فهرست مطالب

  • سال هشتم شماره 2 (پیاپی 30، تابستان 1395)
  • تاریخ انتشار: 1395/04/27
  • تعداد عناوین: 8
|
  • دکتر محمد ابراهیم زارعی، علی اصغر نوروزی صفحات 1-20
    شهرنشینی دوران اسلامی با تعالیم مکتب اسلام عجین شد و سیمایی متفاوت از شهر دوره ساسانی ارائه کرد. هدف اصلی این پژوهش نشان دادن چشم انداز مستندی از فضای اقتصادی حاکم بر شهرهای اسلامی، در منطقه موضوع مطالعه است. این چشم انداز از طریق مطالعه اسناد و اطلاعات تاریخی مکتوب در گزارش های جغرافیانویسان مسلمان، به روش تاریخی تحلیلی و مبتنی بر جمع آوری و جمع بندی فراهم آمده است. در این نوشتار، بازتاب عوامل محیطی و جغرافیایی بر معیشت مردم شهرهای منطقه موضوع مطالعه از سده های چهارم/ تا نهم قمری/دهم تا پانزدهم میلادی و تعیین پراکندگی جغرافیایی حوزه های معیشتی جنوب غرب ایران و نیز نقش حکومت ها در شکل گیری سیمای اقتصادی و معیشتی شهرهای دوران اسلامی بررسی شده است. عوامل زیست محیطی، طبیعی، فرهنگی و سیاسی از یک سو و راه های بازرگانی امن در سایه سیاست گذاری های دولتی از سوی دیگر، در اتخاذ شیوه های معیشتی نقش بارزی داشته اند. در برآیند این پژوهش، متون تاریخی و جغرافیایی به جای مانده از بازه زمانی ضمن به تصویر کشیدن سیمای اجتماعی شهرها، مدارک مستندی از رونق شهرنشینی و گسترش کشاورزی، باغداری، صنعت، بازرگانی، تجارت و خدمات شهری این دوران در اختیار ما نهادند.
    کلیدواژگان: معیشت، شهرنشینی، دوران اسلامی، منابع مکتوب، جنوب غرب ایران
  • ناصر صدقی صفحات 21-34
    پرداختن به جایگاه و منزلت علم تاریخ در طبقه بندی های رایج علوم در نزد مسلمانان و معضلات و مسائل فراروی آن، مسئله پژوهش حاضر را شکل می دهد. حکما و فلاسفه که قائل به اصالت علوم و دانش های عقلی بودند، تاریخ را به عنوان علم نپذیرفتند. فقها و علمای دینی هم درباره جایگاه علمی تاریخ، دو موضع متفاوت اتخاذ کردند؛ غالب فقیه مورخان تاریخ را به لحاظ برخی ویژگی های موضوعی، روشی، فایده مندی و غایت در زمره علوم نقلی مربوط به شریعت قرار داده اند. طیف دیگر، تاریخ را به لحاظ موضوعی و فایده مندی، در مجموعه علوم غیردینی و مربوط به ادبیات قرار داده اند. ادیب مورخان هم به تناسب ارزش ها و موقعیت اجتماعی خودشان، تاریخ را به لحاظ موضوعی در زمره علوم ادب و از حیث فایده و غایت، از جمله دانش های خدمتگزار اهل سیاست و قدرت قرار داده اند. برخی مورخان صاحب فکر و دغدغه، همچون ابن خلدون نیز با درک چنین وضعیت بغرنج معرفتی و روشی حاکم درباره جایگاه علم تاریخ، تلاش کرده اند برای تاریخ به عنوان یکی از دانش های اجتماع انسانی، موضوع و روش های مستقل و متعلق به خود تعریف کنند. اقدامی ارزشمند که در کانون فهم و توجه مورخان و اندیشمندان متاخر قرار نگرفت و همچنان تفکرها و سنت های پیشین درباره جایگاه علم تاریخ استمرار یافت. به طوری که در نزد مسلمانان تا عصر جدید، تاریخ به لحاظ موضوعی و روشی در بین علوم دینی و ادبی و از حیث فایده مندی به عنوان علم خدمتگزار علایق و ارزش های اهل شریعت و سیاست باقی مانده است.
