در کار است پس قرار است نتیجه تجربه و توانایی و تصمیم های این جمع چه زمانی جز امروز پیش روی ما قرار بگیرد؟ اصولا فلسفه تشکیل شورا چیست؟

«تئاتر مستقل تهران» آرام ندارد

برنامه های «تئاتر مستقل تهران» حتی پیش از آنکه گروه های نمایشی برای اجرا در این مجموعه اعلام آمادگی کنند به جریان افتاد. جلوگیری از اکران آنلاین نمایش های پیش تر به صحنه رفته در این سالن موجب شد، ایده دوم مبنی بر اکران فیلم تئاتر در کافه مستقل در دستور کار قرار گیرد؛ تصمیمی که با استقبال کارگردانان مواجه شد. بلافاصله بعد از شروع این پروژه هم جلسه های نمایشنامه خوانی هنرجویان مستقل در کافه بام مستقل اجرایی شد که همچنان ادامه دارد. پس از رفع محدودیت ها و فراهم شدن امکان ادامه اجراها هم دو نمایش «است» به کارگردانی پرنیا شمس (که قبل از تعطیلی سالن ها روی صحنه بود) و «یازده جریحه روح» به کارگردانی فرزاد امینی در تئاتر مستقل روی صحنه رفت. این مجموعه همچنین با انتشار خبری برنامه اجرای ماه مرداد خود را نیز اطلاع رسانی کرد. برپایی کارگاه های آموزشی و برنامه ریزی برای شروع طرح آموزشی «آی با کلاه» ازجمله دیگر برنامه های تئاتر مستقل به شمار می رود. مصطفی کوشکی در گفت وگو با خبرگزاری ایسنا درباره میزان استقبال مخاطب در اولین روزهای بازگشایی تئاتر گفته است:«وضعیت حضور مخاطب نسبت به شرایط بد نبوده و با دو نمایشی که داشتیم تقریبا ظرفیت 50درصد را پر کردیم ولی برای هفته جدید آمار کمی ضعیف است. در حالی که اگر اطلاع رسانی شده بود و تبلیغات بیشتری از طرف اداره کل هنرهای نمایشی انجام می شد، مخاطب بیشتری را می توانستیم جذب کنیم. در این بین بچه های تئاتر و کمی هم پیشکسوت ها نسبت به حضور در سالن تئاتر برای اهالی این حوزه و هم مخاطب بی اعتمادی ایجاد کردند، از آن سو اطلاع رسانی هم اتفاق نیفتاد تا برای برگرداندن مخاطب به سالن ها فکری شود. اینها همه ضرر بزرگی به تئاتر و فرهنگ کشور است. این خیلی دردناک و ترسناک است که بین مخاطب و تئاتر و ساحت فرهنگ فاصله بیفتد. همه چیز از خود ما شروع می شود اما متاسفانه هیچ کس کاری برای تبلیغ تئاتر انجام نداده است. اداره کل هنرهای نمایشی و خانه تئاتر به هر حال قدرت اجرایی دارند اما به نظر می رسد همه کنار ایستاده اند و ما هم در حال غرق شدن هستیم. کلا انگار تعدادی پیرمرد هستیم که فقط برای همه چیز غر می زنیم، وقتی تئاتر بسته است غر می زنیم، وقتی باز می شود غر می زنیم. بهتر است کاری کنیم.»

