فهرست مطالب

  • سال بیست و پنجم شماره 10 (پیاپی 229، دی 1395)
  • ویژه عرفان
  • تاریخ انتشار: 1395/10/15
  • تعداد عناوین: 10
|
  • آیت الله علامه محمدتقی مصباح صفحه 5
    این مقال شرحی است بر کلام معصوم علیه السلام در باب عظمت خداوند و خردی آفریدگان در چشمان شیعیان واقعی. ما حقیقت خداوند را درک نمی کنیم تنها با دیدن ویژگی های متعالی خود و تشبیه صفات و کمالات خداوند به آنها، البته با تنزیه صفات خداوند از جنبه های نقص موجود در صفات و کمالات خود، آن ویژگی ها را به خداوند نسبت می دهیم.
    یکی از راه های درک عظمت خداوند، تفکر درباره آثار عظمت خداوند است: خلقت موجودات، آسمان ها، زمین، کهکشان ها و... .
    انسان در آغاز اسپرمی بیش نبود که آن را نیز خداوند آفرید، انسان از خود هیچ نداشت، آنچه دارد، از لطف و عنایت خداوندی است، آیا سزاوار است در برابر عظمت آفرینش و این همه نعمت های بی نهایت برای خود ارزشی و شانی قایل شویم! اگر اهل بصیرت باشیم و به مخلوقات خدای سبحان توجه کنیم، باید از عظمت، ظرافت و زیبایی خلقت مدهوش شویم. به راستی شرم آور است انسان از اندامی که خداوند در اختیارش قرار داده برای انجام گناه استفاده کند.
    کلیدواژگان: صفات خداوند، عظمت خداوند، کمال انسان
  • ویژه عرفان
  • محمد فنائی اشکوری* صفحه 13
    در سلوک عرفانی سخن از مراحل و منازل تکامل نفس انسانی در سفر الی الله است. در عرفان عملی از طبقه بندی های گوناگونی برای بیان مراحل و ارکان سلوک سخن به میان آمده است. بعضی از این طبقه بندی ها مراحل طولی حرکت الی الله را بیان می کنند که یکی پس از دیگری باید طی شود. برخی از تقسیم بندی ها اجزا و ارکان اصلی سلوک را متعرض می شوند، که ممکن است ترتب زمانی بر یکدیگر نداشته باشند، هرچند ترتب منطقی و ذاتی بر یکدیگر دارند. در این مقاله، معرفت، محبت و اطاعت به عنوان ارکان اصلی عرفان اسلامی معرفی می شوند که به طور منطقی مترتب بر یکدیگر هستند. ارگان سه گانه عرفان متناظر با ابعاد سه گانه انسان، یعنی عقل، دل و جوارح و کارکردهای آنها یعنی ادراک، احساس و عمل، می باشند. پس از بیان این طبقه بندی، برخی از طبقه بندی های معروف دیگر در عرفان اسلامی طرح و نسبت آنها با این طبقه بندی بیان می شود.
    کلیدواژگان: معرفت، محبت، اطاعت، عبادت حبی، شریعت، طریقت، حقیقت
  • مرتضی علویان*، عباس بخشنده بالی صفحه 27
    موضوع انسان کامل که در آثار اندیشمندان مسلمان به صورت پراکنده مطرح بود، در مکتب عرفانی محیی الدین ابن عربی به صورت مستقل مدون شد و به مرور زمان، مورد توجه دانشمندان بعدی قرار گرفت. آنچه در آثار متعدد مورد بررسی قرار گرفته، بعد هستی شناسانه موضوع است، ولی به طور مستقل به نقش این جهانی (دنیوی) چنین انسانی پرداخته نشده است. بر خلاف دیدگاه برخی عرفا و متصوفه، انسان کامل ابن عربی که بعدها مورد توجه صدرالمتالهین هم قرار گرفت، در سیر صعودی به سوی حق تعالی راهی می شود و سپس سیر الی الخلق را در ادامه کمال خود سپری می کند. این مقاله که به روش توصیفی تحلیلی نگارش شده، با واکاوی آثار ابن عربی و صدرالمتالهین درباره انسان کامل، نشان خواهد داد که چنین انسانی نسبت به اجتماع و سیاست جامعه بشری بی تفاوت نبوده و تلاش می کند به عنوان خلیفه الهی، انسان های دیگر را در مسیر شایسته اجتماعی رهنمون سازد.
