فهرست مطالب

جامعه شناسی تاریخی - سال نهم شماره 1 (بهار و تابستان 1396)
  • سال نهم شماره 1 (بهار و تابستان 1396)
  • تاریخ انتشار: 1396/07/07
  • تعداد عناوین: 8
|
  • مقاله مستقل
  • حسن باصفا* صفحات 1-18
    دوره آهن از تاثیرگذارترین دوره های فرهنگی است که مولفه ها و ویژگی های آن در شمال شرق ایران با تمرکز بر خراسان بزرگ به دلیل نبود مطالعات ناشناخته باقی مانده است. پیش از این شواهد بسیار کمی از فرهنگ های این دوره در خراسان از بررسی های اندک و پراکنده به دست آمده که قرابت فرهنگی با فرهنگ یاز و داهستان در آسیای میانه را نشان می دهند. با مطالعه مواد فرهنگی تپه تیغ مهره در دشت نیشابور که در قالب بررسی روشمند سطحی گردآوری شده اند، قرابت معناداری با فرهنگ یاز در شمال باختری دشت دیده می شود. این مواد در کنار داده های دیگر محوطه های دشت نیشابور و دیگر دشت های خراسان چهارچوبی اولیه را در جهت درک صحیح مولفه های فرهنگی دوره آهن نمایان می سازد. در کنار مواد فرهنگی، بنیان تیغ مهره و نحوه شکل گیری آن نشان از الگویی استقراری و اجتماعی مشابه با فرهنگ یاز در آسیای میانه دارد که در پژوهش حاضر سعی شده به تبیین این ویژگی ها پرداخته شود.
    کلیدواژگان: دوره آهن، دشت نیشابور، تپه تیغ مهره، یاز، داهستان
  • علی محمد حاضری، مرضیه حاجی هاشمی * صفحات 19-51
    این نوشتار با این پیش فرض آغاز می شود که اندیشه انقلاب اسلامی در بستر اجتماعی- تاریخی دهه 20 و جریانات فکری و سیاسی آن تولد یافت؛ بنابراین پرسش اساسی این است که وضعیت مذهبی، فکری و سیاسی این دهه چگونه بوده که بستری اجتماعی و تاریخی را برای وقوع یک پدیده جامعه شناختی چونان انقلاب اسلامی فراهم آورده است و مساله عمده این مقاله آن است که برخلاف تصور و برخی مدعاهای مطرح شده پس از انقلاب اسلامی، اندیشه انقلاب اسلامی، عمدتا با اندیشه های جریان نوگرایی دینی دهه 20 و نه با اندیشه های بنیادگرایانه دینی در آن دهه قرابت دارد. بدین منظور در پژوهشی مجزا اندیشه انقلاب اسلامی با تحلیل تماتیک اندیشه رهبر و نخبگان انقلاب اسلامی به دست می آید. در این پژوهش با بررسی وضعیت مذهبی، فکری و سیاسی دهه 20 این نتیجه حاصل می شود که اندیشه انقلاب به یکی از جریانات فکری و سیاسی این دهه نزدیک تر است. از آن جا که در این دهه چهار جریان عمده فکری و سیاسی در فضای آزادی آن دوره حیات اجتماعی داشت، پس از مختصر اشاره ای به وضعیت مذهبی آن دوره به شناخت این جریانات پرداخته می شود، اما از آن جا که انقلاب 57 ایران قیدی اسلامی خورده است، بیشترین تاکید این مقاله به شناخت اندیشه های دو شاخه اسلام گرایی سیاسی یعنی بنیادگرایی دینی و نوگرایی دینی در دهه 20 است. بنیادگرایی دینی جریانی است که در زمینه معرفت دینی نیازی به تغییر نمی بیند و می کوشد پاسخ تمامی پرسش ها و نیازهای تجدد را به طور از پیش موجود از دل دین استخراج کند، نه با فهم جدید از دین و نوگرایی دینی که طیف گسترده ای را شامل می شود و در تلاش است که پاسخ تجدد را با فهم جدید از دین بدهد که این مساله منجر به تغییر معرفت دینی می شود. در این مقاله به تفصیل به این جریانات پرداخته می شود.
