فهرست مطالب

پژوهش زبان و ادبیات فارسی - پیاپی 41 (تابستان 1395)
  • پیاپی 41 (تابستان 1395)
  • 186 صفحه، بهای روی جلد: 60,000ريال
  • تاریخ انتشار: 1395/05/12
  • تعداد عناوین: 7
|
  • مرتضی حیدری* صفحه 1
    در پژوهش حاضر قصه سلیمان(ع) که از شناخته شده ترین قصه های دینی در جهان است و در ترجمه تفسیر کهن طبری هم روایت شده، بر پایه نظریه ریخت شناسی «پراپ» ارزیابی شده است. در این قصه، شمارگان شخصیت ها و خویش کاری های آنها با چارچوب نظریه پراپ و تبصره های نظریه او، همخوانی بسیار نزدیکی داشته و هر سه حرکت قصه، حرکت هایی از گونه نخست الگوهای حرکتی شش گانه پراپ را نمایش داده اند. از آنجا که نظریه پراپ بر پایه مقایسه ساختار قصه های پریان روسی سامان پذیرفته و به شاخ و برگ های کمیت زای قصه ها چندان توجهی نداشته، در مطالعه قصه ای از رده قصه های قرآنی نیز سودمند واقع شده است. حوادثی که در قصه سلیمان(ع) اتفاق افتاده، بسیار مشابه حوادث قصه های پریان است و نویسنده را بر آن داشته تا دادوستد های تاریخی میان این دو قصه را نتیجه گیری کند.
    کلیدواژگان: قرآن، سلیمان(ع)، ترجمه تفسیر طبری، پراپ، ریخت شناسی
  • فریده محسنی هنجنی*، احمد خاتمی صفحه 31
    ادبیات عرفانی همواره با رمز و راز همراه بوده است؛ درک مفاهیم، تعابیر، اصطلاحات و مضامین مندرج در شعر و نثر عرفانی از جمله اصطلاحات و مضامین کلامی که با نماد ها و تمثیل های خاص آمیخته شده، هیچ گاه به سادگی ممکن نبوده است. آثار ارکان ادب عرفانی در عین سادگی سوالات عمیقی را در ذهن می آفریند که پاسخ به آنها نیاز به درک درست دیدگاه های عرفانی، مذهبی و کلامی مولفان دارد. عطار از جمله شعرای عارفی است که در تمامی آثار خود بسیاری از دیدگاه های اعتقادی و دینی خود را با ذوق عارفانه آمیخته است. این مقاله با روشی توصیفی- تحلیلی و با این فرض که اندیشه های عرفانی عطار آمیخته با اندیشه های کلامی اوست سعی دارد تاثیر مذاهب کلامی مختلف را بر مبانی فکری و عرفانی آثار عطار در بحث توحید بر پایه چهار مثنوی مشهور او بررسی کند. نتایج حاصل از این پژوهش حکایت از آن دارد که نفوذ مباحث کلامی درآثار بررسی شده به حدی است که بررسی آثارعطار بدون آگاهی از دیدگاه های کلامی او ناتمام خواهد بود؛ هرچند اصرار بر انتساب عطار به یکی از مذاهب کلامی نیزراه به جایی نمی برد.