    کلیدواژگان: ابن عربی، صدرالمتالهین، انسان کامل، خلیفه الهی، زعامت خلق
  • محمد عباس زاده جهرمی* صفحه 37
    دلال به معنای ناز و عشوه در کنار اظهار نیاز و در خواست حاجت، دو روی یک سکه در لسان ادعیه اهل بیت علیهم السلام به کار گرفته شده اند. دلال گاهی به صورت ندیدن خود یا کم مطرح کردن خود و کارهای خود بیان می شود؛ گاهی با زبان گله و شکایت؛ گاهی با درد دل کردن و گاهی به صورت اظهار مخالفت با محبوب نمود پیدا می کند. هدف نوشتار، تبیین ادب اظهار و بیان این گونه تعابیر در پیشگاه ربوبی است.
    ریشه و بنیان دلال را می توان در عشق بازی با خداوند و ناز کردن به منظور جلب توجه بیشتر در بارگاه ربوبی جست وجو کرد. ازاین روی، کسی که به این مقام قرب دست پیدا کرده است اجازه دارد با این ادبیات با محبوب خود سخن گوید.
    ادب در پیشگاه ربوبی اقتضا دارد کسی که به مقام قرب ره نیافته است، حریم ها را نگه دارد و کلام دلال گونه پیشوایان دین را از زبان آنان و به نیت ایشان به زبان جاری کند.
    کلیدواژگان: دلال، ادلال، دعا، عشق به خداوند، آداب نیایش
  • مجتبی زروانی*، رضا طاهری صفحه 47
    در این مقاله، آراء و نظرات امام محمد غزالی در باب علم و معرفت بررسی می شود. با اینکه دو مفهوم «علم» و «معرفت» از یکدیگر متمایزند، با تسامح مترادف به کار برده شده اند تا چشم اندازی از دیدگاه غزالی در باب معرفت یقینی و حقیقت علم به دست آید؛ همان گونه که غزالی در برخی از کتب خود مانند «احیاءالعلوم» و «میزان العمل»، این دو واژه را مترادف و ملازم هم به کار می بندد و در برخی مواضع بین این دو کلمه تمیز قایل می شود. در این زمینه، به بررسی سیر معرفت شناختی غزالی پرداخته می شود. غزالی با نگرش صوفیانه، معارف قلبی و اقرار به ارزش و حدود برهان فلسفی، نفوذ ویژه ای در تصوف نهاد که خود اسباب موثر در تفسیر و معنی تازه ای از علم و معرفت بین مسلمانان گردید. غزالی با تامل در دو طریق عمده کسب معرفت و علم، یعنی طریق قلبی و عقلی، سعی در شناخت ارزش و مقاصد علوم نموده است. در نهایت، در تلقی غزالی، طریق قلب یگانه طریق مطمئن برای نیل به مقصد نهایی یعنی سعادت است که مقصود تمام عارفان است.
    کلیدواژگان: غزالی، علم، معرفت، قلب، عقل و تصوف
  • مصطفی عزیزی علویجه* صفحه 59
    یکی از مباحث بنیادین در عرفان عملی، موضوع «معرفت نفس» است. اهل معرفت مسئله «معرفت نفس» را پایه همه معارف دانسته، آن را نردبان معرفت پروردگار می دانند. منظور از «معرفت» در بحث معرفت نفس، همان معرفت حضوری و شهودی به نفس است. از دیگر محورهای پایه ای در عرفان اسلامی، مبحث «انسان کامل» است. انسان کامل در هر زمانی، دربردارنده همه معنویات، هدایت ها و معارف ناب الهی است. تنها مصداق زنده انسان کامل در عصر کنونی، حضرت مهدی (عج) است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا سالکی که در وادی «معرفت نفس» گام برداشته است، می تواند در مراحل عالی آن، انسان کامل و حجت زنده پروردگار را شاهد باشد؟
    هدف این پژوهش تبیین رابطه میان «معرفت شهودی نفس» و «مهدویت» است که با روش «تحلیل عقلانی» به این نتیجه رسیده که امکان معرفت شهودی به انسان کامل و جایگاه برجسته او برای برخی از اهل معرفت، و البته در حد قابلیت قابل وجود دارد.
