آرشیو پنج‌شنبه ۲ تیر ۱۴۰۱، شماره ۷۹۳۹
سیاسی
۳

گزارش «ایران» از وجوه راهبردی روابط جمهوری اسلامی و روسیه

گذار به سمت نظام چندقطبی

عماد هلالات

روابط ایران با روسیه با توجه به بحران هسته ای ایران و برخی موضوعات دیگر این روزها در محافل مختلف بحث هایی را برانگیخته اما در این اواخر، شرایطی پیش آمده است که به نظر می رسد، همراهی با روسیه برای ایران ضروری است. روسیه جدید به مرزهای قرن هفدهم بازگشته و هویت نوینی را تجربه می کند و در سال های گذشته، نزدیکی با روسیه باعث شد تا بازار جهانی نفت قوام بیشتری یابد و البته در کنار آن با همراهی برخی کشورهای دیگر سازمانی که به اوپک گازی مشهور شده است، تاسیس شود. ایران و روسیه، روی هم تقر یبا 50 درصد ذخایر گاز ثابت شده در جهان را کنترل می کنند و این ظرفیت را دارند که درصد مزبور را به میزان قابل توجهی افزایش دهند. امریکا و اروپا به دلایل اهمیت دادن به زیست بوم و امنیت انرژی، بیش از پیش به واردات گاز طبیعی وابسته می شوند. در حوزه نفتی هم ایران و روسیه دارای منابع بزرگ انرژی می باشند، هرچند که روسیه عضو سازمان اوپک نیست و در قالب سازوکار اوپک پلاس در عرصه انرژی جهانی فعالیت می کند. از سوی دیگر حمله ایالات متحده به افغانستان در اوایل هزاره دوم و سپس حمله به عراق و اتخاذ رویکرد تهاجمی، ایران و روسیه را بیش از گذشته به هم نزدیک کرد. در سوی دیگر تحولات سال 2011 در کشورهای غرب آسیا و شمال آفریقا و پدیده تروریسم، ایران و روسیه را در یک خندق در مقابل تروریسم بین الملل و توطئه های ایالات متحده قرار داد، تا جایی که ایران دروازه ورود و بازگشت روسیه به منطقه غرب آسیا و شامات شده است. امری که می تواند توازن قوا را در این منطقه حفظ کند. تحولات جدید بین الملل در مناطق پیرامونی ایران و روسیه بخصوص در منطقه قفقاز و شرق ایران و جنوب آسیای مرکزی، همکاری راهبردی دو کشور را بیش از گذشته عمیق کرده است.

اهمیت روابط ایران و روسیه

فروپاشی شوروی باعث شد که روابط ایران با فدراسیون روسیه وارد مرحله تازه ای شود به گونه ای که ایران در تحولات مختلف روسیه و مناطق پیرامونی این کشور مواضعی در راستای دولت مرکزی روسیه داشت. به عنوان مثال روسیه و ایران برای پایان دادن به جنگ داخلی 5 ساله تاجیکستان با یکدیگر همکاری کردند.

روابط راهبردی ایران و روسیه

تجربه موفق همکاری ایران و روسیه در پایان بخشیدن به جنگ داخلی تاجیکستان، سبب ایجاد دگرگونی هرچند با برجا ماندن برخی تردیدها، در رویکرد روسیه به جمهوری اسلامی ایران شد. رهبران روسیه دریافته بودند که ایران در آسیای مرکزی نقش مهم و سازنده ای می تواند اعمال کند. از ژانویه 1995 قرارداد همکاری روسیه با ایران برای به پایان بردن نیروگاه هسته ای بوشهرآغاز شد، در کنار همه مزایای اقتصادی و سیاسی، ویکتور میخاییلوف که سپس وزیر انرژی روسیه شد، این همکاری را راهگشای حضور روسیه در همکاری های مشابه در منطقه خاورمیانه و حوزه خلیج دانست.

