فهرست مطالب

پژوهشنامه ادبیات تعلیمی - پیاپی 27 (پاییز 1394)
  • پیاپی 27 (پاییز 1394)
  • تاریخ انتشار: 1394/09/30
  • تعداد عناوین: 7
|
  • احمدرضا یلمه ها، مسلم رجبی صفحات 1-26
    هر گفتار و رفتاری که به ظاهر غیر جدی و به صورتی لطیف و همراه با مزاح جلوه گر شود و در کنه خود بیانگر حقیقت و واقعیتی جدی باشد، «طنز» گفته می شود. در حقیقت طنز خنده هایی است عاقلانه و عارفانه بر زندگی که به وسیله کشف و برهنه کردن تضادها و ناهماهنگی های زندگی جلوه گر می شود. سمت و سوی طنز اجتماعی است و مایه اصلی آن انتقاد و برملا کردن کاستی ها و کمی ها است اما نه به صورت خشک و جدی و کتابی، بل به شکل خنده آور و گاهگاهی نیش دار و تمسخر آمیز. هدف از این طنز اصلاح کردن معایب و مفاسد و نیز مبارزه با رذایل است که در صورت تحقق چنین امری ما با رشد و تعالی فضائل انسانی و محامد اخلاقی روبه رو خواهیم شد. یکی از کسانی که از این نوع ادبی در آثارش سود جسته و از طنز در راه بهبود و صلاح پذیری جامعه، استفاده شایان نموده است، سعدی شیرازی است.این پژوهش سعی دارد تا از طریق بررسی تحلیلی-توصیفی به واکاوی لایه های تعلیمی پنهان در گلستان سعدی بپردازد تا در پایان برهمگان آشکار شود که سعدی از طنز در گلستانش به خاطر هدفی والاتر از خنده استفاده نموده و آن همانا تعلیم فضایل اخلاقی و تربیتی در انسان است.بدیع بودن موضوع در بردارنده نتایج ارزنده ادبی و تربیتی خواهد بود و استادی بی نظیر سعدی را در استفاده از این نوع ادبی نمایان خواهد نمود.
    کلیدواژگان: طنز، گلستان سعدی، تعلیم و تربیت، فضایل و رذایل اخلاقی
  • عبدالعلی اویسی، حسین صادقی صفحات 27-58
    یکی از سخنسرایان و نویسندگان بزرگ در قرن سیزدهم ه.ق حکیم میرزا حبیب شیرازی متخلص به قاآنی است. وی علی رغم شاعری به نویسندگی نیز پرداخته و کتاب پریشان خود را برای تعلیم آموزه های تربیتی، اخلاقی و پند و اندرز نوشته است. اگر از دریچه ی ادبیات تعلیمی به کتاب پریشان بنگریم، به گنجینه ای سرشار از معرفت شناسی عرفانی و مواعظ، نکات تربیتی و اخلاقی ارزشمند بر می خوریم، به گونه ای که هر کدام از این مفاهیم و آموزه های تعلیمی او می تواند سرمشقی برای زندگی علمی و عملی جامعه انسانی قرار گیرد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی – توصیفی به بررسی آموزه های تعلیمی کتاب پریشان پرداخته و ساخت معنایی دوگانه ی حکایت ها و پند ها را بررسی نموده است. صفات تربیتی و اخلاقی خوب و بد نشان می دهد آموزه های تعلیمی حکیم قاآنی چه بوده و نیز چه بسامدی داشته اند، چه صفات تربیتی و اخلاقی نزد وی نیکو و چه صفاتی نزد وی مذموم و نکوهیده شمرده شده است که غالبا جنبه ی بازدارندگی داشته است. از خلال همین صفات نیز می توان دریچه ای به دنیای انسان های عصر حکیم قاآنی باز کرده و جامعه ی آندوران را به خوبی تماشا نمود.