    کلیدواژگان: طبقه بندی علوم، علم تاریخ، فایده مندی، شریعت، سیاست، اندیشمندان مسلمان
  • نعمت الله صفری فروشانی، حامد قرائتی صفحات 35-54
    گفتمان مذهبی عهد قاجار متاثر از عوامل مختلف اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و مذهبی از طرفی دچار نوعی عوام زدگی و شعارگرایی و از طرف دیگر، بیگانه با وضع جدید اجتماعی شده بود. در این میان، اماکن مذهبی در نگاهی کلی، با وجود تعدد و تنوع درخور تامل، چندان قادر به ایفای رسالت ذاتی خود در هدایت و اصلاح و ارتقاء گفتمانی جامع و مانع، در عرصه مذهبی نبودند؛ مگر مساجدی که در کنار کارکرد عبادی خود، فعالیت های علمی و آموزشی در قالب مدرسه علمیه را نیز برعهده گرفته بودند. این پژوهش با تکیه بر منابع کتابخانه ای و رویکرد توصیفی تحلیلی، درصدد پاسخ به این پرسش است که این اماکن چه سهمی در اصلاح و ارتقای گفتمان دینی تهران در دوره قاجار داشته اند. از نتایج این پژوهش، نقش آفرینی مسجدمدرسه ها در محورهایی همچون تقویت ابعاد علمی و استدلالی آموزه های دینی در بستر جامعه، آشنا شدن صاحبنظران و محصلان علوم دینی با نیازها و مطالبات اجتماعی، مستند شدن باورهای مذهبی، خرافه زدایی و صیانت از آموزه های دینی، پاسخگویی به سوالات و شبهه های دینی و نیز اعتدال و پرهیز از افراط و تفریط های دینی است.
    کلیدواژگان: گفتمان دینی، مسجدمدرسه، تهران، دوره قاجار
  • زهرا کلباسی، امیر احمدنژاد صفحات 55-78
    بازخوانی گزارش های تاریخی حاکی از آن است که ابن سلام در سال نخست هجری مسلمان شد؛ اما در غزوات و رویدادهای شاخص عصر پیامبر(ص)، نقش درخور توجهی ایفا نکرد. در حالی که پس از رحلت پیامبر(ص)، با نزدیکی به دستگاه حکومت، به عنصری موثر تبدیل شد. چنان که در دوران ممنوعیت گسترش حدیث، جواز نقل روایت یافت و آشکارا از عملکرد خلفا، به ویژه در شورش علیه عثمان، دفاع می کرد. در مقابل، خلفا و بنی امیه نیز با انگیزه جایگزینی مراجع دینی ساختگی به جای اهل بیت پیامبر(ص)، به ویژه حضرت علی(ع)، با ادعای نزول فقرات متعدد وحی در وصف ایمان ابن سلام و جعل روایات مدح بی نظیر در شان او، برای ارتقای جایگاه دینی سیاسی او در جامعه تلاش کردند. هدف بنی امیه آن بود که از حمایت دینی وی، در راستای جلب افکار عمومی استفاده کنند و پایه های مشروعیت خویش را تحکیم بخشند. این سیاست باعث شد که تاکنون نیز، این امر بر بسیاری از محدثان و مفسران اهل سنت و تشیع مشتبه باشد و آنان ضمن نقل روایات وی، آیات بسیاری را در شان او بپندارند.
