آرشیو سه‌شنبه ۲۵‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۴۷۴۳
سیاست
۳
یادداشت

برآمدن یک اصلاح طلب

دکتر علیرضا علوی تبار
منبع: پایگاه خبری تحلیلی مشق نو

ماه های آخر جنگ بود؛ به دستور پزشک ناگزیر از 45 روز استراحت مطلق بودم. داشتم از نظر روحی خودم را برای تحمل 45 روز بدون غوغا آماده می کردم! دوستی با دو کتاب به سراغم آمد: «خشونت» (هانا آرنت، ترجمه عزت الله فولادوند، خوارزمی، 1359) و «انقلاب» (هانا آرنت، ترجمه عزت الله فولادوند، خوارزمی، 1361). با نام آرنت و دیدگاه هایش کم و بیش آشنا بودم و اندکی درباره اش خوانده بودم. اما این نخستین بار بود که دو اثر او را بی واسطه می خواندم. تا پیش از این دو کتاب ذهنیت من در مورد انقلاب و خشونت بیشتر در قالب گفت وگوی مطرح در کتاب «انقلاب و اصلاح» (هربرت مارکوزه و کارل پوپر، ترجمه هوشنگ وزیری، خوارزمی، 1351) نظم می گرفت. کم و بیش استدلال مارکوزه را در مورد ناگزیر بودن قهر و انقلاب برای ایجاد دگرگونی ژرف اجتماعی پذیرفته بودم. اما جنگ این فرصت را ایجاد کرده بود که خشونت را در عریان ترین شکلش تجربه کنم. تلخی آنچه در جنگ تجربه کرده بودم و آنچه از درگیری های داخلی میان گروه های برانداز و حکومت شنیده بودم، زمینه ای ذهنی در من فراهم کرده بود که به دنبال مفری برای توجیه پرهیز از خشونت می گشت. کتاب های آرنت همان امکانی بود که به دنبال آن می گشتم!  ادراک منفی از «خشونت به عنوان ابزار تغییر» بعدتر با شکست آیت الله منتظری برای جلوگیری از وقوع خشونت حکومتی(اعدام های 1367) و احساس ناتوانی که به عنوان یکی از مدافعان تلاش ایشان به من دست داده بود، تکمیل شد. دگرگونی اتفاق افتاده بود! گسست کامل از «خشونت به عنوان ابزار دگرگونی» حاصل آن بود. ترس از اینکه استفاده از خشونت برای رسیدن به هر هدفی با خطر فائق آمدن ابزار بر هدف مواجه است، من را از راه حل انقلابی نیز دور می کرد. پرهیز از خشونت و انقلاب که حاصل تعامل تجربه و نظرورزی بود به عنوان یک ویژگی در من تثبیت شد. اما از شور و احساس به آرمان ها خالی نشده بودم. هنوز هم آرزوی جامعه برابرتر، آزادتر، اخلاقی و معنوی تر با اداره امور عمومی عقلایی تر و مدبرانه تر و دارای اعتماد به نفس مرا به هیجان می آورد و برمی انگیخت.

باید دقیق تر و عمیق تر فکر می کردم! چه چیزی باعث شده بود که از این آرمان ها دور شویم؟ اشکال کار ما در کجا بود؟ باور داشتم که صداقت و فداکاری کم نداشتیم پس اشکال در چه بود؟ پس از پیروزی انقلاب، تلاش گسترده ای صورت می گرفت تا همه پدیده هایی که برای زندگی جمعی در دنیای جدید لازم بود با پسوند اسلامی دوباره تعریف شوند. به علاوه همه خط مشی های پیشنهادی برای اداره امور عمومی با تکیه بر مفاهیم و استدلال های دینی توجیه می شدند.