    کلیدواژگان: ادب تعلیمی، حکیم قاآنی، پریشان، تربیت و اخلاق
  • محمد بارانی، فاطمه تیموری فتحی صفحات 59-92
    آثار نظامی به دلیل پیچیدگی های معنایی و زبانی، همواره از متون باز و تاویل پذیر به شمار آمده و درباره ی آن از منظرهای گوناگون سخن رفته است. نقد کهن الگویی آثار ادبی از فروع نقدهای روان شناختی است که در دهه های اخیر هم چون مطالعات میان رشته ای دیگر رونق و روایی یافته است. این نقد که به بررسی مضامین و تصاویر کهن الگویی در نهاد انسان ها می پردازد، از جهتی نشان دهنده ی جهانی بودن پیام انسانی و احساسات شاعر است؛ از طرفی هم یکی از ارکان استوار ماندگاری و جاودانگی یک اثر در مشرق زمین، تاکید بر اصول و آموزه های پندگونه و اخلاقی است که هدف اصلی سراینده در شعرهای تعلیمی، آموزش حکمت و اخلاق، هم چنین تشریح و تبیین مسایل و اندیشه های تربیتی، فلسفی و مضامین عبرت آموز است، می باشد. حکیم نظامی گنجوی نیز منظومه ی اسکندرنامه را جلوه گاه اندیشه ها، اصول اعتقادی، اخلاقی و فلسفی خویش قرار می دهد و ارزنده ترین مفاهیم بشردوستانه را در اشعار خود از زبان قهرمان و پیرخردمند به تصویر می کشد. او که متفکری آرمان گراست، شخصیت اسطوره ای قهرمان داستانش یعنی اسکندر را به کمک راهنمایی های پیر دانا تا حد یک انسان آرمانی بالا می برد؛ انسانی که با ویژگی های رفتاری اش هر لحظه در فرآیندفردیت کمالی به کمالات قبلی او افزوده می گردد. در این پژوهش با دید مکتب روان کاوی یونگ و از منظرکهن الگویی به اسکندرنامه ی نظامی نگریسته شده و به شخصیت پررنگ و تکرارشونده ی پیرخردمند و نقش او در نکات تعلیمی پرداخته شده است.
    کلیدواژگان: نظامی، اسکندرنامه، آموزه های تعلیمی، اسطوره، یونگ، کهن الگوی پیرخردمند، فرآیندفردیت
  • مرتضی حاجی مزدرانی، سید حامد موسوی جروکانی صفحات 93-114
    مذهب، آمیزه ای از جنبه های درونی و بیرونی است. بخش درونی، مفاهیم مذهبی است و لایه های بیرونی، در آداب و مناسک، و نقش های اجتماعی نمود می یابد. از آن جا که نقش های/نمودهای اجتماعی دین، تاثیری ارزنده در گرایش جامعه به سمت مفاهیم مذهبی و آداب و مناسک دینی دارند، نوع کنش اخلاقی آنان باید متناسب با جایگاه اجتماعی شان باشد. این مساله هم در منابع دینی و هم در پاره ای از متون ادبی که رویکردی اجتماعی و اخلاقی داشته اند مورد بررسی قرارگرفته است. سعدی در گلستان خویش، کنشگران دینی (دین یاران) را با سه رویکرد وظیفه گرایی، غایت گرایی و فضیلت گرایی اخلاقی، رفتارشناسی می نماید. از این سه به لحاظ بسامدی، اخلاق فضیلت کمتر مورد توجه سعدی است. نگارنده گان با تکیه بر گلستان، عمده ترین/مهمترین موانع وظیفه گرایی و غایت گرایی را نیز تحلیل نموده اند. عواملی چون منفعت طلبی و مصلحت اندیشی از جمله موانع فردی اخلاق گرایی است. همچنین نبود رفاه معیشتی از زمره موانع اجتماعی به شمارمی آید. روش تحقیق، اسنادی (کتابخانه ای) بوده است.