    کلیدواژگان: ولی عصر (عج)، انسان کامل، معرفت نفس، اطلاق و تقیید، مهدویت
  • محمدحسن یعقوبیان* صفحه 69
    مسئله این مقاله، نقد و بررسی مبانی نظری و عملی عرفان کیهانی و ریشه یابی معرفتی مباحث آن است. روش بحث نیز به شکل توصیفی تحلیلی و با رویکرد انتقادی است. ازاین رو، ابتدا به طرح مبانی نظری و عملی پرداخته، سپس به ارزیابی و واکاوی تاثرات و اقتباس های معرفتی این فرقه از ادیان و مکاتب نظر شده است. در پایان نیز یافته ها حاکی از آن است که در ریشه یابی مبانی نظری، تفکر رواقیان متقدم در باب طبیعت و دیدگاه های ایدئال گرایانه در فیزیک نوین مورد بازخوانی قرار گرفته است و در مباحث عرفان عملی این فرقه نیز، سر خط مباحث به ریکی ژاپن و مطالب کتاب مقدس می رسد. همچنین، این مباحث کوششی در واکنش به مبانی تجربه گرایانه و پزشکی مدرن است. بدین سان، خلط مباحث فیزیک و عرفان، تغذیه ناقص و سطحی از منابع دینی و مکاتب فلسفی از مهم ترین اشکالات مباحث این فرقه است.
    کلیدواژگان: عرفان، عرفان کیهانی، عرفان حلقه، عرفان نظری، فرادرمانی، ریکی، شیطان
  • ویلیام چیتیک ترجمه: علیرضا کرمانی* صفحه 81
    این مقاله سعی دارد مفهوم کلیدی فطرت را با توجه به مبانی هستی شناختی، انسان شناختی و دین شناختی عرفان ابن عربی تحلیل و بررسی کند. از این منظر، تمامی حقایق تجلیات وجود واحد بسیط اند و ازاین رو، وجود در همه مواطن حضور دارد، هرچند در همه آنها با تمامی صفات خود ظهور نداشته باشد. اما انسان، حقیقتی متفاوت از همه حقایق است. مبتنی بر اندیشه دینی، انسان بر صورت خداوند خلق شده است؛ براین اساس، توان تجلی وجود را بتمامه دارد. و ازآنجاکه وجود عین علم و آگاهی است، توان تجربه وجود با تمام صفات را نیز دارد. این وجود و آگاهی در تمامی آدمیان به قوه و اندماج حضور دارد و به این حضور و آگاهی اجمالی، فطرت اطلاق می شود. هدف خلقت آدمی آن است که این امر اجمالی را در خود هرچه بیشتر به فعلیت تبدیل کند. از دیدگاه مولف، این امر صرفا از طریق «عبودیت» یعنی تسلیم محض بودن به اراده خداوند محقق می شود که تعبیری است از فنای از غیر حق و بقای به حق و این حق دقیقا همان وجود است که خود را در عبد متجلی کرده است.
    کلیدواژگان: فطرت، وحدت وجود، انسان، انسان کامل، خیال، فنا و بقا
  • سیدرضی قادری* صفحه 97
    تردیدی نیست که در ساحت معارف دینی، مباحث عرفانی و اخلاقی در ارتباط متقابل با دیگر معارف، نقش مهمی دارد. به ویژه آنکه مباحث اخلاقی و عرفانی در طهارت روح آدمی و سعادت نفس انسانی سهم بالایی دارند. بر همین اساس، عارفان اسلامی و متخلقان به اخلاق الهی در طول تاریخ، دست به تالیف آثاری زده اند تا شیوه طهارت و تقویت روح و نیز اصلاح و ترقی نفس در منازل سلوکی را به سالکان بیاموزند. در این زمینه، کتاب «منازل السائرین» خواجه عبدالله انصاری و نیز کتاب «اوصاف الاشراف» خواجه نصیرالدین طوسی از ویژگی هایی خاص برخوردار است که آن دو را از دیگر تالیفات ممتاز می سازد. بدین روی، مقاله حاضر در پی بررسی این دو کتاب مهم در حکمت عرفانی عملی و اخلاق عرفانی است؛ ابتدا به ویژگی های دو مولف و سپس به امتیازات دو تالیف و در آخر، به ارزیابی آن پرداخته و قوت و ضعف هریک را بررسی کرده است.
