آرشیو چهارشنبه ۸ تیر ۱۴۰۱، شماره ۵۲۴۴
اندیشه
۱۱
مرور کتاب

نگاهی به کتاب فرقه های تروریستی و مخرب

در نمود و ماهیت بردگی مدرن

ابوالفضل نجیب

شست وشوی مغزی تکراری ترین اتهام علیه سازمان های فرقه ای-تروریستی چون داعش، القاعده و... و در ایران متوجه سازمانی که سالیانی است هویت و موجودیت آن به نام مسعود رجوی گره خورده است. هر چند سازمان رجوی به دلایل عدیده از جمله کارنامه خشونت آمیز و خیانت بار و به علاوه عقب ماندن از سیر تحولات فکری و اجتماعی و استحاله به یک تشکیلات ضددموکراتیک و فرقه ای از حافظه و پروسه تحولات آینده حذف شده است، اما همچنان از منظر پدیدارشناسی موضوع و محل اعتنای پژوهشگران حوزه های اجتماعی و کارگروه های علمی و به طور مستمر اعضای جدا شده از این سازمان است.

آنچه سوای پیامدهای خشونت بار توجه را به سمت این گروه معطوف می کند، علاوه بر ساز و کارهای جذب، شیوه های هویت سازی و مهم تر از آن وانهادگی خودآگاه فردی به اراده رهبری است. این پروسه که به شست وشوی مغزی شناخته می شود، رایج ترین اصطلاح درباره فرد، افراد یا تشکیلاتی است که ناخواسته تحت فرمانبرداری و اطاعت محض از رهبر یک گروه قرار می گیرند. آن گونه که به لحاظ فکری و روانی و... چنان مجاب و محاط شده که علاوه بر پذیرفتن بی چون و چرای تمامی اعتقادات و باورهای القا شده، حاضر به انجام هر کاری از جمله انجام عملیات انتحاری در هر شرایط و با هر میزان هزینه انسانی می باشند. یک نکته ظریف در این میان اما پاسخ به این پرسش کلیدی است که چطور امکان دارد فردی در عین باورمندی به اینکه به شست وشوی مغزی دچار شده، اما همچنان خواسته یا ناخواسته تن به ادامه وضعیتی می دهد که آن را به برده داری مدرن تعبیر می کند. 

کتاب فرقه های تروریستی و مخرب، نوعی از برده داری نوین نوشته مسعود بنی صدر پاسخ همزمان تجربی و میدانی، علمی، پزشکی و روانشناسانه و... به این پرسش کلیدی و چرایی ماندگاری فرد در چنین وضعیت برزخی و اینکه چگونه ممکن است فردی در عین باورمندی عقلانی به این مهم که پیوسته در معرض سوءاستفاده فکری و روحی و روانی و عاطفی است، اما قادر به رهایی عاطفی خود از مخمصه و انقیاد تشکیلاتی نیست.

برای درک اهمیت این پرسش و پاسخ کلیدی لازم به یادآوری است که مسعود بنی صدر نه یک عضو ساده که از نزدیک ترین افراد به مسعود رجوی رهبر ایدئولوژیک سازمان بوده. تجربه چهار دهه عضویت در بالاترین سلسله مراتب تشکیلاتی را همراه دارد. وی (مسعود بنی صدر) پیش تر این چهار دهه و فراز و نشیب های زندگی تشکیلاتی و خانوادگی را در کتاب خاطرات یک شورشی ایرانی روایت کرده است. یک اتوبیوگرافی نفسگیر و تکان دهنده که به رغم ترجمه کتاب از فرانسه به فارسی و استقبال آن در اروپا اما اقدامی برای انتشار آن در ایران انجام نشده. 

 اهمیت کتاب و پاسخ نویسنده به این سوال کلیدی در این است که علاوه بر تجارب فردی ناشی از زیست در چنان مناسباتی، متکی به تحقیقات روانشناسانه و بیولوژیک و دریافت های علمی از پیچیدگی و قابلیت انعطاف پذیری مغز در مواجهه با سیستم تربیت فکری و روانی است که می تواند بر عمیق ترین و بدیهی ترین عواطف انسانی و همان اندازه داوری فرد را درباره ساده ترین معیارهای عقلانی و ارزشی تغییر داده و درنهایت فرد را تسلیم اراده و خاستگاه های فردی و جمعی دیگران کند. به زبان ساده تر کتاب فرقه های تروریستی و مخرب به ما می گوید که چگونه جهت دستیابی به یک فهم کامل از هویت فرقه ای و وابستگی روانی آن محتاجیم که یک فهم از «خود»، ذهن و مغز از منظر فلسفی و بیولوژیکی داشته باشیم. پاسخ نویسنده اگرچه با تمرکز بر تجارب فردی ناشی از چهار دهه زندگی تشکیلاتی در سازمان رجوی، اما همزمان از شباهت های ناگزیر و سازوکارهای روانی حاکم بر تمامی جریان های ایدئولوژیک چه در قالب یک گروه کوچک و همچنین نظام های سیاسی با ماهیت فرقه ای پرده بر می دارد. از این منظر برده داری نوین الزاما نه کتابی درباره سازمان رجوی که در برگیرنده شباهت های ساختاری و سازوکارهای مشترک بر تمامی تشکیلات و نظام های فرقه ای است که علاوه بر تشریح پروسه هویت سازی فردی به هویت سازی جمعی یا فرقه ای، دلایل مغفول مانده از جمله تبیین ساختار بیولوژیک مغز که منجر به تغییر فردیت انسانی به هویت جمعی و فرقه ای می شود، بررسی می کند.

از این حیث کتاب فرقه های مخرب همان اندازه که یک اثر پژوهشی و تجربی درباره فرقه های مخرب و مناسبات درونی آنها، به نوعی یک اثر علمی و هشداردهنده درخصوص چگونگی سوءاستفاده فرقه ها از دستاوردهای بیولوژیکی و روانشناسی برای تغییر هویت فردی به هویت فرقه ای و در نهایت سازماندهی یک نظام برده داری مدرن است.

کتاب فرقه های تروریستی در 1506 صفحه و با قطع رقعی و جلد سخت با قیمت 450 هزار تومان در بهار 1401 و همزمان با برگزاری نمایشگاه کتاب توسط انتشارات ماهریس روانه بازار کتاب و هم اکنون در دسترس علاقه مندان و پژوهشگران علوم اجتماعی است.