    کلیدواژگان: ابن سلام، حضرت علی(ع)، خلفا، مرجع دینی، دانشمند یهودی
  • دکتر بهمن زینلی صفحات 79-96
    سیره رسول خدا(ص) در مدیریت مجاهدان مسلمان و مقایسه آن با دوره خلفا، یکی از مهم ترین مباحثی است که سزاوار بررسی های عمیق و چند سویه است. بررسی و تبیین دقیق این موضوع می تواند بسیاری از ابهام های تحولات بعدی تاریخ صدر اسلام، به ویژه علل بروز فتنه های دوران خلافت امام علی(ع) را روشن کند. این مقاله به شیوه مقایسه ای و تحلیلی و با استناد به منابع اصلی و با هدف تبیین سیره رسول(ص) در جنگ ها و مدیریت مجاهدان اسلامی و مقاسیه آن با رفتار خلفا، در صدد پاسخ به این سوال است که تفاوت روش رسول خدا(ص) با خلفا در مدیریت مجاهدان مسلمان چگونه بود و نتایج این دو شیوه، چه تاثیری در آینده جامعه اسلامی گذاشت؟ در سیره رسول خدا(ص)، شاهد مدیریت بر اساس نص صریح احکام الهی و عدالت هستیم؛ اما در دوره پس از آن حضرت، در مواقعی، این رویه به برخوردی ناعادلانه و واگذاری امتیازات بر اساس وابستگی و منافع سیاسی تبدیل شد. در نتیجه، فاصله طبقاتی و تضاد منافع در جامعه اسلامی آشکار شده که این زمینه ساز بروز فتنه هایی همچون جمل، صفین و نهروان بعد از سال 35 هجری شد.
    کلیدواژگان: پیامبر(ص)، خلفا، مدیریت، جهاد، مجاهدان
  • مهدی صلاح، علی سلیمانی صفحات 97-116
    تبار شناسی مناسبات ایران و آمریکا از حیث شناخت موقعیت جهانی و منطقه ای، وضعیت سیاسی ایران در دو سده اخیر و وقوف بر دیپلماسی در دستور کار رجال ایرانی درخور توجه به نظر می رسد. نوشتار حاضر با تبیین مهم ترین عوامل تاثیرگذار بر ماهیت مناسبات مذکور، در حد فاصل دوران سلطنت قاجار تا سال 1325ش/1947 م، برای پاسخ گویی به این سوال تلاش می کند که: ضرورت های سیاسی اقتصادی دو کشور در ماهیت و چگونگی مناسبات میان آن ها چه تاثیری گذاشته است؟ دستاورد پژوهش که با رویکرد توصیفی تحلیلی انجام شده حاکی از این است که تمایل رجال ایرانی به حضور قدرت سوم، برای کاستن از فشار قدرت های سنتی روس و انگلیس، با هدف از میان بردن نابسامانی های اقتصادی و سیاسی بود. به علاوه، تلاش آمریکا برای حضور فعال تر در عرصه های سیاسی و اقتصادی جهانی و بهره برداری از وضع راهبردی ایران، در چگونگی و چرایی این مناسبات سهم موثر داشته است.