    کلیدواژگان: سعدی، گلستان، رفتارشناسی اخلاقی، نمودهای اجتماعی دین
  • محمد حکیم آذر صفحات 115-142
    اخلاق و مسائل اخلاقی در نفثه المصدور نسوی موضوع اصلی این تحقیق است. در این پژوهش کوشش شده که به درون مایه های اخلاقی و سرچشمه های نظری اخلاقی- تربیتی زیدری نسوی نقبی زده شود و نوع نگرش نویسنده به موضوعاتی چون وفاداری، آزادگی، دوستی و مهر، بی وفایی، رذایل برخی دولت مردان، بی اعتنایی مردم به احوال یکدیگر، خیانت در امانت و خطاهای راهبردی سلطان بازشناسی گردد. نسبت نظریه اخلاقی نسوی که مانند غالب نویسندگان، منشیان و ادیبان عصر او از آبشخور قرآن و سنت سیراب می شود با وضعیتی که نویسنده در آن گرفتار شده (ایلغار مغول) در این تحقیق کاویده شده. هدف این مقاله دستیابی به سرچشمه نگرش ها و آموخته های اخلاقی نویسنده نفثه المصدور و تعیین آبشخورهای ذهنی او در نوع برخورد انفعالی با مصیبت مغول است. همچنین قصد بررسی نوع بلاغت نویسنده و نسبت آن با مقوله جنگ در این مقاله از اهداف دیگر است. روش بررسی تحلیل محتوا و نوع مطالعه، کتابخانه ای است.
    کلیدواژگان: نسوی، نفثه المصدور، اخلاق، نقد اخلاقی، مغول، نثر مصنوع و متکلف
  • محمدحسین خان محمدی، حجت الله همتی صفحات 143-168
    حوزه ادبیات تعلیمی فارسی نه تنها در قالب و شیوه بیان بسیار رنگارنگ و متنوع می نماید، که در محتوا نیز پهنه وسیعی درنوردیده و از فردیترین عرصه خود سازی و آموزش و تزکیه درون در آثار صوفیانه و حتی آثار غنایی تا برونیترین حوزه انسانی، یعنی آثار سیاسی و اجتماعی را در بر می گیرد. ادب تعلیمی، همچنان که از نام آن برمی آید، ادبیاتی است که در خدمت ارشاد و تعلیم باشد. هدف اصلی سراینده در این نوع از اشعار، تشریح و تبیین مسائل اخلاقی و اندیشه های مذهبی، حکمی و مضامین پند واندرزی است.اشعار تعلیمی گاهی به صورت منظومه ها و داستان ها و قطعاتی مستقل و جداگانه و گاه در میان موضوعات دیگر ادبی به تعلیم و پند و اخلاق و مفاهیم حکمی، مذهبی، پندواندرز می پردازد.
    نظامی گنجوی، هرچند بیشتر به عنوان شاعری تغزلی و غنایی شهرت دارد؛ اما بررسی دقیق آثار وی، نشانگر سیمای خردورزانه و تعلیمی آثار وی، در پس سخن پردازی های هنرمندانه اوست. نظامی با بهره گیری از آموزه های اخلاقی شعر خود را ارزش و غنای بیشتری بخشیده است. شعر او پیام جامع و جهانی دارد و مختص به تاریخ یا فرهنگ خاصی نیست.
    این مقاله درون مایه های تعلیمی منظومه های نظامی گنجوی را می کاود تا ارزش واعتبار هنری آثار او در همراهی با آموزه های تعلیمی و اخلاقی را نشان دهد واز طریق همین آموزه ها گرایش های اخلاقی، سلایق رفتاری و جهان بینی او را بررسی نماید.
    کلیدواژگان: نظامی، خمسه نظامی، ادبیات تعلیمی، فضایل اخلاقی
  • علیرضا محمدی کله سر صفحات 169-196
    بررسی ساختار متون ادبی، راهی است برای درک شیوه های ایجاد و انتقال معنا در این متون. حکایت های تعلیمی از پرکاربردترین انواع روایی در متون داستانی کهن فارسی هستند که مهم ترین رسالت آنها انتقال پیام و ترغیب مخاطب بوده است. به نظر می رسد، نویسندگان متون تعلیمی، حکایت ها را با توجه به ساختارهایی منطبق بر اهداف غایی خود مورد استفاده قرار می داده اند. در این مقاله به بررسی و معرفی ساختارها و الگوهای روایی مورد استفاده در حکایت های تعلیمی فارسی پرداخته شده است.. پرکاربردترین الگوهای روایی این متون عبارتند از: نخست، الگوی سرپیچی کنش گر از قانون و مجازات شدن وی (مجازات کلامی یا کنشی)؛ و دوم، الگوی پایبندی کنش گر به قانون و پاداش گرفتن وی.