روابط ایران و روسیه در تحولات سال 2011

با روی کار آمدن ولادیمیر پوتین در آغاز هزاره دوم، روابط جمهوری اسلامی با روسیه با توجه به رویکرد تهاجمی غرب نسبت به منطقه غرب آسیا بیش از گذشته توسعه پیدا کرد. مدتی کوتاه پس از ظهور پوتین در روسیه، روابط تهران و مسکو بار دیگر به سوی همکاری رفت. شروع بیداری اسلامی در خاورمیانه در سال 2011 منجر به عقب نشینی کرملین از حمایت های قبلی خود از سیاست های دولت اوباما در مورد پرونده هسته ای ایران شد. روسیه خود را در مقابل یک طراحی بزرگ می دید که می توانست عواقب جبران ناپذیری برای روسیه در پی داشته باشد، بخصوص پدید آمدن گروه های افراطی و تروریست و حضور در مناطق نفوذ روسیه به غیر از اینکه ممکن بود امنیت ملی روسیه را تهدید می کرد، امنیت انرژی که در دکترین روسیه از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است را تهدید می کرد. به همین دلیل روس ها در ابتدا سیاست محافظه کارانه ای در قبال تحولات سال 2011 در پیش گرفتند اما با گذر زمان و ورود جمهوری اسلامی به این تحولات، با سیاست های جمهوری اسلامی در منطقه در مواردی همراهی کردند.مانند ورود به بحران سوریه در سال 2015

روابط اقتصادی ایران و روسیه

در سال 2020 میلادی تحولی جدی در تعاملات تجاری ایران و روسیه به وقوع پیوست است و باوجود همه گیری کرونا و اعمال تحریم های ظالمانه و فشار حداکثری به ایران، میزان صادرات ایران به روسیه به 800 میلیون دلار در سال رسید که یک رکورد بی سابقه در تاریخ تعاملات اقتصادی بین دو کشور است. طبق آمار اعلام شده از سوی گمرک روسیه، صادرات ایران به این کشور در سال 2020 به یکباره از عدد 390 میلیون دلار در سال 2019 با رشدی حدود 105 درصدی مواجه شده است. افزایش صادرات ایران به روسیه در حالی اتفاق افتاد که تحت تاثیر تشدید تحریم های امریکا رقم صادرات نفت ایران به کمتر از 300 هزار بشکه در سال 2020 رسیده بود.

بر اساس آمارهای گمرک جمهوری اسلامی ایران، تجارت ایران و روسیه در شش ماهه اول سال 1400، میزان صادرات به روسیه، 270 میلیون و میزان واردات از  این کشور 637 میلیون دلار بوده است. در مجموع حجم تجارت ایران و روسیه در شش ماهه اول سال 1400، 907 میلیون دلار بوده است. نماینده بازرگانی فدراسیون روسیه در ایران در گفت و گو با رسانه روسی تصریح کرد: در سال 2021 تجارت روسیه با ایران 89.4 درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد کرد و به سه میلیارد و 785 میلیون دلار رسید که این رقم تا پایان سال 2021 می تواند به 4 میلیارد دلار برسد.

الف) بخش حمل و نقل و ارتباطات

تاکنون بخش عمده صادرات روسیه به ایران از طریق راه آهن تا آستاراخان و سپس از طریق دریای خزر تا ساحل ایران حمل می شد. کالاهای ایرانی نیز به وسیله کشتی تا ماخاچ قلعه و سپس با قطار به بخش مرکزی روسیه انتقال داده می شد. اکنون حمل کالا از راه آهن فقط از ایستگاه مرزی 7 سرخس و از طریق ترکمنستان ممکن است. به علت عرض متفاوت راه آهن روسیه و ایران در این ایستگاه، دستگاه تعویض چرخ نصب شده است که می تواند روزانه به 200 واگن سرویس دهد. موضوع اصلی در حمل و نقل میان دو کشور اکنون کریدور حمل و نقل شمال-جنوب است. این مسیر قرار است حمل و نقل کالا از اروپا از طریق خاک روسیه و ایران به آسیای جنوبی و جنوبی شرقی و بالعکس را تامین کند. توسعه راه های این کریدور اجازه خواهد داد سالی ده میلیون تن بار یعنی چهار برابر بیش از سطح کنونی از خاک ایران عبور کند. توسعه کریدور حمل و نقل شمال - جنوب ناظر به ایجاد خط کشتیرانی در دریای خزر و توسعه بنادر دو کشور، ساخت بزرگراه اتومبیلی دور دریای خزر و توسعه خطوط راه آهن کشورهای عضو است. برای روسیه مناسب تر است که تبادل کالا با هند را از طریق ایران انجام دهد تا از طریق مسیر طولانی دریایی به دور آفریقا یا از طریق کانال سوئز تا سن پترزبورگ.