    کلیدواژگان: شعر فارسی، عطار، عرفان، علم کلام، توحید
  • عطیه مشاهری فرد*، حسینعلی قبادی، مریم حسینی، علیرضا نیکویی صفحه 51
    عبدالقاهر جرجانی از دانشمندان بلاغت و نحویون بنام سده پنجم است که بیشتر با نظریه «نظم» و «معنای معنا» شناخته می شود. دو کتاب ارزشمند او، «اسرارالبلاغه» و «دلایل الاعجاز»، در تبیین و ریشه یابی مباحث زیبایی شناسی سخن است. گرچه او در بیان سازه های موثر در زیبایی، بیشتر به تشبیه، تمثیل، استعاره و مجاز می پردازد، روشی که برای تحلیل ارزش زیبایی شناختی پی می گیرد و عواملی که در زیبایی صور خیال ذکرشده بیان می کند، می تواند راهی برای پژوهش درباره دیگر آرایه های سخن باشد. در این پژوهش بر پایه روش توصیفی- تحلیلی و بر پایه نظریات جرجانی، به تحلیل کارکرد تضاد و تقابل در زیبایی شناسی غزلیات عطار پرداخته می شود. این جستار روشن خواهد ساخت که آنچه از دید جرجانی سبب ساز زیبایی است، در نمودهای گوناگون ظهور عنصر تضاد و تقابل در تصویر ادبی (همچون تضاد و طباق، انواع پارادوکس و...) وجود دارد و بر اساس این، تضاد از سازه های توان بخش ادبیت متن به شمار می رود.
    کلیدواژگان: زیبایی شناسی، عبدالقاهر جرجانی، تضاد و تقابل، غزلیات عطار
  • حسین یزدانی* صفحه 83
    با بررسی ادوار مختلف تاریخ تصوف، گاه به انحراف هایی برمی خوریم که اعتراض شدید بزرگان عارف را در پی داشته است؛ یکی از این انحرافات که تا روزگار ما نیز استمرار یافته، نظریه «اسقاط تکلیف» و «بطلان شریعت» است. «شریعت» از واژه های کلیدی تمام متون عرفانی و سنجه ای برای تشخیص راه درست از نادرست در وادی عرفان است. «کشف المحجوب» از امهات کتب صوفیانه فارسی، که از آثار مهم و ارجمند قرن پنجم هجری و نزد پژوهشگران از نخستین منابع در خور توجه است، به این مقوله توجه خاصی دارد و چون از دیرباز مرجع معتبر پژوهشگران در حوزه عرفان و تصوف بوده، برای این مطالعه انتخاب شده است. مقاله حاضر، گزارشی پژوهشی است که با روش توصیفی- تحلیلی مبتنی بر شواهدی از کتاب «کشف المحجوب» هجویری حاصل شده است. در این کتاب، شریعت، تنها به مفهوم وظایف و تکالیف دینی و فقهی نیست ؛ بلکه در معنایی وسیع تر، تمام معارف و آموزه های سلوکی را دربر می گیرد. برخلاف تاویل های انحرافی و «شریعت گریز» و بعضا «شریعت ستیز» ، در هیچ مرحله ای از مراحل سلوک، شریعت، ساقط نمی شود؛ زیرا بین شریعت و حقیقت اختلافی وجود ندارد؛ منطق هجویری در پذیرفتن یا رد هر مسئله ای، مطابقت امور با ارکان شریعت است. او شریعت را محک و معیاری برای تشخیص ولی، کرامت و... و نیز مبانی شریعت، قرآن، سنت و اجماع و هم چنین عقل را موید شریعت می داند.