تئاتر شهرزاد؛ بلاتکلیف

تا لحظه تنظیم این گزارش هیچ اطلاع دقیقی از برنامه های سالن تئاتر شهرزاد یا آن طور که مسوولان می پسندند «پردیس تئاتر شهرزاد» در رسانه ها و خبرگزاری ها منتشر نشده است. طبق اطلاعات دریافتی همه چیز به تصمیم محمد رحمانیان، نمایشنامه نویس و کارگردان تئاتر بستگی دارد که بخواهد نمایش خود را به صحنه بیاورد یا نه. این هنرمند چندی قبل در اظهارنظری پیرامون بازگشایی سالن های سینما و تئاتر همچنین بازگشت گروه ها به صحنه گفت: «مهم نیست اگر اجرای نمایش ما و هر نمایش دیگری حتی به مدت یک سال به تعویق بیفتد؛ آنچه اهمیت دارد، این است که مردم ما دچار حادثه و این بیماری نفرت انگیزی که روز و شب را بر ما حرام کرده، نشوند.» حال باید دید تصمیم جدید این کارگردان چیست؟ الهام پاوه نژاد نیز هنرمند دیگری است که از احتمال اجرای دوباره «کافه پولشری» خبر داده؛ بنابراین با در نظر گرفتن استقبال تماشاگران سالن تئاتر شهرزاد از نمایش می توان پیش بینی کرد، کار برای اجرا در این مجموعه آماده می شود اما اینکه او دقیقا در چه تاریخی شروع به اجرا می کند همچنان در هاله ای از ابهام است. شنیده ها اینچنین حکایت می کند که رای گیری از تماشاگران و انتخاب تئاترهای پرمخاطب سال 98 توسط آنها یکی از راه های گزینش و دعوت گروه ها به اجرا بوده. به نظر می رسد اینجا نیز بخشی از برنامه ریزی در خصوص شروع اجراها در فردای پایان قرنطینه بر دوش مردم قرار داشته. تنها تمهید اتخاذ شده برنامه ریزان برای روشن نگهداشتن این محل به اردیبهشت ماه بازمی گردد که روابط عمومی «پردیس تئاتر شهرزاد» فراخوانی با عنوان «خاطر ‎ه بازی تئاتر در این روزهای کرونایی» منتشر کرد: «پردیس تئاتر شهرزاد از تماشاگران تئاتر دعوت کرده که با انتشار متن و عکس از خاطره های تئاتری و دلتنگی ‎های شان برای تئاتر در ایام کرونا بگویند. با شیوع ویروس کرونا سالن های تئاتر هم با شروع قرنطینه خانگی دست از کار کشیدند و تا اطلاع ثانوی تئاتر تعطیل هستند. اما این تعطیلی های ضروری نباید باعث شود که تماشاگران تئاتر ارتباط شان با سالن های تئاتری قطع شود. پردیس تئاتر شهرزاد در رویکردی جدید بنا دارد با چالش خاطره بازی با تئاتر، این ارتباط را محکم نگه دارد. در این چالش جدید قرار است که مخاطبان از دلتنگی برای تئاتر و خاطره های شان از سالن های تئاتر بگویند. در این اطلاعیه از تماشاگران خواسته شده که با انتشار عکس و متن های شان در اینستاگرام به این چالش بپیوندند.» به این ترتیب باید گفت پردیس تئاتر شهرزاد تا این لحظه در فهرست سالن هایی قرار می گیرد که همچنان بلاتکلیف پیش می رود.

مرکز تئاتر مولوی؛ حفظ ارتباط با مخاطب

اجراها در مرکز تئاتر مولوی زمانی متوقف شد که گروه تئاتر پلاتو، نمایش «... و همیشه پاییز» نوشته و کارگردانی مهیار جوادی ها را در سالن اصلی روی صحنه داشت. نمایشی که با پشت سر گذاشتن 4 ماه تعطیلی از 6 تیرماه بار دیگر روی صحنه رفته است. مولوی هم از جمله سالن های تئاتری بود که دوران قرنطینه و تعطیلی را باری به هر جهت طی نکرد و برنامه هایی در نظر گرفت. برای نمونه می توان به برگزاری برنامه تخصصی با عنوان «پاراگراف» اشاره کرد که طی 5 دوره به مرور فعالیت ها و آثار بعضی نامداران جهانی تئاتر پرداخت. این برنامه که از طریق پلتفرم لایو اینستاگرام و به صورت رایگان در اختیار مخاطبان قرار می گرفت، امکانی بود برای آشنایی بیشتر دانشجویان با چهره های سرشناس هنرهای نمایشی از طریق مستندهای پژوهشی که در نمونه «تادئوش کانتور» به کوشش صادق سرور علیشاهی تهیه شد و در آن جنبه های مختلف تئاتر کانتور مورد بررسی قرار گرفت. همچنین بخش هایی از اجراها و گفت وگوهای این کارگردان برجسته معاصر نیز به تصویر کشیده شد. این پروژه حدود دو هفته پس از آن فعال شد که امیرحسین حریری، مدیر مرکز تئاتر مولوی از ایده هایی با هدف ادامه ارتباط بین مخاطب و این مرکز فرهنگی خبر داد: «طی جلساتی که در هفته های اخیر داشته ایم و با توجه به پیش بینی ها و اینکه شرایط خاص کرونایی برای فعالیت های حضوری فرهنگی و هنری همچنان ادامه دارد در حال برنامه ریزی طرحی هستیم تا برنامه های مختلف هنری و پژوهشی را در مرکز تئاتر مولوی به صورت غیرحضوری و با ظرفیت فضای مجازی برگزار کنیم.»