    کلیدواژگان: ایران، آمریکا، قدرت سوم، مناسبات سیاسی، مناسبات اقتصادی
  • زهرا ملک پور شهرکی، فریبا سعیدی انارکی صفحات 117-132
    مسجد جامع اصفهان نه تنها از نظر ارزش های معماری و هنری دارای اهمیت است، بلکه به عنوان پایگاه مستحکم اقتصادی و اجتماعی و مذهبی، در دوران حیات خود، نقش مهمی را ایفا کرده است. از دید معماران و مورخان هنر، این بنا به عنوان دایرهالمعارف هنر و معماری بررسی شده است. از دید بعضی از کارشناسان، یادگارنویسی بر دیوار بناهای تاریخی نوعی تخریب به شمار می رود؛ اما پاره ای از این دست نوشته ها حاوی اطلاعات اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و ادبی مهمی بوده که انعکاسی از حوادث و وقایع زمان خود هستند و همچون اسنادی ارزشمند ناگفته هایی درباره زمان تاریخی خود دارند. هدف از این پژوهش، شناخت این گروه از ارز ش هاست. در پژوهش حاضر ضمن معرفی دست نوشته ها، تلاش بر آن است تا این اطلاعات از درون آن ها استخراج شود. پرسش مطرح شده آن است که در یادگاری های مسجد جامع چه اطلاعات تاریخی نهفته بوده و میزان ارتباط متن نوشته ها با این مکان مذهبی تا چه حد است. این دست نوشته ها به لحاظ شیوه نگارش و سبک ادبی و تنوع محتوایی درخور بررسی بوده و معرف ادبیات عامیانه و اعتقادات مردمی هستند که یادگاری هایشان همچون اسناد و مدارک تاریخی در مسجد به جای مانده است. بیشتر موضوعاتی که در این دست نوشته ها به آن ها اشاره شده عبارت است از: آیات قرآنی و حدیث، اشعار، نوشته های ترکیبی، اسم نویسنده و تاریخ، درخواست ها، شرح حال نویسی، تمرین خط و درخواست حفظ نوشته و تعدادی یادگارنگاره با نقوش مختلف بر روی ازاره های سنگی و دیوارهای گچی و ستون های مسجد. در این مقاله که بیشتر حاصل کارهای میدانی نگارندگان است، تمام قسمت های مسجد بررسی شده و تا حد امکان سعی شده است، یادگاری ها و دست نوشته ها با دقت کافی خوانده شده و نوع خط و سطح خوشنویسی و محتوای آن ها نیز مشخص شود.
    کلیدواژگان: اصفهان، مسجد جامع، یادگاری، دست نوشته، یادگارنگاره
  • امین آریان راد صفحات 133-148
    در ایران، تاریخ نگاری از هنگام شکل گیری تاکنون، فراز و فرودهای بسیاری را از سر گذرانده است. در این میان، برآمدن و فرو پاشیدن حکومت ها، در این فراز و فرودها نقش مهمی داشته است. به گونه ای که برآمدن حکومت های بزرگ و حتی محلی، باعث نگارش آثار تاریخ نگارانه با هدف جاودانه کردن و مشروعیت بخشی به آن حکومت ها می شد. بی گمان با از میان رفتن این ضرورت، نگارش آثار تاریخ نگارانه نیز با رکود روبه رو می شد. با وجود این سخن، برآمدن حکومت سلجوقیان در ایران، رونق تاریخ نگاری و نگارش آثار تاریخ نگارانه چندانی را منجر نشد. تاکنون آنچه از تاریخ نگاری این دوره به دست آمده، شامل آثاری است که خارج از دربار سلجوقیان ایران و بدون حمایت آنان نوشته شده است. در واقع در این دوره، تاریخ نگاری با رونق چندانی مواجه نشد. توجه مقطعی سلجوقیان به تاریخ نگاری، باعث از میان رفتن معدود آثار نگارش یافته با حمایت آنان شد. امری که باعث شگفتی است و علل آن نیاز به بررسی دارد. از آنجا که تاکنون پژوهشی مستقل در این باره انجام نگرفته، این مقاله در پی آن است که به بررسی علل ضعف تاریخ نگاری در قلمرو سلجوقیان ایران بپردازد.
    کلیدواژگان: تاریخ نگاری، سلجوقیان، ابن حسول، ملک نامه
|
  • Dr. Mohammad Ebrahim Zarei, Aliasghar Noruzi Pages 1-20
    The Urbanization of Islamic period, which affected by Islamic beliefs, differed from that in Sassanid period. This research endeavors to reveal the perspective of economic atmosphere of Islamic cities in region of study subject. Such perspective has been provided by employing the documents and written historical information in Muslim geographer's books based on historical approach. Furthermore, such research investigates not only the effect of geographical elements on the inhabitant's livelihood from 10th to 15th century with geographical dispersion of Iran's south- western zones but also the influence of governments on economical and livelihood perspective of such cities in Islamic period. The natural, political- cultural reasons, secure commercial roads and governmental policies had a significant impact on the means of livelihood. The available geographical and historical texts have offered credible evidence of the explanation of the elements such as urbanization, agricultural, gardening, industry, trade and urban services in such period with a social perspective of such cities.