    کلیدواژگان: کشف المحجوب، هجویری، شریعت، قرآن، سنت
  • محمد ایرانی*، فاطمه کلاهچیان، زهرا منصوری صفحه 105
    بعدی از کاوش در زبان شعر، بررسی گزینش واژگان شعری است. با تحقیق در چرایی گزینش واژگان می توان به مسائلی از دنیای درون و برون شاعر دست یافت که در واژگان شعرش نهان است. شخصیت و روحیات شاعر به عنوان مهم ترین عامل در گزینش واژگان شعر، سبب می شود واژه ها، حامل بار معنایی فراتر از معانی اصلی و اولیه خود باشند که به آنها، معانی ثانوی یا تضمنی گفته می شود. معنای تضمنی بیانگر از احساس شاعر به پدیده هاست که در برخی واژه های شعر مندرج می گردد. نظامی گنجه ای از شاعرانی است که در خلق آثار خویش علاوه بر توجه به زیبایی های لفظی که بر قدرت نفوذ کلامش می افزاید، تلاشی کرده عواطف و احساسات، تفکرات، جهان نگری و عقاید خویش را نیز بیان نماید؛ لذا بررسی آثارش از حیث زبانی می تواند شرایط مناسبی به منظور شناخت بهتر خصوصیات فکری و روانی او فراهم سازد. ما با کاوش در حوزه واژگان پرکاربردی که دارای معانی تضمنی است و بررسی چگونگی معناداری آنها در خمسه نظامی، سعی نموده ایم به ترسیم مشخصاتی از جهان بینی شاعر و گرایش های روحی او بپردازیم. واژه های مورد بررسی در این جستار، به ترتیب بسامد عبارت اند از: «خون»، «سایه»، «کلید»، «چراغ» و «عشق». معانی ضمنی برخاسته از این واژه ها گاه به سبب مجاورت با واژه های دیگر در بافت کلام، تقویت می شود. یافته های این پژوهش نیز، تاثیر ناملایمات و خشونت های دوران پرآشوب شاعر، جست وجوی او در جهت دستیابی به امنیت و آرامش و تلاش برای مقابله با مشکلات را نشان می دهد.
    کلیدواژگان: واژه گزینی، جهان بینی شاعر، معانی تضمنی، خمسه، نظامی گنجه ای
  • زهره احمدی پور اناری* صفحه 133
    تخلص در قصیده به معنی گریز زدن از مقدمه به متن اصلی است. تخلص از خش های مهم قصیده به شمار می رود و از کاربرد ادبی آن در بلاغت با عنوان «حسن تخلص» یاد شده است. قصیده سرایان نیز از اهمیت آن آگاه بوده، در گریز به مدح از شیوه های متعدد و متنوع ادبی بهره برده اند. در این تحقیق ابتدا با بررسی کامل اشعار قصیده سرایان برجسته قرن 5 و 6 از جمله فرخی سیستانی، عنصری، منوچهری و انوری و با توجه به قصاید دیگر قصیده سرایان برجسته ادب فارسی، شیوه های تخلص به مدح معرفی شده تا روشن گردد که قصیده-سرایان با چه شگردهایی مقدمه را به مدح پیوند زده اند. همچنین ملاک های نقد تخلص به مدح، در کتب بلاغت بررسی شده تا روشن گردد دیدگاه بلاغیون درباره نقد تخلص به مدح چه بوده است. نتیجه این تحقیق که به شیوه تحلیل و توصیف انجام شده است، نشان داد که علمای بلاغت در نقد تخلص قصیده، به حفظ شان و مقام ممدوح، مناعت طبع شاعر و بلاغت کلام، به ویژه انسجام سخن، توجه فراوان داشته اند. مهم ترین شیوه های تخلص به مدح نیز بهره گیری از صنعت های بیانی از جمله تشبیه و حسن تعلیل و امکانات روایی به ویژه فضاسازی بوده است. همچنین معلوم شد که موضوع مقدمه در کیفیت تخلص به مدح موثر است؛ چنان که قصایدی که با شکوه و شکایت شروع شده اند تخلص به مدح آن جلوه ای ندارد و اغلب با تقاضا و خواهش به مدح انجامیده است.