    این الگوها افزون بر اینکه ژرف ساختی برای بسیاری از حکایت های تعلیمی هستند، الگویی برای تفسیر و خوانش راوی نیز محسوب می شوند؛ چنانکه راوی برای تفسیر حکایت، آن را به صورت خطی داستانی منطبق بر یکی از همین دو الگو در نظر می گیرد. این مقاله، با استفاده از نتایج بررسی های ساختاری در تحلیل تفسیر حکایت های تعلیمی، در پی آشکارسازی الگوهای حاکم بر فهم حکایت های تعلیمی است. در نوشتار حاضر، نقش این الگوها در انتقال و شکل گیری مفاهیم و وجه غالب متون تعلیمی نیز مورد بررسی قرار گرفته اند.
    کلیدواژگان: حکایت های تعلیمی، ساختار، الگوی روایی، تفسیر
|
  • Pages 1-26
    Every speech and behavior that is not serious along with irony and wit while in its depth has reality and truth is called “irony". In fact, irony is laughing wisely and mystically to the life. It reveals the contradictions and inconsistencies. The direction of irony is toward society and its main aim is criticizing and exposing shortcomings and disqualifications. This criticizing is not often so serious in fact it is in the form of humorous and sometimes sarcastic remarks and mocking. The purpose of irony is to modify advantages and disadvantages as well as the fight against vices. If irony succeeded in achieving its objectives we would see the development of morality, humanity and human virtues. One of persons who benefited this literary form in his work and he has used irony in the improvement of society is Saadi Shirazi. This research through exploring analytical and descriptive analysis tries to understand the hidden layer of education in Golestan irony. Therefore, Saadi used irony in Golestan for something higher than laughing; in fact, he used irony to teach moral and human education. Since this subject matter is new one and Saadi, who is a master in this field, has used it, attention to it is highly important
    Keywords: irony, Saadi s Golestan, Education, moral virtues, vices
  • Pages 27-58
    Hakim Mirza Habib Shirazi, also known as Gha’ani, is one of the greatest writers and elocutionists of the 13th A.H. century. Apart from his poems, he has also written some books. One of his books; namely, Parishan, is written didactically to teach behavioral and moral issues. If we look at Parishan book didactically, we see a treasure full of mysticism, as well as moral and behavioral facts which can be guidelines for humans’ scientific and practical lives. The present research is a study of the dual semantic structures of the stories and advices of the book based on an analytic-descriptive method. Good and bad behavioral and moral attributes reveal Hakim Gha’ani’s teachings and their frequencies. Among these attributes, it will open a window into the lives of the people of Hakim Gha’ani and watch the society of that time.
    Keywords: Didactic Literature, Hakim Ghaani, Parishan, Behavior, Morality
  • Pages 59-92
    Nizami Gnjavi’s works have been always considered as open and interpretable texts due to the complexity of meaning and language. As a result, it’s been analyzed in different perspectives. Archetype criticism of the literary works is a psychological one that has been common like the other interdisciplinary studies in the last decades. The review that studying the themes and images of the Jungian archetypes are in the human nature indicate the universality of human massage and poetry feelings. Emphasizing on the moral principles and trainings is one of the permanent principles of eternity for a work in the Orient. The main purpose of a poet in didactic poetry is the training of philosophy and morals, describing and explaining of the education, philosophic issues, thoughts, and inserting a lesson theme. Eskandar Nameh composed by Hakim Nizami Ganjavi is the manifestation of thoughts besides moral and philosophical principles. He composed the most valuable concepts of humanitarian. As an idealism thinker he raised the personality of hero; namely, Alexander, to help and guide a wise old up to an ideal man in his story. The behavioral characteristics of a human that reach to a perfection and each time this perfection is growing. In the present study with the help of Yung’s psychological school and the archetype, Nizami’s Eskandar Nameh has been studied and the role of old wise man in educational points has been taken into account.
