آرشیو یک‌شنبه ۳۰‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۳۸۲۱
استارتاپ
۹

نگاهی کلی به پلتفرم ها و اهمیت آنها

اقتصاد پلتفرمی

حامد ذاکرحسین (دبیر سرویس استارتاپ)

چندسالی است که با توسعه فناوری های دیجیتال، بحث جدیدی میان اقتصاددان ها شکل گرفته است، با عنوان «اقتصاد پلتفرمی». اقتصاد پلتفرمی به معنای آن است که مجموعه ای از فعالیت های اقتصادی و اجتماعی توسط پلتفرم هایی متنوع صورت گیرند. در واقع یک اقتصاد پلتفرمی بیان کننده تمایل کسب وکارها برای روی آوردن به مدل تجاری «پلتفرم های دیجیتالی» است. پس اقتصاد پلتفرمی به نوآوری دیجیتالی در ساخت پلتفرم هایی اشاره دارد که در آن همه چیز به صورت یکپارچه مدیریت شده و به سمت اهداف تجاری پیش می رود. «پلتفرم» در واقع بستری است برای برقراری ارتباط دو یا چندسویه بین تولیدکنندگان و مصرف کنندگان یک ارزش خاص. این ارزش می تواند کالا یا خدمات باشد. از جمله پلتفرم های ایرانی می توان از «دیجی کالا» یا «با سلام» که کالایی را بین تولیدکننده و مصرف کننده جابه جا می کنند یا «اسنپ» و «تپسی» که خدمات تامین کننده را به مصرف کننده می رسانند، نام برد. اقتصاد پلتفرمی و هر نوعی از کسب وکار مبتنی بر پلتفرم در واقع نقطه مقابل تجارت های سنتی خطی (Pipeline) قرار می گیرند. کسب وکارهای خطی صرفا محصولی را که تولید شده، به مصرف کننده ارائه می دهند و بستری برای برقراری ارتباط بین آنها فراهم نمی کنند. مانند مغازه که شما تولیدکننده را نمی بینید و فقط جنس مدنظر را از مغازه دار می خرید؛ اما در کسب وکارهای پلتفرمی، خود پلتفرم هیچ کالا یا خدمتی را تولید و تامین نمی کند.

به عنوان مثال دیجی کالا تا زمانی که یک فروشنده صرف بود، به عنوان کسب وکاری خطی شناخته می شد؛ اما پس از آنکه فروشندگان می توانند کالاهای خود را به صورت مستقیم و با پرداخت کارمزدی از طریق این سایت اینترنتی بفروشند، دیجی کالا هم به یک اقتصاد پلتفرمی از نوع خرده فروشی آنلاین تبدیل شد.

در اوایل قرن جدید که با رشد فناوری، اقتصاد نیز تحت تاثیرات فراوان قرار گرفت و دوران جدیدی را آغاز کرد، کسب وکارهای نوپا سهم بیشتری از بازار را به خود اختصاص داده و کسب وکارهای سنتی از بین رفته یا بسیار کوچک شدند؛ اما در ادامه مسیر پیشرفت فناوری و توسعه مفهوم جدیدی به نام پلتفرم، به نظر می رسد به سمت آشتی مجدد این دو نوع کسب وکارها باشیم.

در پلتفرم ها از آنجا که کسب وکارهای سنتی می توانند عضو پلتفرم ها شده و در آن نقش داشته باشند؛ بنابراین کسب وکارهای نوپا نه تنها الزاما رقیب آنها نیستند؛ بلکه در بسیاری از موارد، کمک شایانی به توسعه کسب های سنتی می کنند. مثلا با وجود پلتفرم هایی که حمل کالا را بر عهده دارند، شعاع اثر رستوران های محلی بسیار بزرگ تر شده و شاهد آن هستیم که حتی مشتریانی از مناطق دور هم، سفارش غذا به رستوران های سنتی می دهند. طبق آمار و تحلیل کارشناسان تا سال 2016 بیشتر از 170 کمپانی مبتنی بر پلتفرم در سراسر جهان فعالیت داشتند که مجموع ارزش آنها فراتر از یک میلیارد دلار می شود. این روند در سال های اخیر حتی با رشد بسیار بیشتری همراه بوده است. در حال حاضر از 10 کمپانی بزرگ فعال در صنایع مختلف در جهان، هفت مورد از آنها به عنوان اقتصاد پلتفرمی شناخته می شوند!