    کلیدواژگان: بلاغت، قصیده، تخلص، حسن تخلص
  • محمود طاووسی*، مینو اسعدی زهرایی صفحه 155
    چنان که از منابع کهن دریافت می شود، تنکلوشا از جمله قدیمی ترین آثار مربوط به تنجیم است که بر اساس نجوم ایرانی و با عنایت به حکایات زمان اولیه تالیف خود یعنی دوره ساسانی سامان یافته است. ادبیات تنجیمی چنین حکایت می کند که تنکلوشا پس از سامان در ایران به فارسی میانه، به زبان سریانی، و سپس در دوره اسلامی به عربی ترجمه شده است. این اثر منبع اطلاع بسیاری از ادبیات تنجیمی بعد از خود بوده است، اما از ترجمه سریانی آن اثری نیست، ولی از ترجمه های عربی و نیز ترجمه فارسی آن نسخه هایی در دست است و تنکلوشای 1074ه.ق. نمونه ای از ترجمه فارسی آن نسخه است. نسخه تنکلوشای 1074ه.ق. به فرمان پادشاه وقت و به قلم نستعلیق «محمد تقی بن حاجی محمد مشهدی» بازنویسی شده است. موضوع نسخه شرح و پیشگویی طالع در سیصد و شصت درجه بروج است. ویژگی منحصر به فرد نسخه که آن را از سایر نسخه های پیش و پس از آن متمایز می نماید، نگاره های آن است. در حقیقت نگاره ها تفسیری بصری از متن های پیشگویی هستند. جز در دیگر نسخه ها جز در شیوه خوشنویسی و تاریخ کتابت تفاوت چندانی با هم ندارند. مقاله دو هدف را دنبال می نماید: ابتدا به این پرسش پاسخ می دهد که آیا تنکلوشای 1074ه.ق. یگانه نسخه نگاره دار بوده است یا خیر. توصیف تنکلوشای مصور در اشعار دو شاعر سده ششم هجری یعنی خاقانی و نظامی، سابقه تنکلوشای مصور سده یازدهم هجری را تا سده ششم هجری به عقب برمی-گرداند و یگانه بودن آن را رد می کند. از سوی دیگر در منابع تاریخی سابقه تنکلوشا را از پیش از اسلام دانسته اند. هدف اصلی مقاله آگاهی از پیشینه کتاب و پاسخ به این پرسش است که تنکلوشا بیانگر باورهای کدام قوم است. استناد به منابع کهن بیرونی و تمرکز در برخی عناصر موجود در متن تنکلوشای1074ه.ق. و تجلی آن در نگاره ها نهایتا ما را به باورهای کیش صابی می رساند.
    کلیدواژگان: تنکلوشای، ادبیات تنجیمی، کیش صابی، خاقانی، نظامی گنجوی
|
  • Morteza Heidari* Page 1
    In this research the story of Solomon (pbuh)¡ one of the well-known religious stories in the world that has also been narrated in Tarjomehye Tafsir-e-Tabari (Persian translation of Tabari’s commentary of Quran) is analyzed and evaluated based on Propp’s morphology of the Folktale. The number of characters and their functions in this story are in accordance with the framework and notes of Propp’s model¡ and all of the three movements of the story have displayed the patterns suggested as the first of the sextet movement patterns of this model. Since Propp’s theory has been organized by studying the structures of the Russian fairy tales and pays less attention to cumulative embellishments in the tales¡ it is proved to be useful in studying Quranic stories. The events happened in Solomon (pbuh) story¡ are too similar to fairy tale events and based on that the author came to the conclusion that there is historical intertextual relationship between them.
    Keywords: Quran, Solomon (pbuh), Tarjomeh, ye Tafsir, e, Tabari, Morphology, Propp.
  • Farideh Mohseni Hanjani*, Ahmad Khatami Page 31
    Mystical literature has always been accompanied by secrets and mysteries; and understanding the concepts¡ interpretations¡ terms and themes mentioned in mystical poems and proses such as theological themes has never been easy since they are mixed with special symbols and allegories. The elements of mystical literature¡ though not that complicated¡ bring up deep questions in mind¡ for which finding the answers requires true understanding of mystical¡ religious and theological insights of the authors. Attar is one of those mystic poets who has incorporated his beliefs and religious attitudes with a mystical virtue in all his works. Using a descriptive-analytical method¡ assuming that Attar’s mystical thoughts are incorporated with his theological thoughts¡ this paper tries to investigate the effects of different theological schools on the intellectual and mystic basis of monotheism (Tawhid) theme in Attar’s works with respect to his wellknown four Masnavi books. The results show that the influence of theological issues on these works is too much that any account of Attar’s works without learning about his theological insights would be incomplete. However¡ it would be useless to insist on assigning him to one specific theological school.