ب) همکاری در زمینه انرژی هسته ای

در شرایط عدم همکاری شرکت های غربی و مخالفت امریکا و اروپا با ادامه کار نیروگاه هسته ای بوشهر و در پرتو دگرگونی در سیاست خارجی روسیه، قرارداد اتمام پروژه نیروگاه هسته ای بوشهر میان دو کشور به امضا رسید. این قرارداد 700 میلیون دلاری در سال 1995 میان دو کشور بسته شد.  این اقدام در روسیه با مخالفت های جدی مواجه شد. مخالفان، این همکاری را با منافع روسیه در مغایرت می دانستند و کمک به ایران در این زمینه را تهدیدی برای روسیه برآورد می کردند ولی موافقان بر تحت کنترل بودن برنامه هسته ای ایران از سوی آژانس بین المللی انرژی هسته ای IAEA تاکید داشتند و معتقد بودند همکاری در این زمینه  را نه تنها برای روسیه مزایای اقتصادی دارد بلکه مزایای سیاسی-امنیتی نیز دربرخواهد داشت. برای روسیه این همکاری فرصتی بوده تا از همکاری با آژانس در زمینه ارتقای کنترل های ایمنی در این فعالیت ها بهره گیرد. همکاری در عرصه حساس هسته ای تحت تاثیر نه تنها عوامل اقتصادی بلکه عوامل سیاسی و استراتژیک قرار دارد. از اینجا معلوم می شود که برای تعیین دورنمای این همکاری باید توسعه اوضاع سیاسی و راهبردی منطقه ای و جهانی را در نظر داشت. از زاویه دید حقوق بین المللی و قوانین روسیه، همکاری هسته ای دو کشور تماما جوابگوی روح و نص قرارداد عدم اشاعه سلاح های هسته ای، اساسنامه ماگاته و قواعد صادراتی گروه صادرکنندگان هسته ای است.

ج) همکاری های نظامی

از آنجا که ممکن است کشورها نتوانند به تنهایی از عهده برخی تهدیدات برآیند، توسل به اتحادهای دفاعی و انتخاب جهت گیری هایی که منجر به شکل گیری پیمان های دفاعی گردد، مطرح می شود؛ در واقع از منظر نیازهای امنیتی، شراکت یا هم پیمانی راهبردی عالی ترین سطح همکاری امنیتی و دفاعی میان دو یا چند دولت است. همه کشورها علاقه مند هستند تا هر چه بیشتر از تعداد کشورهای دشمن و تهدیدکننده آنها کاسته شده و در عوض بر متحدین آنها افزوده شود. در این زمینه می توان خرید سامانه های اس 300 و سوخو 30 از روسیه را ارزیابی کرد. روسیه نقش مهمی در تقویت حوزه تسلیحاتی ایران می تواند ایفا کند.

د) عضویت ایران در سازمان و اتحادیه های منطقه ای

در سال های گذشته یکی از مسائل مهم روابط ایران و روسیه، عدم عضویت ایران در سازمان های منطقه ای بود. در سال 2021 ایران توانست عضویت دائم خود را در سازمان همکاری شانگهای تثبیت کند و در حال حاضر عضو ناظر در اتحادیه اقتصادی اوراسیا می باشد. اکنون با عضویت ایران در این سازمان ها می توان از بهره مندی های اقتصادی آن استفاده کرد. بخصوص آنکه دولت سیزدهم در نظر دارد ایران را به عنوان کریدور اصلی اتصال شمال به جنوب و غرب به شرق معرفی کند.

و) سند راهبردی روابط ایران و روسیه

22 اسفند 1399 مطابق با 12 مارس 2021، معاهده «اساس روابط متقابل و اصول همکاری بین جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه» 20 ساله شد؛ معاهده ای که دستگاه های دیپلماسی دو طرف در بیانیه های جداگانه و همزمان آن را نقطه عطفی در روابط دو کشور برشمردند. معاهده اساس روابط متقابل و اصول همکاری بین جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه در مسکو در تاریخ بیست و دوم اسفند ماه سال 1379 هجری شمسی برابر با دوازدهم مارس 2001 میلادی در دوره رئیس جمهوری وقت و در جریان سفر وی به روسیه امضا شد. این معاهده شامل مقدمه و بیست و یک ماده است. ماده 6 این معاهده بر همکاری دو کشور در حوزه انرژی، از جمله هسته ای اشاره کرده و تصریح می کند «طرفین به گسترش مناسبات درازمدت و متقابلا مفید خود به منظور تحقق طرح های مشترک در زمینه های حمل و نقل، انرژی، منجمله استفاده صلح جویانه از انرژی هسته ای، احداث نیروگاه های اتمی، صنایع، علوم، فنون، کشاورزی و بهداشت عمومی مساعدت خواهند نمود. در صورت محقق شدن این معاهده، بعد از سند 25 ساله با دولت چین، این سند می تواند نقطه عطفی در روابط ایران با شرق و ضربه سنگین به غرب و یک اهرم فشار بسیار بزرگ علیه امریکا و اتحادیه اروپا باشد.