اسلامی سازی و ارزش های اسلامی جایگاه ویژه ای در اداره امور عمومی و شکل دهی به سازمان ها و نهادهای مختلف پیدا کرده بود. آیا ریشه مشکلات همین جا نبود؟ برای فردی که باورهای دینی داشت، ریشه مشکل نه در دین بلکه در«شناخت دین» قرار داشت. ریشه مشکلات نه اسلام که نوع «اسلام شناسی» غالب شده پس از انقلاب بود. نوعی «ذهنی گرایی» در نگاه من غلبه داشته که ریشه مشکلات را در باورها و ارزش های ذهنی جست وجو می کرد. نگاه دینی من با نواندیشی و روشنفکری دینی شکل گرفته بود. با آثار شریعتی با اسلام آشنا شده بودم.

اما در دو نوبت به نگاه نواندیشانه ام از دین ضربه وارد شده بود و هر دو نوبت نسبتی با سازمان مجاهدین خلق داشت. نخستین بار پس از کودتای 1354 درون سازمان مجاهدین خلق و اعلام مارکسیست شدن سازمان ترس از التقاط و پیامدهایش، نوعی گریز از روشنفکری و نواندیشی دینی را دامن زده بود. توجه مجدد به نوسنت گرایانی چون مرتضی مطهری برای فرار از خطر التقاط تقویت شده بود. بار دوم با درگیر شدن سازمان مجاهدین خلق با نظام برآمده از انقلاب در سال 1360 دوباره خطر التقاطی و ناخالص بودن در شناخت اسلام مطرح و ترویج شده بود. دوباره این پرسش در میان نسل انقلاب رشد کرد که چگونه و از چه مجرایی باید دین را شناخت و به سرنوشت مجاهدین خلق دچار نشد؟

در واکنش به فراگیر شدن تهدید در مورد روشنفکری دینی، گرایش قدرتمندی برای پذیرش سرمشق قالب دین شناسی در حوزه های علمیه پدید آمد. آنچه که «اسلام فقاهتی» نامیده می شد. در واقع تاکید بر پذیرش حجیت دین شناسی غالب در میان روحانیون سنتی بود که در آن «فقه» اهمیت محوری می یافت. دهه نخست انقلاب با تلاش برای ترویج این نوع از دین شناسی و استخراج خط مشی های عمومی از آموزه های علمی آن سپری شده بود. گفتمان غالب در جنگ و درگیری های داخلی نیز بر همین مبنا استوار بود. حاصل آن اما رضایت بخش نبود. مشاهدات ما نشان می داد که این فرآیند و غلبه دین شناسی و دینداری بدون توجه به «مقتضیات زمان» انجامیده است. هم نیازمند تبیین و بیان چرایی و چگونگی این واقعه بودیم و هم نیازمند یافتن راه حلی برای تغییر وضعیت. قبض و بسط تئوریک شریعت (کیهان فرهنگی، سال پنجم، شماره 2، اردیبهشت 1367) همان ابزار نظری بود که در انتظارش بودیم. قبض و بسط به ما می گفت که فهم ما از دین هم از دانسته های غیردینی ما(دانش ها و ارزش ها) تاثیر می پذیرد و هم از نظام معیشتی ما. البته بیشتر بر تاثیر دانسته های ما تاکید کرد و از تاثیر نظام زندگی مان کمتر سخن گفت. روشن بود که اسلام فقاهتی به عنوان یکی از انواع «فهم بشری از دین» ریشه در باورهایی دارد که خود دینی نیستند و با تحول آنها نیز متحول خواهد شد. هم تبیین و هم تجویز از این نگاه برمی آمد. دوباره بستری منطقی و موجه برای نواندیشی دینی(فهم عصری از دین) فراهم شده و ترس و شکاکیت ناشی از مشاهده سرنوشت «التقاط» به درک عمیق تر انجامیده بود. قبض و بسط تئوریک برای من بازگشت مجدد روشنفکری دینی و فاصله انتقادی پیدا کردن از سرمشق قالب سنتی در دین شناسی را به ارمغان آورد.