    کلیدواژگان: عرفان، اخلاق، عرفان عملی، اخلاق عرفانی، اخلاق فلسفی
  • الملخص
    صفحه 106
|
  • Ayatollah Mohammad Taqi Misbah Page 5
    The present paper is a commentary on the words of the infallible Imams about the greatness of God and the lowliness of creatures in the eyes of the true Shia. We do not comprehend the reality of God; we just observe our own lofty features, liken the attributes and perfections of God to them, and then, after purifying the divine attributes from the imperfect aspects in our attributes and perfections, we ascribe those attributes to God. One way to understand the greatness of God is thinking about the effects of God's greatness: creation of beings, skies, earth, galaxies etc. at the beginning, man was only a sperm created by God; he had nothing; whatever he has is the result of God’s bounty and grace. Is it right for us to value and honor ourselves despite the greatness of creation and all the countless blessings? If we are people of vision and pay attention to the creatures of God the Glorified, we have to be fascinated by the greatness, elegance and beauty of creation. It is indeed shameful for man to commit sins using the organs that God has given him.
    Keywords: attributes of God, greatness of God, human perfection
  • Mohammad Fanaei Eshkevari* Page 13
    Mystical journey (al-sulook al-'irfani) deals with stages and stations of human soul's perfection in ascending toward God the Almighty. In practical mysticism (al-'irfan al-'amali), different classifications are offered to explain the stages and elements of this journey. Some of these classifications show the order that mystic must followed in their practice. Others deal with parts and elements of the journey, which may not have order in time, though they may have a logical order. This paper introduces knowledge (al-marifa), love (al-mahabba) and obedience (al-itaa) as essential elements of Islamic practical mysticism as logically one follows the other. Knowledge leads to love and love leads to obedience. These trifold elements are in accordance with the three aspects of human being, that is, reason, heart and body and their functions, i.e., cognition, emotion and action. At the end, I compare the suggested classification with some other classifications that are offered in Islamic mysticism in this regard.
    Keywords: Knowledge, Love, obedience, worshiping out of Love, sharia, path, truth
  • Morteza Alavian*, Abbas Bakhshandeh Bali Page 27
    The subject of the Perfect Man, which was studied sporadically in the works of Muslim scholars, was independently compiled in the mystical school of Muhi al-Din Ibn Arabi and gradually drew the attention of later scholars. Numerous works have studied the ontological aspect of the issue, but the role of such a man in this world (his worldly role) has not been independently addressed. Unlike the views of some mystics and Sufis, the view of Ibn Arabi about the Perfect Man, which was later considered by Mulla Sadra too, moves on ascending levels towards the Truth the exalted and then continues his perfection in the journey to the creature. Using the descriptive –analytical method, the present paper analyses the works of Ibn Arabi and Mulla Sadra on the Perfect Man and shows that such a man is not indifferent to society and policy of human society, and as God's vicegerent, tries to guide the other human beings in the right social path.
    Keywords: Ibn Arabi, Mulla Sadra, Perfect Man, God's vicegerent, leadership of people
  • Mohammad Abbas Zadeh Jahromi* Page 37
    In the prayers of Ahl al-Bayt (as), like a coin with two sides, the word Delal (amorous glance) has been used with the meanings of coquetry and coyness besides stating ones needs and wishes. Dalal is manifested in different ways: ignoring or underestimating oneself or one’s actions; complaints or expressing displeasure and, expressing disagreement with the Beloved. This paper seeks to explain the ritual of expressing such meanings to the Divine Presence. Dalal has its origins in lovemaking with God and being coy in order to attract more the attention of the Divine Presence. Therefore, one who has reached this station of proximity is allowed to speak with his beloved using such diction. However, politeness towards the Divine Presence dictates that someone who has not reached the station of proximity must not violate the sacred territory and has to use the Dalal-like words of the Imams only from their tongue and say them on their behalf.
    Keywords: Dalal, presumptuousness, prayer, love of God, praying rituals
  • Mojtaba Zarvani*, Reza Taheri Page 47
    The present paper studies Imam Mohammad Ghazali’s viewpoints about science and knowledge. Although the two concepts of "science" and "knowledge" are distinct from one another, with tolerance, they have been used synonymously to offer a prospect of Ghazali's views about certain knowledge and reality of science. In some of his books such as "Ahya al-’ollum" and "Mizan al-‘amal", Ghazali has used the two terms as synonymous and interchangeable, whereas in some others, he has distinguished between them. This paper discusses Ghazali’s epistemological evolution in this regard. With a Sufic approach, inner knowledge, and recognition of the merits and limits of philosophical argument, Ghazali had a considerable influence on Sufism that, in its turn, significantly contributed to the development of a new meaning and interpretation for science and knowledge among the Muslims. Reflecting on intellect and heart, the two main ways of gaining science and knowledge, Ghazali tries to have knowledge of the value and purpose of science. Finally, from Ghazali’s perspective, the way of heart is the only reliable way for reaching happiness that is the final destination and goal of all mystics.