    Keywords: Livelihood, Urbanization, Islamic Period, Texts, Iran's south, western
  • Naser Sedghi Pages 21-34
    This Study tries to investigate the status of history science in common classification of science done by Muslim and its challenges. The scholars and philosophers, who believed in originality of knowledge and rational science, did not accept history as a science. Religious scholars had two various viewpoints for scientific status of history. Most of historians have classified it in traditional sciences related to religion based on its features including subject, method, importance and purpose. Others have considered history as a non-religious science related to literature. Literature_ historians, based on their values and social position, believe that history is a literary science for its subject aspect and also it is a servant science for politicians due to its profit and goal features. Some historians like Ibn Khaldun endeavored to define history as a science of human society with independent subject and method because of such epistemic challenge for history science. However, the Ibn Khaldun's theory has not been regarded by recent historians and scholars. In fact, history has remained as traditional science which is related to theological science and a tool for religious values and politics.
    Keywords: Classification of Science, History Science, Beneficial, Religion, Politics, Muslim Scholars
  • Doctor Nematollah Safari Forushani, Hamed Gharaati Pages 35-54
    The religious discourse of Qajar era can be considered not only as a slogan oriented and popular Phenomena but also as an unadaptable one with new social situation due to the social, political, cultural and religious reasons. Generally, the religious sites are incapable to perform their prime function in amendment and improvement of total discourse in religious context despite of their considerable quantity and variety except the mosques which fulfilled their educational activities in framework of theological schools beside their devotional function. The present essay endeavors to investigate the effects of such sites in amendment and improvement of Tehran's religious discourse during Qajar era based on library resources with analytical- descriptive approach. The outcome of research reveals the impact of mosque- Schools on affairs such as enhancement of educational and logical aspects of religious beliefs in the context of society, the awareness of scholars and theological students for social needs, avoidance of superstation, protection of religious beliefs, answering to religious questions and doubts and moderation...
    Keywords: Religious Discourse, Mosque Schools, Tehran, Qajar Era
  • Zahra Kalbasi, Amir Ahmadnezhad Pages 55-78
    The historical narratives demonstrate that Ibn Salam became Muslim in the first year of Hejrat. Nevertheless, he did not play a significant role in the battles and remarkable events during the period of Prophet. After the death of Prophet, he became an influential character by approaching to the government. Subsequently, he had the permit for narrating the traditions in the period of the prohibition of Hadith and also defended the Caliph's performance especially in the revolt against Osman. Moreover, the Caliphs and Bani Omayeh endeavored to promote the religious and political position of Ibn Salam in society by means such as the replacement of unauthentic religious authorities instead of prophet's family i.e. Imam Ali, claim of some verses describing the faith of Ibn salam and fictitious traditions to admire him. The purpose of Bani Omayeh for supporting Ibn salam was to obtain public consideration and to strengthen its legitimacy. Such policy had effects on scholars who made mistake interpretation about Ibn Salam's character. Consequently, they narrated the inaccurate verses about him.