درگیر شدن در مباحث مربوط به «نظریه تکامل معرفت دینی» یک پیامد مهم دیگر نیز داشت. دیدگاه شناخت شناسانه من و بسیاری دیگر را از «واقع گرایی خام» به «واقع گرایی پیچیده» متحول کرد. اگرچه هنوز هم به وجود «واقعیتی مستقل از ادراک ما» باور داشتم و تلاش برای شناخت آن را عبث نمی دانستم اما حالا دیگر شناخت را مطلوب دیریاب و پیچیده می یافتم که ادعای دستیابی به آن، ادعای بزرگ و دور از فروتنی عالمانه بود. این فروتنی معرفتی باعث می شد تا دوباره به دین، جامعه و تاریخ به گونه ای دیگر نگاه کرده و بیندیشم. داوری در مورد رفتارها و دیدگاه های دیگران باید با احتیاط بیشتر صورت می گرفت، حقیقت در اختیار هیچ کس به تنهایی نبود. یافته ها را باید با دیگران در میان گذاشته و دستیابی به حقیقت را از مجرای گفت وگویی انتقادی دنبال کرد. به گذشته که نگاه می کردم، می دیدم چقدر از این آموزه دینی که «انسان، خدا نیست» فاصله گرفته بودم. مطلق اندیشی، سیاه و سفید دیدن و خود را مالک مطلق حقیقت پنداشتن چطور می توانست با خدامحوری جمع شود؟ پیامد منطقی این تحول در نظریه شناخت حساس شدن نسبت به تمامت خواهی (توتالیتاریسم) در سیاست بود. باید با وسواس و دقت در میراث روشنفکری و سنتی ایرانی جست وجو و ریشه های پیدایش گرایش تمامت خواهانه استخراج می شد. آنچه دو بار در سازمان مجاهدین خلق فاجعه آفریده بود نه نواندیشی دینی  بلکه تمامت خواهی بود. لازم بود تا دوباره به میراث نواندیشی دینی نیز از این زاویه نگریسته شود. هم سنت و هم نواندیشی از زاویه ریشه های توتالیتاریسم باید بازخوانی انتقادی می شد. اهمیت یافتن بحث توتالیتاریسم و ریشه های فکری آن، به گمانم تحول بزرگی را در میان روشنفکران پدید آورد. همه عناصری که سرمشق غالب  روشنفکران را شکل داده بود، ارزیابی مجدد می شد: «ایدئولوژی»، «برابری طلبی»، «تلاش برای فراتر رفتن از دموکراسی لیبرال»، «توقع حرکت دادن جامعه در مسیر توسعه توسط دولت»، «اسلام سیاسی و نقش دین در سیاست» و... . آماده ترین جایگزین که به دلیل فقدان سابقه شناخته شده در ایران بیش از همه جذابیت یافت  لیبرالیسم بود. متفکران لیبرال و اندیشه های ایشان با استقبال بی سابقه روبه رو شدند و مفاهیم برگرفته از لیبرالیسم فضای غالب عرصه سیاست و اندیشه شد. 

لیبرال ها بیشتر از همه در مورد توتالیتاریسم و ریشه هایش اندیشیده و نوشته بودند. جایگاه یافتن پوپر و آثارش را نیز این گونه باید فهمید. کنار تحولی که در عرصه اندیشه در حال رخ دادن بود به تدریج آسیب شناسی وضع موجود به «نظام تصمیم گیری» رسید. کشور اداره می شد اما نه به گونه ای رضایت بخش. اداره کردن از طریق تصمیم گیری صورت می گیرد. روش تصمیم گیری در امور عمومی نقش اساسی در شکل دهی به خط مشی(یا تصمیم) اجرا شده، دارد. چرا تصمیم های اتخاذ شده دارای سازگاری درونی نیست؟ چرا تناسب میان ابزار و هدف در آنها رعایت نمی شود؟ چرا تا این حد موقت و ناپایدارند؟ چرا کوتاه مدت است و متوجه تامین منافع خاص هستند و نه بلند مدت و متوجه مصالح عمومی؟ روشن بود که نمی توان پرسش های بی شمار در مورد نظام تصمیم گیری مطرح کرد و در زمان قابل قبول به آنها پاسخ گفت. باید پرسش ها محدود می شد و نظام تصمیم گیری با معیار مشخصی مورد نقد قرار می گرفت. توجه و تاکید بر «توسعه همه جانبه» برخاسته از همین بازاندیشی بود. مطالعه نظام یافته در مورد توسعه مشخص می کرد که توسعه را نمی توان تنها در توسعه اقتصادی خلاصه کرد. چهره های دیگر توسعه (توسعه سیاسی، توسعه فرهنگی و توسعه اجتماعی) نیز برای خود پشتوانه نظری و تجربی داشته و در عرف اهل علم پذیرفته شده بودند. مطالعه تجربه کشورهای دیگر نشان می داد که ابعاد گوناگون توسعه لزوما با یکدیگر پیش نمی روند و ممکن است در مقایسه با یکدیگر پس افتادگی یا پیش افتادگی داشته باشند. به علاوه گاه پس افتادگی برخی از این ابعاد، مانع حرکت کلیت نظام اجتماعی به سوی توسعه می شود. امکانی که یکی از مراکز پژوهشی کشور پدید آورده بود، مبنایی شد برای اندازه گیری و مقایسه میزان توسعه یافتگی ایران در ابعاد مختلف و بحث از اینکه پس افتادگی در کدام یک از این ابعاد توضیح دهنده کندی، گسستگی و نامتوازن بودن فرآیند توسعه است.

