آرشیو چهار‌شنبه ۲۶‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۳۸۱۸
سیاست
۳

علیرضا علوی تبار در یادداشتی مطرح کرد: برآمدن چهره یک اصلاح طلب

علیرضا علوی تبار، فعال و تحلیلگر اصلاح طلب، در یادداشتی که به تازگی در سایت «مشق نو» منتشر شده، با اشاره به دوران پس از جنگ نوشت: «در واکنش به فراگیر شدن تهدید درباره روشنفکری دینی، گرایش قدرتمندی برای پذیرش سرمشق غالب دین شناسی در حوزه های علمیه پدید آمد. آنچه اسلام فقاهتی نامیده می شد، در واقع تاکید بر پذیرش حجیت دین شناسی غالب در میان روحانیون سنتی بود که در آن فقه اهمیت محوری می یافت. دهه نخست انقلاب با تلاش برای ترویج این نوع از دین شناسی و استخراج خط مشی های عمومی از آموزه های علمی آن سپری شده بود. گفتمان غالب در جنگ و درگیری های داخلی نیز بر همین مبنا استوار بود. اما حاصل آن رضایت بخش نبود. مشاهدات ما نشان می داد که این فرایند و غلبه دین شناسی و دین داری بدون توجه به مقتضیات زمان انجام شده است. هم نیازمند تبیین و بیان چرایی و چگونگی این واقعه بودیم و هم نیازمند یافتن راه حلی برای تغییر وضعیت. قبض و بسط تئوریک شریعت (کیهان فرهنگی، سال پنجم، شماره 2، اردیبهشت 1367)، همان ابراز نظری بود که در انتظارش بودیم».

او در این یادداشت با برشمردن پیامدهای تکامل معرفت دینی چنین آورد: «درگیر شدن در مباحث مربوط به نظریه تکامل معرفت دینی، یک پیامد مهم دیگر نیز داشت. دیدگاه شناخت شناسانه من و بسیاری دیگر را از واقع گرایی خام به واقع گرایی پیچیده متحول کرد. اگرچه هنوز هم به وجود «واقعیتی مستقل از ادراک ما» باور داشتم و تلاش برای شناخت آن را عبث نمی دانستم؛ اما حالا دیگر شناخت را مطلوب دیریاب و پیچیده می یافتم که ادعای دستیابی به آن، ادعای بزرگ و دور از فروتنی عالمانه بود. این فروتنی معرفتی باعث می شد تا دوباره به دین، جامعه و تاریخ به گونه ای دیگر نگاه کرده و بیندیشم. داوری درباره رفتارها و دیدگاه های دیگران باید با احتیاط بیشتر صورت می گرفت، حقیقت در اختیار هیچ کس به تنهایی نبود. یافته ها را باید با دیگران در میان گذاشته و دستیابی به حقیقت را از مجرای گفت وگویی انتقادی دنبال کرد...».

او ضرورت آن روزها را رجوع دوباره به نواندیشی دینی می داند: «لازم بود تا دوباره به میراث نواندیشی دینی نیز از این زاویه نگریسته شود. هم سنت و هم نواندیشی باید بازخوانی انتقادی می شد».

او در این یادداشت ادامه داد: «مطالعه نظام یافته درباره توسعه، مشخص می کرد که توسعه را نمی توان تنها در توسعه اقتصادی خلاصه کرد. چهره های دیگر توسعه (توسعه سیاسی، توسعه فرهنگی و توسعه اجتماعی) نیز برای خود پشتوانه نظری و تجربی داشته و در عرف اهل علم پذیرفته شده بودند. مطالعه تجربه کشورهای دیگر نشان می داد که ابعاد گوناگون توسعه لزوما با یکدیگر پیش نمی روند و ممکن است در مقایسه با یکدیگر پس افتادگی یا پیش افتادگی داشته باشند. به علاوه گاه پس افتادگی برخی از این ابعاد، مانع حرکت کلیت نظام اجتماعی به سوی توسعه می شود. امکانی که یکی از مراکز پژوهشی کشور پدید آورده بود، مبنایی شد برای اندازه گیری و مقایسه میزان توسعه یافتگی ایران در ابعاد مختلف و بحث از اینکه پس افتادگی در کدام یک از این ابعاد توضیح دهنده کندی، گسستگی و نامتوازن بودن فرایند توسعه است».

او در پایان این یادداشت با چگونگی نهادینه شدن توسعه سیاسی در ایران نوشت: «از خلال گفت وگوهای انتقادی صورت گرفته، به تدریج محوریت و اولویت توسعه سیاسی در ایران پذیرفته شد؛ اما طرح توسعه سیاسی و ضرورت آن، دو گروه را برآشفت! نخست آنان که نظام سیاسی ایران را در اوج کمال می دیدند و طرح توسعه آن را توهین تلقی می کردند و دوم آنان که توسعه را در انحصار توسعه اقتصادی می دیدند و طرح بحث های دیگر درباره توسعه را انحرافی و من درآوردی تلقی می کردند... . موضوع جدیدی برای بحث و گفت و گو شکل گرفته بود. چرا با وجود میل ایرانیان به توسعه سیاسی (گذار به مردم سالاری) این تلاش به نتیجه راضی کننده نرسیده بود؟ مانع اصلی کجاست؟ به علاوه اگر بخواهیم در اندیشه مردم سالار باشیم، چه قواعدی را باید بپذیریم؟ در سطح نظام سیاسی نیز چه تحولی باید رخ دهد تا بتوان از تحقق مردم سالاری در نظام سیاسی سخن گفت؟ زیر و رو کردن میراث فکری و عملی که در دسترس ما قرار گرفته بود، به این ترتیب سرعت بیشتری گرفت. بحث نسبت ما و حقوق بشر، نسبت ما با مفهوم شهروندی، نسبت ما با اپوزیسیون و... یک به یک از راه می رسیدند و پاسخ می طلبیدند! آن هم نه در شرایطی آرام و فارغ البال؛ بلکه در حال فعالیت و مبارزه سیاسی! به تدریج در فرایندی سخت چهره یک اصلاح طلب شکل می گرفت، برآمدن به نقطه قابل مشاهده ای رسیده بود! خشونت ستیز، منتقد ریشه نگر، نواندیش دینی، به دنبال توسعه همه جانبه و پایبند مردم سالاری با همه لوازم آن».