    Keywords: Nizami, Eskandar Nameh, Educational doctorines, myth, Yong, archetypes, Wise Old Man, Individuality Process
  • Pages 93-114
    Religion is a combination of both internal and external factors. The internal part includes religion concepts and external part appears in rituals and social roles. Since the social aspect of religion has a valuable effect on the people tendency towards the religious concepts, its reflection must be in harmony with their social position. This subject has been studied both in religion resources and in the literature with an ethical and social perspective. Saadi, in his Golestan, examined the behavior of religious people from three approaches: duty-oriented, end-oriented and virtue oriented approaches. Regarding their frequency, the virtue-oriented approach received less attention by Saadi. The writers, with relying on Golestan, consider and analyze the most important obstacles in duty-oriented approach and praxeology. Factors such as Self-interest and expediency are among individual obstacles of moralism. Moreover, lack of welfare livelihood is one of the social obstacles. The methodology of this research is a library-type study.
    Keywords: Saadi, Golestan, ethical praxeology, social manifestation of religion
  • Pages 115-142
    The main subject of the present study is morality and moral issues in Nasavi’s Nafsat-al- Masdur. Attempts have been made to touch on moral themes and origins of theoretical aspects of moral-educational teachings of Zeydari Nasavi, and to recognise the writer’s viewpoint towards issues such as justice, bravery, honesty, trusteeship, fear, hypocrisy, and lie. The relationship between Nasavi’s moral theory, which has quenched with The Qur’an and Islamic tradition like many other writers and his contemporary literary scholars, and the situation with which the writer is dealt the Mongolian invasion has been sought for in this study. The results show that Nasavi, in reporting his own personal affairs has functioned as a reporter of historic events at the Mongolian era unintentionally and has evolved the literary type of autobiography from a personal level to the human level. He has mourned for the death of virtue and praised for those little shades of good deeds by a few of his contemporaries.
    Keywords: Nasavi, Nafsat, al, Masdur, morality, moral criticism, Mongolian, Complicated prose
  • Pages 143-168
    Didactic poetry is one of the most extensive literary types. The main purpose of this type of singing lyrics that describe and explain the ethical and religious thought, judgment and advice of themes. Didactic poems and stories and sometimes poems, sometimes in separate pieces of literature among other topics to teach and preach morality and judgment concepts, religious, advice deals. Nizami, the most romantic and lyrical poetry is known to scholars, but close examination of his work, intellectual and educational aspect markers and artistic rhetoric. Utilizes a system of moral teachings, his poetry has greater value and richness. Comprehensive and universal message of his poetry, and specific to a particular culture or history, but in all times and in all places has the potential human applications. This theme is the educational systems Nizami revealed to the artistic value of his work credibility and moral education, in keeping with the teachings of this doctrine tends to show through ethical, behavioral tendencies, to examine his worldview.
    Keywords: military, military Khamse, literature, Education, moral virtues
  • Pages 169-196
    The study of structure of literary texts can show us the methods of creating concepts in those texts. One of the important genres in the Persian narrative literature is didactic stories. The most important duty of this type of literature is the transformation of moral meanings to readers. The authors of didactic texts employ stories relating to structures accommodated their teleological aims. This paper has introduced and investigated the structure and narrative patterns in the Persian didactic stories. Two types of narrative patterns have a basic function in the story interpretations are as following: Firstly, the pattern of the actor’s obedience to the law and its award and secondly, the pattern of the actor’s refusing to law and its punishment. These patterns are deep structures in most of the didactic stories as well as a direction of interpretation of these stories. Therefore, the narrator’s interpretation is constructed on a linear story telling form which is congruous with one of these patterns. Considering the results of structural researches, this article aims at presenting the dominant patterns in perception of didactic stories. In this article we have investigated the function of these patterns on the plot development, narrative techniques and dominance of the conative function.
    Keywords: didactic stories, Structure, narrative patterns, Interpretation