آرشیو پنج‌شنبه ۲۷‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۵۷۵۸
جامعه
۱۸

چرا هیچ نهادی سرپرستی و مراقبت از زنان معتاد متجاهر را به عهده نمی گیرد؟

از همه جا رانده

میثم اسماعیلی

تا مدت ها نمایش استعمال مواد مخدر محدود به سریال های تلویزیونی و فیلم های سینمایی بود، تابوی نمایش آنها حتی در رسانه ها آن قدر بود که هنوز شمایل فرد معتاد در خاطره جمعی ما محدود به شخصیت «آتقی» در سریال آینه عبرت است، اما حالا مدت هاست که این تابوی تصویری از قاب رسانه بیرون آمده و نشسته است کنار محیط پیرامونی زندگی ما. در پایتخت اما این ماجرا آن قدر به چشم آمده که حتی مناطقی از شهر را به عنوان کلونی تجمع آنها می شناسند، ردیف پر ازدحام افرادی که کناری نشسته اند و به سهولت در حال مصرف مواد مخدرند. این تابوشکنی معتادان نام هم پیدا کرد و آنها را معتادان متجاهر نامیدند؛ معتادانی که جا و مکانی ندارند و به دلیل ظاهر آشفته شان گاه موجب وحشت شهروندان می شوند، تمایلی به ترک اعتیاد ندارند و به همین دلیل هر معبر و خیابانی که پیدا کنند، بساط مصرف شان به راه است. آمار دقیقی از تعداد این افراد در دست نیست، گفته می شود حدود صد هزار معتاد متجاهر در ایران وجود دارد که 15 هزار نفر از آنها در تهران روزگار می گذرانند. رئیس پلیس مبارزه با مواد مخدر پایتخت هم به تازگی گفته است از این تعداد هزار نفرشان آنها زن هستند. حالا اما با افزایش تعداد زنان معتاد متجاهر، فرمانده سپاه محمد رسول الله (ص) اعلام کرده در صورت ناکارآمدی نهادها در جمع آوری آنها، سپاه وارد عمل خواهد شد و این افراد را ساماندهی خواهد کرد. چند سالی است که کارشناسان این حوزه از افزایش اعتیاد بین زنان حرف می زنند، از کاهش شیب مصرف مواد از سوی مردان و افزایش تمایل زنان به مصرف مواد مخدر. آمارها هم حکایت از این دارد که حدود 10درصد جمعیت معتادان را زنان تشکیل می دهند و وزارت بهداشت هم می گوید به ازای هر هشت مرد معتاد، یک زن معتاد وجود دارد. در کنار آن باید گفت زنان همواره قربانیان اول آسیب های اجتماعی بوده اند، از آمار نیمه رسمی و گاه به گاه کارشناسانی که از کاهش سن تن فروشی می گویند تا مراجعات بسیار زنان به واسطه اعمال خشونت علیه آنها. هر چند تا سال های سال عنوان کردن چنین پدیده های اجتماعی هم برای رسانه تابو بوده، اما حالا به واسطه گسترش شبکه های اجتماعی، رسانه ها هم بی پرده تر به آن می پردازند.

اعتیاد به زنان نزدیک است

اعتیاد در بین زنان بیشتر شده است، آن طور که کارشناسان این حوزه می گویند، افزایش مشکلات اقتصادی و معیشتی همراه با دیگر آسیب های این حوزه، رغبت زنان را به مصرف مواد مخدر بیشتر کرده است.

مدیرکل درمان اعتیاد سازمان بهزیستی معتقد است اگر در مردان روند و مراتبی در مصرف مواد پرخطر صنعتی وجود داشته باشد، این روند در زنان دیده نمی شود و گاه بسیاری از آنها مستقیما به مصرف مواد پرخطر صنعتی می پردازند. گره خوردن مسائل اقتصادی و معیشت به افزایش اعتیاد قطعا باعث افزایش تعداد زنان معتاد متجاهر هم خواهد شد. هر چند به اعتقاد براتی سده، مشکل نگهداری و بازپروری این زنان، بیشتر در تهران به چشم می خورد.