    Keywords: Persian Poetry, Attar, Mysticism, Theology, Monotheism.
  • Atiyeh Mahshaheri Fard*, Hoseinali Ghobadi, Maryam Hosseini, Alireza Nikouyi Page 51
    Abdolghaher Jorjani is one of the well known rhetoricians and syntacticians of fifth century who is best known for his “construction theory” and “the meaning of meaning”. Two of his great books named Asrar al-balaghah and Dala''il al-I''jaz explain aesthetic issues of the discourse. What he has expressed about these imageries can also be useful for studying other literary devices. Although he has referred to simile¡ allegory¡ metaphor¡ and metonymy to explain the effective elements of aesthetics¡ the method he has used to analyze the aesthetic value of the text¡ and the effective factors he presented for aesthetic analysis of the imageries can also be useful in studying other figures of speech. Using a descriptive-analytical approach¡ and according to Jorjani’s views¡ this study aims at analyzing the function of contradiction and conflict in the aesthetic analysis of Attar’s sonnets. This study attempts to show that what Jorjani had considered to be important aesthetic factors can be found in different representations of the elements of contradiction and conflict (e.g. antonyms¡ different types of paradox¡ etc.). Based on the findings¡ contradiction is one of the effective elements of literariness of the text.
    Keywords: Aesthetic, Contradiction, Conflict, Abdolghaher Jorjani, Attar's Sonnets
  • Hosein Yazdani* Page 83
    By studying different periods of the history of mysticism¡ one can find some deviations which caused the strong objection of some great mystics. One of these deviations which remained till the present time¡ is the theory of ‘escaping from the duties’ and ‘voidance of Shariah’. Shariah is one of the key words in all mystic texts and a gauge for identifying the right path from the wrong one in mysticism. Kashf- olMahjub which is one of the important Persian mystic books and one of the important and valuable works of the fifth century (Hijri) which also considered to be among the first noteworthy sources according to scholars¡ has paid special attention to this topic. Therefore¡ it has been chosen for this study. In this article a descriptive- analytical research method based on some evidence from Hojviri’s Kashf-ol-Mahjub is used. According to this book¡ Shariah is not just some religious and jurisprudential duties¡ but in a broader sense it includes all the practical knowledge and teachings. On the contrary to distorted and ‘anti Shariah or irreligious interpretations¡ in none of the stages of spiritual journey you can escape from Shariah since there is no difference between Shariah and the absolute Truth. Hojviri’s reason in accepting or rejecting any issue is in concordance with principles of Shariah. According to Hojviri Shariah is a criteria for identifying the Leader¡ dignity¡ etc. Furthermore¡ he believes that the principles of Shariah¡ Quran¡ Sunnah and Ejma¡ and also wisdom confirm Shariah.
    Keywords: Kashf-ol-Mahjub, Hojviri, Shriah, Quran, Sunnah
  • Mohammd Irani*, Fatemeh Kolahchian, Zahra Mansouri Page 105
    One aspect of studying the language of poetry is the analysis of the choices of words used in the poetry. By studying the reasons of the choice of words¡ you can learn about issues related to the poet’s inside and outside world¡ things which are hidden in the words used in the poems. Poet’s Characteristics and moods as the most important factors in the word choice make the words carry meaning beyond their main and primary meanings which is known as the secondary or implicit meaning. Secondary meaning¡ show the poet''s feelings towards other phenomena and is communicated through some words in the poems. Nizami Ganjavi is one of those poets who not only paid attention to verbal aesthetics which makes his words more powerful¡ but also tried to express his emotions¡ feelings¡ thoughts¡ worldview and opinions. Therefore¡ the linguistic study of his works is an appropriate way to gain better understanding of his thoughts and feelings. By exploring the domain of highly applied vocabulary with implicit meanings¡ and analyzing their significance in Nizami’s Khamse we have tried to demonstrate the features related to his worldview¡ and his spiritual tendencies. The words analyzed in this article based on their frequencies are as follows: «Blood» ¡ «shadow» ¡ «key» ¡ «light» and «love». Sometimes the implicit meanings of the words will be reinforced because of proximity to other words in the context. The findings of this study also show the effects of the adversity and violence of the turbulent time the poet lived in¡ and also it shows how he searched in order to achieve security and peace and tried to deal with problems.