    Keywords: Ghazali, science, knowledge, heart, intellect, mysticism
  • Mostafa Azizi Alavijeh* Page 59
    "Self-knowledge" is one of the fundamental issues in practical mysticism. Mystics regard “self-knowledge" as the foundation of all knowledge and the ladder to the knowledge of God. In the discussion of self-knowledge, "knowledge" means the intuitive and immediate knowledge of self. The “Perfect Man" is another basic concept in Islamic mysticism. At any time, the Perfect Man includes all spiritual guidance and pure Divine teachings. Imam Mahdi (may God hasten his glad advent) is the only living example of the Perfect Man in the present age. The main question of this research is whether a wayfarer stepping along the highest levels of the spiritual journey to the valley of "self-knowledge" can see the Perfect Man who is God’s living proof. The present paper seeks to expound the relationship between” the intuitive knowledge of self” and “Mahdism”. By using intellectual analysis, it is concluded that intuitive knowledge of the Perfect Man and his pre-eminent position is possible for some mystics, of course to the extent of the receptivity of the receptacle.
    Keywords: Imam Mahdi, the Perfect Man, self, knowledge, ascription, delimitation, Mahdism
  • Mohammad Hasan Yaqubian* Page 69
    The present paper deals with a critical review of the theoretical and practical foundations of cosmic mysticism and an epistemic scrutiny of its discussions. Using the descriptive –analytical method and the critical approach, it firstly discusses the theoretical and practical foundations, and then assesses and analyzes the epistemic impressions and derivations of this religious or denominational sect. The findings at the end indicate that in scrutinizing the theoretical foundations, the ideas of earlier stoics about the nature and idealistic viewpoints of modern physics are reviewed and in practical mysticism of this sect, the Japanese Reiki and the materials in the holy writings are discussed. Moreover, these discussions attempt to respond to the empirical foundations of modern medicine. Thus, mixing the subjects of physics and mysticism and making superficial and partial use of religious texts and philosophical schools are among the most important flaws of this sect.
    Keywords: mysticism, cosmic mysticism, Halgheh mysticism, theoretical mysticism, alternative medicine, Reiki, Satan
  • William Chittick, Translation, Commentary By: Ali Reza Kermani Page 81
    The present paper seeks to investigate the key concept of innate nature based on the ontological, anthropological and theological principles of Ibn Arabi's mysticism. From this perspective, all the realities are manifestations of the one simple being and thus, being is present in all the worlds in which we dwell, although it may not emerge with all its attributes in all of them. However, man is a reality different from all the other realities. Based on religious thinking, man is created from the image of God. Accordingly, he is able to manifest the being completely and since being is the essence of knowledge and awareness, man can experience it with all its attributes as well. This undifferentiated being and awareness, which is firmly present in all human beings, is called innate nature. The purpose of man’s creation is to actualize this undifferentiated being as much as possible. From the perspective of the author, this goal is accomplished only through servitude and complete submission to the divine will which means annihilation in the non- Truth and permanence in the Truth. This Truth is exactly the being that has manifested itself in the servant to Allah.
    Keywords: innate nature, unity of being, man, perfect man, imagination, annihilation, permanence
  • Seyyed Razi Qaderi* Page 97
    Without doubt, ethical and mystical issues play an important role in interrelationships between the realm of religious teachings and the other fields of knowledge. Moreover, ethical and mystical discussions play a special role in the purity and happiness of human soul. Therefore, throughout history, Muslim mystics and those following divine ethics have embarked on writing works on teaching the wayfarers the ways of purification and strengthening of soul as well as the ways of reforming and promoting soul along the way stations. In this regard, the book "Manazel al-Sa’erin” by Khajeh Abdullah Ansari and the book "Osaf al-Ashraf” by Khajeh Nasir al-din Tusi have special features that distinguish them from the other writings. Thus, the present paper seeks to analyze these two important books on practical mystical theosophy and mystical ethics. It firstly addresses the features of the two authors, then discusses the merits of the two compilations and finally assesses their weaknesses and strengths.
    Keywords: mysticism, ethics, practical mysticism, mystical ethics, philosophical ethics