 او به جام جم می گوید: «بیشترین مشکل درخصوص زنان معتاد متجاهر در تهران است، چرا که با توجه به شرایط املاک و ساختمان ها، قاعدتا باید یک مکان مناسب درنظر گرفته شود و در عین حال رعایت حال مردم نیز مدنظر قرار گیرد، بنابراین ایجاد ظرفیت برای زنان کمی سخت است. ما در استان های دیگر در این زمینه مشکلی نداریم و در هر استانی که زن معتاد متجاهر داشتیم، اقدامات لازم انجام شده است. به طور مثال در خراسان رضوی و فارس اقدامات خوبی درخصوص جمع آوری معتادان متجاهر زن انجام شده است.»

 مشکل دیگر مشکل تازه کرونایی است. آن طور که او می گوید: «جمع آوری معتادان متجاهر در تهران با توجه به ملاحظات بهداشتی در شرایط کرونایی مانند قدیم نیست و تعداد کمتری جمع آوری می شوند و همچنین نگهداری آنها در یک مکان ملاحظات بیشتری دارد.»

مبارزه با صورت مساله

نیروی انتظامی و پلیس بازوی اجرایی جمع آوری معتادان متجاهر و نهاد شهرداری و سازمان بهزیستی در حوزه نگهداری و بازپروری قرار است، اقدام کنند. ستاد مبارزه با مواد مخدر هم با همکاری بسیاری از ارگان های دیگر قرار است در راه عرضه مواد مخدر فعالیت کند. فارغ از همه نقدها به کارآمدی یا ناکارآمدی احتمالی این نهادها در اجرای وظیفه شان، بسیاری از کارشناسان معتقدند این فعالیت ها به شکلی بنیادینیدارای اشکال است.

به باور آنها بنیان مبارزه با این آسیب، تاکید بر مبارزه با عرضه مواد مخدر بوده است و بنیان اغلب نهادها در این راه بر این مبنا گذاشته شده در حالی که می بایست در همه این سال ها به سمت تقاضای کمتر مواد مخدر پیش می رفتیم. محمدرضا قدیرزاده البته معتقد است یکی از اولین پیامدهای افزایش میل به اعتیاد در سطح جامعه، تابع شرایط اجتماعی و اقتصادی جامعه است و هر چقدر بتوان سطح رفاه اقتصادی و اجتماعی را بالاتر برد، رغبت به سمت مصرف مواد مخدر کمتر می شود.

به باور او ارزیابی موفقیت طرح هایی همچون جمع آوری معتادان متجاهر امکان پذیر نیست و باید به سمت واکاوی دلیل رغبت بیشتر زنان به اعتیاد بپردازیم و آنها را آسیب شناسی کنیم.

ماده 15و ماده 16

افزایش تعداد معتادان متجاهر در سطح تهران و تجمع آنها در محله هایی همچون شوش و هرندی باعث شد دو سال پیش طرح جمع آوری معتادان متجاهر کلید بخورد؛ طرحی که طی آن این افراد توسط نیروی انتظامی از سطح شهرها جمع آوری شوند. این طرح آغاز شد، اما پایان سال گذشته و همزمان با شیوع کرونا این طرح هم متوقف شد. هر چند بسیاری این طرح را پاک کردن صورت مساله می دانستند و معتقد بودند جمع آوری آنها از سطح شهر دلیل از بین رفتن این آسیب نیست. اما عده ای هم بر این باور بودند که با همه این اوصاف حداقل امنیت ضمنی این محلات برای شهروندان شکل می گیرد. محور اصلی قانون هم همواره مبتنی بر رویکردهای حمایتی و داوطلبانه درمان و کاهش آسیب بوده است. این موضوع در اصلاحیه قانون و در بندهای 15 و 16 قانون مبارزه با مواد مخدر هم دیده می شود. به طور خلاصه ماده 15 شامل معتادانی است که به صورت داوطلبانه برای درمان مراجعه می کنند و در غیر این صورت مشمول ماده 16 قانون می گردند و اینجاست که اگر فرد معتاد حاضر نشد تا برای درمان خود اقدام کند، متجاهر شناخته می شود و می توان او را به مراکز ماده 16 یا درمان اجباری ارجاع داد.