    Keywords: Choice of words, worldview, implications, Khamse, Nizami Ganjavi
  • Zohreh Ahmadi Poor Anari* Page 133
    Takhallos (transition verse) in ode (qasideh) refers to the transition from introduction (Tashbib¡ Nasib) to the body of the text (praise). Transition verse is an important part of the ode¡ and its literary function in rhetorics is called skillful transition verse or ‘hosen- etakhallos’. Poets were aware of its importance¡ and have used various literary methods when they wanted to move from introduction to praising. In this research the poems of some prominent poets in 5th and 6th century like Farrokhi Sistani¡ Onsori¡ Manuchehri¡ and Anvari will be studied thoroughly first¡ and considering other poems of the other prominent poets different methods they used to connect introduction to the praise. Furthermore¡ criteria for transition verse criticism will be studied in the books of rhetoric to find out the rhetoricians’ views about this issue. The results of this research which was done using a descriptive-analytical approach showed that rhetoricians paid attention to the praised dignity¡ the poet’s selfrespect¡ and the rhetoric in their critiques about the transition verse. This study shows literary critics pay attention to praised position¡ poets’ magnanimity and poetry coherence. The most important methods for transition-verse are literary images and narrative possibilities. The most important methods for Takhallos consist of figures of speech like simile¡ euphemism¡ and narrative tool¡ especially creating the setting. It is also revealed that the theme of the introduction plays role in the quality of the transition verse¡ for example in the odes which start with complaint the transition verse is not that interesting and usually has changed into demand and request.
    Keywords: Rhetorics Transition, verse, Transition, verse, Ode
  • Mahmood Tavoosi*, Minoo Asaadi Zahraei Page 155
    According to the ancient sources¡ Tankalucha manuscript is one of the oldest works related to astronomy which has been written in Sassanid era based on Iranian astronomy and stories of the time it was written. According to astronomical literature¡ after being written in middle Persian (Pahlavi)¡ Tankalucha has been translated into Syriac and later into Arabic in Islamic era. This work has been an information resource for the large number of other works related to astrological literature. Although¡ there is no evidence of its Syriac translation¡ there are some manuscripts of its Arabic and Farsi translations¡ and Tankalucha 1074 H.A. is one of its Farsi translations. Tankalucha 1074 A.H. was rewritten by “Mohammad Taghi-ibn-e-Haji Mohammad Mashadi” in Nastaliq by the command of the king. Subject of the manuscript is foretelling and explanation of the fortune in 360 degrees in ecliptic circle. The unique characteristic of the manuscript which makes it different from the former and latter manuscripts is its motifs. In fact the motifs are visual interpretations of the foretelling texts. No significant difference is observed in any of the other manuscripts except for “the style of calligraphy” and “the date of writing”. This article has two goals. First¡ it answers the question that whether Tankalucha 1074 A.H. was the only manuscript containing motifs. According to the description of the illustrated Tankalucha in the poems of the two poets of the 6th (hijri) (Khaqani and Nizami) illustrated Tankalucha (11th century) goes back to 6th century¡ and this rejects its uniqueness. On the other hand¡ in historical resources¡ Tankalucha goes back to pre-Islam era. The main goal of this article is learning about the history of the book¡ and finding the answer to the question that Tankalucha expresses the beliefs of which group of people. According to some external old resources and focusing on some of the elements in Tankalucha 1074 A.H. text¡ and its representation in motifs lead us to Citation to the beliefs of Sabian religion.
    Keywords: Tankalucha 1074, Khaqani, Nizami Ganjavi, Astrological Literature, Sabian Religion