غول های فناوری مدرنی مانند اپل، گوگل، مایکروسافت، آمازون و علی بابا (پلتفرمی چینی) همگی از مدل تجاری اقتصاد پلتفرمی پیروی می کنند و هر کدام جوامع و بازارچه هایی اختصاصی برای برقراری ارتباط بین تولیدکنندگان و مصرف کنندگان دارند. این شرکت ها در سال های اخیر رشد شگرفی داشتند و حتی توانسته اند سهم زیادی از کمپانی های متنوع از سراسر جهان را خریداری کنند.

اقتصاد پلتفرمی در گفتاری دیگر با نام های پلتفرم آنلاین و پلتفرم دیجیتال هم شناخته می شوند؛ چرا که اغلب تجارت های مبتنی بر این الگو از ساختارهای تحت شبکه و اینترنت برای تعامل با مشتریان و زمینه سازی برقراری ارتباط استفاده می کنند. بسیاری از آنها خدمات خود را در قالب فروشگاه های آنلاین یا سرویس های به اشتراک گذاری خدمات ارائه می دهند و تراکنش های مالی و اقتصادی نیز در بطن همان پلتفرم ها صورت می گیرند. «جفری پارکر» (Geoffrey Parker) کارشناس بازار اقتصاد پلتفرمی از دانشگاه MIT و نویسنده کتاب «انقلاب پلتفرم» در این باره می گوید: «عمده قدرت در صنایع مختلف به ویژه تکنولوژی در حال حرکت به سمت اکوسیستم هاست. پیام این اتفاق واضح است که تمام شرکت ها نیاز دارند با مفهوم پلتفرم آشنا شده و جایگاه خودشان را در ساختار نوین صنایع، پیدا کنند».

طبق تحلیل آمار توسط کارشناسان، تا حدود سال 2025 میلادی بالغ بر 30 درصد از فعالیت های اقتصادی جهان، مبلغی در حدود 60 میلیارد دلار، فقط توسط پلتفرم های دیجیتال و اقتصاد پلتفرمی در سراسر دنیا به گردش در خواهند آمد. هرچند پیش بینی می شود تنها حدود سه درصد از کمپانی های فعلی استراتژی پلتفرمی ایدئالی داشته باشند.

اهمیت پلتفرم ها

تاثیر پلتفرم ها در آینده بشریت بسیار عمیق تر و بیشتر از چیزی است که در نگاه نخست به نظر می رسد و از ابعاد اجتماعی و فرهنگی مختلف در سراسر دنیا برخوردار است. بهتر است به برخی از این جنبه ها نگاهی دقیق تر داشته باشیم.

اول آنکه پلتفرم ها به طور فزاینده ای قدرتمند خواهند شد. پلتفرم هایی که تعاملات اجتماعی یا اقتصادی را کنترل می کنند، داده هایی را ذخیره سازی می کنند که برای تصمیم گیری های گسترده و مهم تری در سطح ملی و بین المللی می توانند استفاده شوند؛ بنابراین این پلتفرم ها تنها کارکرد اقتصادی صرف نداشته و حتی کارکرد اقتصادی آن، محدود به سودآوری یک کمپانی خاص نخواهد بود؛ بلکه در اقتصاد ملی کشورها هم می تواند موثر باشد. به عنوان مثال، داده های گرفته شده توسط پلتفرمی تجاری مانند Alibaba اکنون به عنوان یک سیستم رتبه بندی اعتبار مالی عمل می کنند. این به آن معنی است که شرکت های بازرگانی بین المللی هرچه امتیاز بالاتری در این پلتفرم داشته باشند، به معنی اعتبار افزون تری است که دارند. داده های گردآوری شده توسط فیس بوک و سایر پلتفرم های اجتماعی در حال حاضر قابلیت تایید هویت و مدیریت دسترسی را در سایر پایگاه های اینترنتی و پلتفرم ها فراهم می کنند. فعالان زنجیره تامین در سراسر صنایع می توانند از داده های گرفته شده توسط پلتفرم های هوش مصنوعی مانند IBM’s Watson و Salesforce ’Einstein برای تصمیم گیری های پیچیده در صنعت خود استفاده کنند؛ پس پلتفرم هایی که تعاملات را تسهیل و داده ها را ذخیره می کنند، در آینده تجارت جهانی نقش فزاینده ای خواهند داشت.