از خلال گفت وگوهای انتقادی صورت گرفته به تدریج محوریت و اولویت «توسعه سیاسی» در ایران مورد پذیرش قرار گرفت. اما طرح «توسعه سیاسی» و ضرورت آن دو گروه را برآشفت! نخست آنان که نظام سیاسی ایران را مقدس و در اوج کمال می دیدند و طرح توسعه آن را توهین و تقدس زدایی تلقی می کردند و دوم آنان که توسعه را در انحصار توسعه اقتصادی می دیدند و طرح بحث های دیگر در مورد توسعه را انحرافی و من درآوردی تلقی می کردند. البته این گروه دوم نیز کم و بیش باور داشتند که تنها راه توسعه اقتصادی ایران، توسعه آمرانه است. البته برخلاف نظر آنان، توسعه سیاسی مفهوم تازه ای نبود. حداقل از سال 1363 ترجمه ای در این مورد در دسترس خوانندگان فارسی زبان بود(سی، اچ. داد، «رشد سیاسی»، ترجمه عزت الله فولادوند، نشرنو، 1363). اگرچه مترجم (political development) را «رشد  سیاسی» ترجمه کرده بود اما محتوای آن تغییر نکرده بود! متن زبان اصلی این کتاب هم 1972 منتشر شده بود. اما به دلیل دلبستگی به توسعه اقتدارگرایانه باید چنین مفهومی انکار می شد! وقتی بحث به توسعه سیاسی می رسد، گفت و گو از موانع و لوازم آن هم مطرح می شود. موضوع تازه ای برای بحث و گفت و گو شکل گرفته بود. چرا به رغم میل ایرانیان به توسعه سیاسی (گذار به مردم سالاری) این تلاش به نتیجه راضی کننده نرسیده بود؟ مانع اصلی کجاست؟ به علاوه اگر بخواهیم در اندیشه مردم سالار باشیم چه قواعدی را باید بپذیریم؟ در سطح نظام سیاسی نیز چه تحولی باید رخ دهد تا بتوان از تحقق مردم سالاری در نظام سیاسی سخن گفت؟ زیر و رو کردن میراث فکری و عملی که در دسترس ما قرار گرفته بود به این ترتیب سرعت بیشتری گرفت. بحث نسبت ما و «حقوق بشر»، نسبت ما با مفهوم «شهروندی»، نسبت ما با «اپوزیسیون» و... یک به یک از راه می رسیدند و پاسخ می طلبیدند! آن هم نه در شرایطی آرام و فارغ البال بلکه در حال فعالیت و مبارزه سیاسی! به تدریج در فرآیندی سخت چهره یک اصلاح طلب شکل می گرفت، «برآمدن» به نقطه قابل  مشاهده ای  رسیده بود! خشونت ستیز، منتقد ریشه نگر، نواندیش دینی، به دنبال توسعه همه جانبه و پایبند مردم سالاری با همه لوازم آن.