مشکلات نگهداری از زنان معتاد

برای نگهداری و بازپروری معتادان متجاهر نهادها و ارگان های بسیاری فعال هستند. از سازمان بهزیستی و وزارت رفاه تا شهرداری ها و حتی وزارت بهداشت. حالا سردار محمدرضا یزدی، فرمانده سپاه محمد رسول الله (ص) می گوید: هیچ کدام از این نهادها اقدام جدی و قابل ملاحظه ای در حوزه جمع آوری و بازپروری معتادان متجاهر زن انجام نداده اند. تاکید روی معتادان متجاهر زن در گفته های فرمانده سپاه محمد رسول الله (ص) به گفته او از آن جهت است که این گروه از آسیب پذیری بیشتری نسبت به گروه های دیگر برخوردارند و باید در این حوزه اقدامات موثرتری صورت گیرد. آن طور که سردار محمدرضا یزدی به مهر می گوید: «سپاه هنوز برای جمع آوری و نگهداری زنان معتاد متجاهر به نتیجه کارشناسی کاملی نرسیده است و هر زمان که نتیجه تکمیل شود، حتی اگر هیچ دستگاهی پشتیبانی نکند، به تنهایی به این امر ورود می کنیم.»

از سوی دیگر فرید براتی سده، مدیرکل درمان اعتیاد سازمان بهزیستی این موضوع را فقط به عهده یک نهاد و سازمان نمی داند و معتقد است برای انجام این کار نیاز به هماهنگی بسیاری از نهادها بوده و هست. او به جام جم می گوید: «درخصوص جمع آوری معتادان متجاهر زن در تهران، با مشکلاتی مواجه هستیم و در حال حاضر یک ظرفیت 150 تا 200 نفری در تهران آماده داریم که حدود 95 نفر ظرفیت آن تکمیل شده است و مرکز دیگری در حال اتمام است که در آن ظرفیت پذیرش برای 300 نفر دیگر مهیا می شود.» از آمار هزار نفری زنان معتاد متجاهر در تهران که ستاد مبارزه با مواد مخدر آن را اعلام کرده تنها یک دهم آنها در مراکز بهزیستی اسکان داده شده اند. فرید براتی سده همچنین می گوید به ناجا اعلام کرده ایم که در همین حد فعلا اقدام کند، چرا که ما در حال آماده سازی ظرفیت برای این زنان معتاد هستیم.

زنان بی خانمان معتاد نیستند

هر چند در آمارهای اعلام شده به شکل مشخصی از زنان معتاد متجاهر یاد شده اما محمدرضا قدیرزاده، درمانگر اعتیاد معتقد است؛ افزایش زنان معتاد متجاهر در سطح جامعه را نباید به افزایش استفاده بیشتر مواد مخدر از سوی زنان نسبت داد. او به جام جم می گوید: همه زنانی که ما به چشم در خیابان می بینیم، الزاما زنان معتاد نیستند.

یک سری از آنها بی خانمان هستند، به طوری که از سوی خانواده طرد شده و جایی برای سکونت ندارند و در سطح شهر رها شده اند. برخی از آنها هم دچار بیماری روانی مزمن هستند. بسیاری از این بیماران الزاما معتاد نیستند و نمی توانیم به طور قطع آنها را معتاد به مصرف مواد مخدر بدانیم. اما دسته زنان معتاد متجاهر بیشتر به چشم می آیند و در نگاه افکار عمومی هم حساسیت بیشتری بر می انگیزانند. هر چند به صورت خاص تنها این دسته از زنان، متجاهر خوانده می شوند اما به صورت کلی همه گروه های اعلام شده، جزو دسته زنان متجاهر هستند.

به باور او شرایط اقتصادی و اجتماعی کنونی باعث شده ما در هر سه دسته افزایش تعداد نفرات را داشته باشیم. او می گوید: افزایش مشکلات خانوادگی و نبود توان نگهداری از بیماران روانی و دسترسی به مواد مخدر تعداد هر سه دسته را افزایش داد. این درمانگر اعتیاد هم معتقد است شرایط کرونایی و پرهیز از نگهداری به واسطه ابتلا، یکی از دلایل پرسه زدن این نفرات در سطح جامعه است.

 او می گوید: «چیزی که این زنان را حالا بیشتر به چشم می آورد تعطیلی مراکز نگهداری از زنان معتاد متجاهر به واسطه هراس از ابتلا به کرونا بود؛ اتفاقی که اوایل امسال افتاد و باعث سرگردانی این افراد در سطح جامعه شد.»