دوم، تعاملات تجاری و مالی گسترده در سطح بین المللی بدون راه اندازی یا عضویت در یک پلتفرم، اگر نگوییم غیر ممکن، بسیار دشوار شده است. هر شرکتی که یک زنجیره تامین جهانی را اداره می کند، نیاز به تدوین استراتژی برای اقتصاد پلتفرمی دارد. کدام قسمت از زنجیره تامین خودکار می شود؟ کدام یک برای مشارکت خارجی باز می شوند؟ با ظهور پلتفرم های مدیریت تامین کننده مانند Tradeshift، هزینه مدیریت تامین کنندگان کاهش یافته و به شرکت ها امکان می دهد فعالیت های بیشتری را برون سپاری کنند.

یک سوال استراتژیک مرتبط این است: آیا دیجیتال سازی جریان های زنجیره تامین که این فرصت را فراهم می آورد شرکت های بین المللی با کاهش نظارت و نقش دولت ها خیلی سریع تر، آسان تر و مستقیم با یکدیگر ارتباط برقرار کرده و تعامل داشته باشند، حکمرانی و پایداری تجاری را کاهش نمی دهند؟ در پاسخ باید گفت که دیجیتال سازی به شرکت ها امکان می دهد کیفیت و شهرت تامین کنندگان خود را بهتر بسنجند. پلتفرم هایی که معاملات زنجیره تامین را مدیریت می کنند، اطلاعات مربوط به اعتبار و عملکرد تامین کنندگان را ذخیره می کنند. در نتیجه شرکت ها امکان تصمیم گیری بهتری خواهند داشت. این پلتفرم ها همچنین می توانند ورودی های موجود در سراسر زنجیره تامین را ردیابی و پیگیری کنند. در نتیجه زنجیره تامین های مسئولیت پذیرتر و پایدارتری را ایجاد می کنند. این عوامل به خوبی می تواند رقابتی بودن شرکت ها در عصر اقتصاد دیجیتال را نشان دهد.

سوم، پلتفرم ها مستقیما بر کشورها هم تاثیرگذارند و در مواقعی حتی با آنها رقابت می کنند. به عنوان مثال، پلتفرم هایی که برای برون سپاری کارها راه اندازی شده اند، توانسته اند کمک کنند شرکت های کشورهایی مانند بنگلادش و فیلیپین درآمد متمرکزتری در کشور خود داشته باشند و در نتیجه مالیات کمتری حاصل از فعالیت های خود در آن کشورها پرداخت کنند؛ اما مهم تر از همه، پلتفرم هایی مانند Alibaba می توانند رشد بنگاه های کوچک و متوسط (SME) را حتی در سایر کشورها میسر کنند. آنها اگرچه کوچک هستند؛ اما از طریق پلتفرم ها می توانند رفتاری بین المللی داشته و درآمدزایی کنند. این موضوع قدرت مذاکره ای باورنکردنی به پلتفرم ها می دهد. اهمیت و کارایی و تاثیر پلتفرم ها آن چنان است که نگرانی های ژئوپلیتیکی نیز ایجاد می کند. به ویژه هنگامی که پلتفرم ها توسط دولت کشور خود از نزدیک کنترل می شوند. رقابت شدید اقتصادی بین چین و آمریکا را اگر از نزدیک دنبال کرده باشیم، شاهد هستیم که بیشتر این رقابت های اقتصادی بر سر پلتفرم هایی است که طرفین ساخته اند.

انواع اقتصاد پلتفرمی

کسب وکارهای مبتنی بر اقتصاد پلتفرمی در سال های اخیر رشد چشمگیری داشته اند. اگرچه همه آنها از الگوی کلی اقتصاد پلتفرمی تبعیت می کنند؛ اما لزوما در یک دسته قرار نمی گیرند. در واقع کسب وکارهای پلتفرمی، هر یک سبک و مدل تجاری خاصی را اعمال می کنند. تقسیم بندی های مختلفی برای پلتفرم ها وجود دارد که در یکی از آنها، پلتفرم ها از لحاظ کارکردشان به دسته های زیر تقسیم می شوند:

1. پلتفرم های تراکنشی: شرکت هایی که شامل بازارچه های مجازی یا محلی برای ملاقات افراد به صورت آنلاین می شوند، اغلب در دسته پلتفرم های تراکنشی قرار می گیرند. این پلتفرم ها به نحوی منجر به تعامل اقتصادی یا اجتماعی بین تولیدکنندگان و مصرف کنندگان می شوند. نمونه های این دست از اقتصادهای پلتفرمی شرکت های آمازون، فیس بوک، دیجی کالا و کیپاد هستند.

