آرشیو سه‌شنبه ۳۱ خرداد ۱۴۰۱، شماره ۴۳۰۸
دیپلماسی
۳

تاملی در تحرکات منطقه ای

ابوالقاسم دلفی

در شرایطی که دیپلماسی و راهبرد دولت جدید جمهوری اسلامی ایران در نگاه به همسایگان و سیاست همسایگی در «آمد و شد» کشورهای آسیای میانه و بعضا برخی کشورهای حوزه جنوبی خلیج فارس در دست پیگیری و تبلور یافتن بوده و از منظر اولویت های کشور جایگاه مشخصی به آن داده می شود، همسایگان گوناگون ایران نیز در فرایندی بعضا متفاوت نسبت به مسیر و لنگرگاه همسایه شمالی خلیج فارسی خود، در تدارک برای القای تعریف و تصویری جدید از مناسبات منطقه ای و فرامنطقه ای و تلاش برای تبیین و تثبیت جایگاه رهبری خود در منطقه هستند.

سفر ماه آوریل گذشته اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه، به ریاض پس از ماجرای قتل جمال خاشقجی در سال 2018 در استانبول و دیدار وی با بن سلمان، ولیعهد سعودی، روابط دو کشور عربستان و ترکیه را که در بسیاری از موضوعات منطقه ای و به ویژه دیدگاه های دینی - مذهبی دو کشور در جهان اهل سنت در انجماد کامل به سر می برد، دچار تحول کرد و روند عادی سازی روابط فی مابین را با سفر آتی و منطقه ای محمد بن سلمان که در این هفته به سه کشور مصر، اردن و ترکیه انجام می شود، وارد مرحله نوینی خواهد کرد.

ولیعهد عربستان سعودی که پس از ماجرای قتل جمال خاشقجی در شرایط تعریف شده مشخصی از انزوای بین المللی قرار گرفته بود، ابتدا با سفر ماه دسامبر امانوئل مکرون، رئیس جمهور فرانسه، در چارچوب اوضاع متشنج لبنان و بهره گیری از امکانات سعودی برای تاثیرگذاری بر شرایط متلاطم آن کشور و سپس اولین سفر ماه قبل اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، با هدف تلاش برای خروج کشورش از وضعیت نابسامان اقتصادی و مالی در آستانه انتخابات سال آینده ریاست جمهوری ترکیه، فرایند احیای سیاسی و مراودات منطقه ای و بین المللی خود را آغاز کرد. این در حالی است که اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، برای رسیدن به شرایطی که آینده سیاسی داخلی وی را تحت الشعاع قرار داده است، مقدمتا دست به تجدید مناسبات نسبتا کم رنگ شده خود با رژیم صهیونیستی نیز زده و ضمن میزبانی از رئیس این رژیم در آنکارا، مولود چاووش اوغلو، وزیر امور خارجه خود را نیز متعاقبا برای تکمیل روند عادی سازی مناسبات آنکارا - تل آویو و کسب حمایت صهیونیست ها به سرزمین های اشغالی فرستاد. مناسبات ریاض - آنکارا که تحت تاثیر ماجرای قتل خاشقجی تقریبا به سمت سردی کامل رفته بود، با بسته شدن پرونده قضائی این ماجرا در ترکیه و احاله ادامه دادرسی از سوی دستگاه قضائی ترکیه به مسئولان سعودی و محاکمه تشریفاتی تعدادی از اتباع سعودی و صدور احکام قضائی علیه آنها، فرصت لازم را برای آقای اردوغان و دیپلماسی ترکیه در جهت حرکت به سمت عادی سازی روابط دو کشور فراهم کرد.

البته پرونده هایی مانند تنش در روابط دوحه - ریاض و محاصره دریایی قطر که یکی از شرکای اصلی ترکیه در شورای همکاری خلیج فارس محسوب می شود، از سوی عربستان و اختلافات ریاض - آنکارا در بحران و جنگ های سوریه از جمله موانعی بوده اند که ظاهرا دو کشور بر سر منافع اولی تری از آنها عبور کرده و سرمایه گذاری های عربستان در ترکیه و فروش تسلیحات جنگی پیشرفته ترکیه به ریاض را که می تواند در تعادل بخشی و بهره گیری از آنها در جنگ یمن تاثیرات بسزایی داشته باشد، در دستور مذاکرات آتی خود قرار دادند.

از سوی دیگر و فقط سه هفته پس از تحرک منطقه ای محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی و تلاش های اردوغان برای فائق آمدن بر مشکلات داخلی و منطقه ای مربوط به خود، جو بایدن، رئیس جمهور ایالات متحده، سرانجام یک سال و نیم پس از به قدرت رسیدن در کاخ سفید، به هدف شرکت در اجلاس سه جانبه سران آمریکا، شورای همکاری خلیج فارس و کشورهای مصر، اردن و عراق، در چارچوب یک سفر منطقه ای، پس از دیدار با سران رژیم صهیونیستی به ریاض سفر خواهد کرد.

آنچه از چشم انداز عمومی خاورمیانه فعلی و به ویژه خلیج فارس در پرتو مذاکرات ناتمام و نافرجام هسته ای بین جمهوری اسلامی ایران، ایالات متحده با وساطت اروپایی ها از یک سو و فراگیر شدن جناح همسو با تلاش های گسترده رژیم صهیونیستی جهت مقابله با جمهوری اسلامی ایران از طرف دیگر، قابل مشاهده و رصد است، ناظر بر این مدعاست که همسایگان چندگانه و مختلف المنافع کشور در قبال راهبرد کلان ایالات متحده که تغییر موازنه و خروج از منطقه خاورمیانه برای تمرکز بیشتر بر منطقه هند و پاسیفیک را در دستور کار دارد، در تلاش هستند در فرصت فراهم شده خلا ناشی از حضور قدرت های منطقه ای، جایگاه و نقش آفرینی خود را در آینده نه چندان دور هرچه بیشتر تثبیت کنند.