نوفل لوشاتو؛ رهایی از اجاره سنگین

عمارت نوفل لوشاتو وقتی با عبارت «تعطیلی» مواجه شد که پذیرای 4 نمایش بود. «اپرای 90» به نویسندگی و کارگردانی عباس عبدالله زاده از 22 بهمن در سالن 1 عمارت نوفل لوشاتو اجرا های خود را آغاز کرد و قرار بود تا 23 اسفند 98 بر صحنه باشد. نمایش «یک گفت وگوی عاشقانه در صبح دل انگیز سرد زمستانی» به نویسندگی جعفر غلامپور و کارگردانی حمید رحیمی قرار بود از اول تا 25 اسفند 98 در سالن 2 به صحنه برود. «حاد» به نویسندگی علیرضا اجلی و کارگردانی ابراهیم عبدی و «مجهول» به نویسندگی و کارگردانی سیروس کهوری نژاد دیگر نمایش های مجموعه بودند که در یک روال منطقی باید بعد از پایان تعطیلی بار دیگر به صحنه می رفتند اما یک عامل روال منطقی مجموعه را برهم زد؛ اجاره بهای سنگین. به همین دلیل مدیریت مجموعه از فرصت شیوع ویروس کرونا به بهترین وجه بهره برداری کرده تا مکانی تازه برای استقرار مهیا کند. بنابراین تا اینجای کار به نظر می رسد عمارت نوفل لوشاتو از مهلکه اجاره بهای سرسام آور بناهایی با مالک حقیقی جسته است، املاکی که مبلغ اجاره بهای شان به واسطه زدوبند مالکان تعیین می شود.

تئاتر هامون؛ تعطیل

پیش از شیوع کرونا و در ماه های پایانی سال که اداره کل هنرهای نمایشی درگیر برگزاری جشنواره تئاتر فجر بود، تئاتر «هامون» هم تلاش هایی برای برگزاری یک جشنواره خصوصی صورت داد. مدیران مجموعه با دعوت از چهره های تئاتری ترکیب هیات داوران را چیدند و در پایان هم با حضور خواننده و چهره های سینمایی اختتامیه ای برگزار کردند. به هر حال عده ای از فضای پیش آمده، استقبال کردند و عده ای هم نه. در نظر موافقان برپایی جشنواره خصوصی به هرحال برای در صف ماندگان فجر امکان عرض اندام به وجود می آورد، از نظر مخالفان هم سازوکار تعیین شده با فرآیندهای موجود در جشنواره دولتی پر از ایراد و خطا تفاوت چندانی نداشت. هیات انتخاب و گزینش و رقابت و جایزه و اختتامیه و غیره. گویی اگر بودجه و سالن اصلی تئاترشهر در اختیار برگزار کنندگان قرار می گرفت، یک جشنواره تئاتر فجر دیگر برگزار می کردند با همان مختصات. با عبور از مقطع جشنواره های فجر در ماه بهمن و تعطیلی سالن های دولتی و خصوصی، تمام فعالیت و برنامه سالن تئاتر هامون نیز متوقف شد. توقفی که همچنان ادامه دارد، ظرف این مدت نه مثل سالن مولوی و تئاتر مستقل برنامه خاصی دیده شد و نه از انتشار برنامه های جدید خبری هست. به قولی باید گفت تئاتر هامون فعلا تعطیل است.

نتیجه؛ آفتاب لب بوم

10 روز از آغاز به کار سالن های تئاتر می گذرد اما همچنان چراغ بعضی مجموعه ها خاموش مانده، ظاهرا هیچ برنامه ای هم در کار نیست. با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی شکننده موجود، ادامه چنین روندی نگران کننده است و در صورتی که سالن های خصوصی فکری نداشته باشند در ماه های آینده قطعا با مشکل جدی اقتصادی مواجه می شوند. سالن های دولتی نیز با ایجاد فاصله و از دست دادن مخاطب مواجهند که در آینده به همین سادگی قابل ترمیم نیست. به طور کل می توان نتیجه گرفت که اوضاع کنونی سالن های تئاتری به آفتاب لب بوم شباهت پیدا کرده، آفتابی که به قول معروف «خورشید صلات ظهر نمی شود».