2. پلتفرم های نوآورانه: این شرکت ها معمولا ابزار و روابط کاربردی بخصوصی را تحت پلتفرمی خاص در اختیار مخاطب قرار می دهند تا از آنها برای مصرف شخصی یا تجاری و حتی تولید پلتفرمی دیگر استفاده شود. مایکروسافت، اوراکل و پادیوت خدماتی در این سبک از پلتفرم ارائه می دهند.

3. پلتفرم های ترکیبی: به ترکیب دو مدل تراکنشی و نوآورانه در کسب وکار پلتفرمی یک کمپانی می گویند که در واقع هم زمان تعاملی بین تولیدکننده و مصرف کننده برقرار می کنند و محتوایی برای ارائه جهت توسعه پلتفرم های ثانویه ارائه می دهند. گوگل پلی (اندروید) و پاداسپیس نمونه های پلتفرم ترکیبی هستند. در طبقه بندی مدل تجاری، اقتصاد پلتفرمی به چهار دسته کلیدی و مهم دیگر تقسیم بندی می شود. این دسته ها هر کدام سبک تجارت و پیشبرد کسب وکارهایی را که به اکوسیستم پلتفرمی روی آورده اند، نشان می دهد و به شرح زیر است.

1. مدل پلتفرم انتقالی

 (Transitional Platform Model)

 ساده ترین و کم ریسک ترین مدل کسب وکارهای اقتصاد پلتفرمی سبک انتقالی است. به این ترتیب که ساختاری بنیادین شکل گرفته و صرفا با ارتباطی مستقیم تعامل بین تولیدکننده و مصرف کننده را برقرار می کند. در واقع تقاضا را به سمت عرضه انتقال داده و در این بین درصدی به عنوان حق فراهم آوری بستر به کسب وکار پایه می رسد. تیما (Timma) نمونه خارجی و اترز نمونه داخلی این مدل تجاری هستند.

2. مدل پلتفرم دوسویه 

 (Two-Sided Platform Model)

 در این حالت تولیدکننده و مصرف کننده بر بستر کسب وکار با یکدیگر مستقیما ارتباط دوطرفه برقرار می کنند. در واقع کاربر نسبت به خدماتی که از عرضه کننده دریافت می کند، مبلغی را مستقیما به طرف مقابل پرداخت کرده و در این بین پلتفرم درصدی را از تولیدکننده دریافت می کند. اوبر (Uber) نمونه خارجی و اسنپ نمونه واضح داخلی این مدل اقتصاد پلتفرمی است.

3. مدل پلتفرم چندسویه

 (Multi-Sided Platform Model)

 تقریبا مشابه با مدل دوسویه است، با این تفاوت که پلتفرم خدماتش را به صورت رایگان در اختیار تولیدکننده قرار می دهد و سپس چنانچه مصرف کننده ای با تولیدکننده تعامل برقرار کرد، کمیسیونی توسط کسب وکار پایه از تراکنش دریافت خواهد شد. اپ استور نمونه خارجی و اسنپ فود نمونه داخلی این سبک از اقتصاد پلتفرمی هستند.

4. مدل پلتفرم اشتراکی 

(Subscription Platform Model)

 مدل اشتراکی یا حق عضویت را می توان تکامل یافته ترین سبک تجارت اقتصاد پلتفرمی دانست. در این شرایط کاربر برای استفاده از پلتفرم بسته به نیازش هزینه اشتراک ماهانه یا سالانه ای پرداخت کرده و در سوی دیگر محصولات تولیدکنندگان را مستقیم یا غیرمستقیم خریداری کرده و نشر می دهند. در این شرایط بستر مناسب برای تعامل بین عرضه و تقاضا فراهم شده و تجاری سازی صورت می گیرد. نتفلیکس نمونه خارجی و فیلیمو نمونه داخلی این سبک از اقتصاد پلتفرمی هستند.

پلتفرم ها در حال تغییر آینده صنایع مختلف هستند و به گفته کارشناسان به زودی شالوده اقتصاد جهانی را شکل خواهند داد. سرزمین هوشمند پاد با ارائه انواعی از پلتفرم ها، اکوسیستمی از کسب وکارهای دیجیتال را شکل داده که هر کدام به نوعی در تامین نیازهای آینده شهروندان نقش دارند.