آرشیو پنج‌شنبه ۲ تیر ۱۴۰۱، شماره ۴۳۱۰
علم
۶
افق های نو

پیش بینی زلزله و اقتصاد دانش بنیان

دکتر مسعود مجرب (مدیرعامل شرکت مهندسین مشاور بنیان زمین پایدار (دانش بنیان))

پیش بینی کردن زلزله امروزه در ادبیات فضای مجازی و به صورت کم رنگ در جراید کشورمان به صورت یک موضوع دست نیافتنی، بسیار گران قیمت و نهایتا به ابزار کسب درآمد عده ای از سودجویان بدل شده است. سوال مهم این است که آیا اساسا پیش بینی رخداد زمین لرزه ها امکان پذیر است؟ نگاه سایر کشورهای لرزه خیز به مسئله پیش بینی زلزله چگونه است؟ سطح توقع مردم و مسئولان نسبت به این موضوع چگونه است؟ آیا می توان با پیش بینی زمین لرزه ها به اقتصاد کشور کمک کرد؟

پاسخ به این پرسش ها چندان ساده نیست و نیازمند ارائه مستندات درخور است؛ بنابراین تنها برای روش شدن ابعاد موضوع به صورت اجمالی هر سوال بررسی شده است. اصولا هر رخداد طبیعی را می توان به صورت یک مدل آماری بررسی کرد؛ بنابراین بسته به حجم داده و خصوصیات پدیده مدنظر می توان یک مدل احتمالاتی با نام تابع توزیع احتمال بر آن برازش کرد. زلزله ها نیز از این مسئله مستثنا نیستند؛ بنابراین می توان مدل رفتاری لرزه خیزی یک منطقه را پیش بینی کرد. البته باید توجه کرد که بازه زمانی که داده کافی برای این گونه تحلیل ها نیاز است، حداقل برای زلزله در دسترس نیست. به بیان دیگر در بهترین حالت حدود 80 سال داده دستگاهی در اختیار محققان است که با توجه به عمر زمین و شرایط تکتونیکی آن کافی نیست. کشورهای مختلف لرزه خیز و غیر لرزه خیز در این حوزه کار علمی و کاربردی بسیاری کرده اند. هر تیم تحقیقاتی متشکل از تخصص های گوناگون علوم مهندسی سعی در رفع نقص داده ها برای پیش بینی می کنند. تیم های تحقیقاتی با داده کاوی و اجرای روش های مختلف شناسایی الگو سعی در شناخت رفتار زلزله ها دارند. لازم به توضیح است که در مجامع علمی تنها پیش بینی رخداد زلزله با بزرگای بالای 6.5 تا 7 ارزش بحث و بررسی دارد؛ ازاین رو کسانی که با شبه علم به دنبال تولید محتوا برای سایت های تبلیغاتی خود هستند و رخدادهای کوچک را پیش بینی می کنند، حساب جداگانه ای دارند. یکی از مراکز تحقیقاتی که در این حوزه کار اصولی کرده است، آکادمی علوم روسیه است. با وجود لرزه خیزی بسیار پایین روسیه آنها با کار تیمی و جمعی از تخصص های مختلف نتایج بسیار قابل قبولی را کسب کرده اند. نتایج مطالعات و خروجی های علمی تنها برای استفاده محققان و مسئولان ارسال می شود، نه در سایت ها و شبکه های اجتماعی. پیش بینی اصولی باید توانایی تعیین بازه زمانی، مکانی و بزرگی یک زلزله محتمل آتی را داشته باشد؛ بنابراین هر روش علمی و منطقی باید همه سه مولفه اصلی یک رخداد را پیش بینی کند. به این ترتیب براساس میزان داده در دسترس می توان انتظار داشت تا یک فرایند علمی منجر به پیش بینی رخداد در آینده بشود. در این مسیر روش های مختلف داده کاوی رخدادها، پتانسیل مغناطیسی، تغییرات سطح آب و گاز رادون و سایر آنومالی های مربوطه قابل بررسی هستند. نکته بسیار بااهمیت در این حوزه مطالعاتی سطح توقع مردم و مسئولان از محققان است. به این ترتیب که نباید انتظار داشت همه روش ها و مطالعات به نتیجه کامل و با دقت بالا منجر شود. تنها با کار تیمی منسجم، تکمیل داده های متنوع و ثبات در تصمیم گیری های مدیریتی می توان به اهداف این مسئله مهم دست یافت.

حال در صورت مهیا بودن شرایط مناسب برای تحقیق در این حوزه، می توان امیدوار بود تا با کاهش ریسک و تعیین مناطق مستعد لرزه ای به اقتصاد کشور کمک کرد. پیش بینی زلزله و مناطق مستعد لرزه ای در اکثر تصمیمات کلان در حوزه شهرسازی، انبوه سازی و ساخت سازه های مهم در کوتاه مدت و میان مدت اثرگذار خواهد بود. به عنوان مثال در انتخاب ساختگاه مسکن مهر کمترین توجه به مسائل لرزه ای و سایر مخاطرات زمین شناختی شده است. مسکن مهر پردیس در یکی از زون های پرخطر لرزه ای در نزدیکی محل تقاطع گسل شمال تهران و مشاء احداث شده است. با توجه به تمرکز جمعیت جوان کشور در این سکونتگاه ها جمعیت زیادی در معرض ریسک قرار گرفته اند؛ بنابراین با توجه به تصمیم تیم مدیریتی جدید دولت مبنی بر احداث مسکن ملی و طرح های انبوه سازی جدید، نیاز به پیش بینی میان مدت و بلندمدت بیش از پیش احساس می شود. همچنین نقشه های حاصل از این گونه تحقیقات می تواند تیم مدیریت بحران را در یک رخداد محتمل به یک راهنمای عملیاتی اقدام مجهز کند. یکی از انواع پیش بینی ها تعیین زمان و مکان رخداد پس لرزه ها است. در رخدادهای بزرگ لرزه ای، یک پس لرزه می تواند تقریبا با یک واحد بزرگی کمتر در محدوده اطراف خوشه های لرزه ای رخ دهد. با توجه به ضعیف شدن سازه ها توسط زلزله اصلی این مسئله می تواند مراکز اسکان اضطراری و محل های تجمع جمعیتی را تحت تاثیر قرار دهد؛ بنابراین نیاز است با استفاده از تکنیک های خوشه بندی و روش های ابتکاری و فراابتکاری به شناسایی الگوی رخداد پس لرزه ها به صورت توزیع مکانی و بزرگا پرداخته شود. پیش بینی های میان مدت علاوه به کمک به مدیران تصمیم ساز می تواند در حوزه صنعت بیمه نیز کمک شایانی کند. امید است با توجه به مسیری که جامعه علمی در دنیا و در داخل کشور طی کرده، آینده روشنی را برای این گونه تحقیقات شاهد باشیم.