    Keywords: Ibn Salam, Imam Ali, Caliphs, Religious Authority, Jewish Scientist
  • Bahman Zeynali Pages 79-96
    Prophet (Peace be upon him)’s methodology in managing of wars and Muslim warriors in comparison with caliph's period is one of significant discussions which requires fundamental and multidimensional investigations. Comparison of Prophet (Peace be upon him)’s management of wars and Muslim warriors with three first caliphs is one of the substantial subjects that its study and explanation can not only solve many of subsequent uncertainties of changes in early history of Islam but also clarify intrigues of Imam Ali’s caliphate. This essay tries to investigate the Prophet of Islam (Peace be upon him)’s methodology in wars and management of Muslim warriors in comparison with the caliph's policies based on original references and comparative-analytical approach. The main questions of present research are: what is the difference between Prophet of Islam (Peace be upon him)’s methodology and caliphs in managing wars and Muslim Warriors? And what were the effects of these two different policies on future of Islamic society? It seems that Prophet (Peace be upon him)’s methodology was based on commandments and justice. However, during the periods of Caliphs, this procedure became based on unfair treatment and giving privilege according to interests during Caliph's era. Consequently, such procedure not only led to the turning of Islamic society into class system and conflict of interests but also resulted in emerge of intrigues including Jamal, Saffeyn and Nahravan wars that took place after 35 A.H.
    Keywords: Prophet of Islam (Peace be upon him), Caliphs, Management, Jihad, Muslim Warriors
  • Mahdi Salah, Ali Soleimani Pages 97-116
    The relations between Iran and United states can be considerable for a number of reasons such as the recognition of international and regional position, the political status of Iran in recent two decades and the diplomacy of Iranian authorities. The present essay endeavors not only to determine the effective factors in the relations between Iran and United States during World War II based on descriptive-analytical approach but also to answer this question: what is the impact of Economic- political necessities of Iran and United states on the formation of their relations? The outcomes of research demonstrate that the tendency of Iranian authorities to Third Power was not only for reducing the pressure of Russia and England but also for resolving the economic and political problems. Furthermore, the effort of United States for playing an active role in global economic and political fields and exploiting of the strategic position of Iran can have influence on the relations between two countries.
    Keywords: Iran, United States, Third Power, Political Relations, Economic Relations
  • Zahra Malekpour Shahraki, Fariba Saeidi Anaraki Pages 117-132
    The Importance of Isfahan's Jameh mosque is not only for its architectural and artistic values but also for its function as a firm economic, social and religious base in its lifetime. Such considerable construction has been regarded as an encyclopedia for art and architecture by architects and historians. Although writing memorials on the walls of monuments led to their destruction, some of such manuscripts can demonstrate social, economic and religious information and reflect the historical documents and the events of their time. This essay endeavors to introduce such memorials and extract their historical information. The main questions of this research are: What kind of historical information can be obtained from these memorial and what is the relationship between these manuscripts and such religious construction? These manuscripts can not only be investigated in terms of writing method, the literary style and the content but also present the folk literature and people's beliefs. Moreover, some of them can be regarded to be a source of historical documents because of their terms. The major subjects in such manuscripts are Quran's verses and Hadiths, poetries, complex Writing, writer's name and date, requests, autobiographies, writing practice and demanding for keeping the manuscripts. There are also some memorial motifs and figures including hands images, cavalier(horse rider), patterns of human, animals, plants and geometric figures on walls and pillars of mosque.
    The present essay tries to examine all parts of mosque by employing field research method and precisely determining the context, the type of calligraphy and its level of manuscripts.
    Keywords: Isfahan, Jameh Mosque, Memorials, Manuscripts, Memorial Motifs, Figures
  • Amin Arian Rad Pages 133-148
    Historiography of Iran has considerably fluctuated from its advent. Indeed, fall and rise of governments have played a significant role in such fluctuation. In other words, the rise of great governments and even local ones led to the advent of historical texts in order to make such governments eternal and give them legitimacy. Undoubtedly, the writing of historical texts depended on such necessity. However, the foundation of Seljuk government in Iran did not led to the spreading of historiography. The available historical texts were produced out of territory of Seljuks and without of their support. In other words, historiography did not spread remarkably in this period. The remaining historical texts were disappeared due to lack of Seljuk consideration for them. Such amazing issue needs to be analyzed. The Present study tries to investigate the reasons of historiography weakness in Seljuk Empire in Iran.
    Keywords: Historiography, Seljuk, Ibn Hasul, Malek nameh