تناسب دفاع و تجاوز در قانون و فقه

چکیده:

یکی از حقوق طبیعی و فطری هر انسان حق دفاع است و این حق به او اجازه می‌دهد، در صورتی که جان، آزادی، عرض و ناموس و مال وی و حتی دیگران مورد تجاوز واقع شود از آن دفاع نماید. دفاع مشروع از جمله موضوعاتی است که در نظام‌های حقوقی جهان و کشورهای مختلف به آن پرداخته شده است. فقها و حقوق‌دانان بر آن اتفاق‌نظر دارند. در قانون ایران نیز دفاع مشروع به عنوان موانع مسئولیت کیفری مورد پذیرش واقع شده است. یکی از شرایط دفاع مشروع، شرط تناسب دفاع و تجاوز است. البته قانون‌گذار در قانون جدید برخلاف قانون سابق شرط تناسب را به صراحت از متن قانون حذف کرده است و عبارت "رفتار ارتکابی برای دفع تجاوز یا خطر ضرورت داشته باشد" را جایگزین نموده است لذا با توجه به تحولاتی که در قانون جدید رخ داده است از این رو از چالش‌برانگیزترین موضوعات دفاع مشروع بحث تناسب دفاع و تجاوز است که در رویه قضایی و در عمل ممکن است باعث تشتت آرا شود و برداشت‌های گوناگونی از آن به عمل ‌آید. النهایه می‌توان گفت که ضرورت، علاوه بر اینکه ضرورت دفاع را القا می‌کند و باید در دفاع به میزان ضرورت اقدام کرد به نوعی بحث تناسب را از آن می‌توان استخراج کرد که باید اقدام دفاع‌کننده متناسب با تجاوز باشد و ضرورت ایجاد شده که پاسخی مناسب به حمله داده شود و از حدود دفاع نباید تجاوز صورت گیرد. و همچنین در خصوص رعایت مراحل دفاع نیز ممکن است چنین برداشتی صورت گیرد که منظور از آن همان تناسب است و یا این برداشت صورت گیرد که تناسب نیست و مدافع باید از اقدامت آسان شروع و سپس بعد از انجام هر مرحله، به مرحله سختتر روی آورد. البته همیشه اینطور نیست و ممکن است شرایط ایجاب نماید که نیازی به رعایت این مراحل نباشد. در فقه نیز بسیاری از فقها بحث تناسب را بیان می‌کنند و می‌گویند واجب است که مراحل دفاع رعایت شود. البته برخی از فقها قائل بر این هستند که اگر شرایط اقضاء نماید (ترس فوت وقت و غلبه یافتن حمله‌کننده یا متجاوز) رعایت مراحل دفاع واجب نیست و برخی نیز مانند صاحب جواهر به صورت مطلق بیان می‌کند که مدافع از همان ابتدا می‌تواند به هر نحوی که می‌خواهد مهاجم را دفع نماید. از مباحث حقوقی و فقهی می‌توان نتیجه گرفت که اقدام باید با توجه به مورد خاص و در هر پرونده به طور جدا بررسی شود و براساس آن حکم داده شود. و عوامل بسیاری نظیر سن، جنس، شرایط روانی و بدنی، بی‌احتیاطی مدافع، زمان و مکان حادثه، شرایطی که مرتکب داشته، تحصیلات، موقعیت و شان اجتماعی، شغل و حرفه، محیط زندگی، خانواده و... در نظر گرفته شود و به عبارتی عوامل روانشناسی، اجتماعی، فرهنگی و... بی‌ارتباط نخواهد بود و باید حتما لحاظ شود و مورد به مورد بررسی شود لذا نباید حکم کلی داد و باید معیارهای مختلف را در نظر گرفت و بر اساس آن حکم داد و باید از متخصین این امر نظیر روانشناس و غیره استفاده نمود. مطالب این نوشتار با استفاده از کتب، مقالات، پایان‌نامها تهیه شده و در قالب دو مبحث ارائه می‌گردد: محبث نخست: مفهوم دفاع مشروع در قانون و فقه و مبحث دوم: شرط تناسب دفاع با تجاوز.

نوع مقاله:
مقاله پژوهشی/اصیل
زبان:
فارسی
صفحات:
102 -119
لینک کوتاه:
magiran.com/p2071052 
روش‌های دسترسی به متن این مطلب
اشتراک شخصی
در سایت عضو شوید و هزینه اشتراک یک‌ساله سایت به مبلغ 300,000ريال را پرداخت کنید. همزمان با برقراری دوره اشتراک بسته دانلود 100 مطلب نیز برای شما فعال خواهد شد!
اشتراک سازمانی
به کتابخانه دانشگاه یا محل کار خود پیشنهاد کنید تا اشتراک سازمانی این پایگاه را برای دسترسی همه کاربران به متن مطالب خریداری نمایند!