    کلیدواژگان: جریان فکری و سیاسی، انقلاب اسلامی، محافظه کاری سیاسی، ناسونالیسم سیاسی، اسلام گرایی سیاسی (نوگرایی دینی، بنیادگرایی دینی)
  • سید ابوالفضل رضوی * صفحات 53-76
    قدرت نوظهوری که در پرتو شخصیت چنگیز و با شرکت فعال سران قبیله ای در اوایل قرن 7 ه.ق/13م به وجود آمد ماهیت کاملا نظامی داشت. نیروهای نظامی رکن اصلی قدرت مغولی بودند و اصلاحات چنگیز در زمینه های سیاسی و حقوقی به طور مشخص بار نظامی داشت. جنگ در میان مغول ها پدیده ای معمولی بود و تامین اقتصاد از طریق غارت یکی از مهم ترین شیوه های تامین معاش قلمداد می شد. این مساله به نوبه خود بر نفوذ سران نظامی می افزود و ساختار قدرت مغول در مناطق متصرفی را رنگ و روی نظامی می بخشید.
    حکومت ایلخانان نیز ماهیتی نظامی داشت و به خصوص در دهه های آغازین حکومت داری آن ها، اشرافیت نظامی از نفوذ بیشتری برخوردار بودند. این اشرافیت نظامی که در سیاست و اقتصاد گرایش گریز از مرکز داشت تا آخر عهد ایلخانان نفوذ نسبی خود را حفظ کرد و یکی از ارکان قدرت به شمار می رفت. جایگاه اشرافیت نظامی و زمینه های نفوذ آن در ساختار حکومت ایلخانان در گذار از اقتصاد عرفی به اقتصاد امری، با اعتنا به جایگاه اهل شمشیر در تاریخ ایران پیشاایلخانی، مساله ای است که مقاله حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با هدف نشان دادن تاثیر آن بر ماهیت حکومت ایلخانان و میزان اقتدار شخص ایلخان سعی در بررسی آن دارد.
    کلیدواژگان: ایلخانان، ساخت سیاسی، اشرافیت نظامی، اقتصاد عرفی، اقتصاد امری
  • اکبر عابدی * صفحات 77-96
    طی اولین و دومین فصل کاوش محوطه کول تپه هادیشهر یک مهر استوانه ای و یک مهر استامپی به دست آمد که در نوع خود به عنوان یکی از اولین شواهد مهر و مهرسازی در فرهنگ کورا– ارس به شمار می آیند. در بین این دو مهر، نوع استوانه ای آن دارای یک نقش خاص و بی نظیری است که از آن تحت عنوان مارپیچهای جفت یا شاخ های مارپیچ که به شکل شاخ قوچ یا چشم های جغد یا انسانی که به عنوان نماد فرهنگ کورا– ارس به شمار می آید، یاد می گردد. از آن جایی که این نقش و نماد در تمامی سفال ها، فلزات و سایر زیورآلات فرهنگ کورا– ارس به وفور به کار رفته است، ظاهر شدن آن بر یک نقش مهر گواه تحولات زیادی در ساختار اجتماعی و اقتصادی فرهنگ کورا– ارس است. قدمت این مهر به 2800 ق.م. تاریخ گذاری شده است. از آن جایی که این مهرها جزء نخستین آثار مالکیت و مدیریت اقتصادی و اجتماعی در این منطقه از ایران به شمار می آیند معرفی و شناسایی آن ها می تواند نقش موثری در بازسازی رفتار اجتماعی مردمان آن روزگار داشته باشد.
    کلیدواژگان: مهر استوانه ای و استامپی، مالکیت، کورا - ارس، کول تپه، هزاره سوم ق، م
  • طرح پژوهشی
  • الهه عابدینی نجف آبادی، عباس کشاورز شکری *، علی مرشدی زاده صفحات 97-138
    این مقاله به مقایسه زمینه های وقوع انقلاب اسلامی ایران و انقلاب مصر براساس مدل نظری جان فوران می پردازد. سعی بر آن است تا به این پرسش پاسخ داده شود که شباهت ها و تفاوت های انقلاب ایران و مصر چه بوده است که انقلاب ایران پیروز شد و همچنان ادامه دارد، اما انقلاب مصر پس از پیروزی نتوانست ادامه پیدا کند؟ پشتوانه نظری این مقاله مدل ترکیبی انقلاب های اجتماعی جهان سوم جان فوران است. بر طبق این مدل عوامل ساختاری متعددی بر وقوع انقلاب های اجتماعی موثر است که این عوامل شامل 1. توسعه وابسته،2. حکومت سرکوبگر، انحصارگرا و متکی به شخص، 3. شکل گیری و تبلور فرهنگ های سیاسی مقاومت و بحران انقلابی، همراه با 4. رکود اقتصادی، 5. ارتباط باز با نظام جهانی است. روش مورد استفاده در این پژوهش روش کیفی از نوع تحلیل اسنادی و همین طور مقایسه تاریخی است. نتایج حاکی از آن است که طبق مدل انقلاب های اجتماعی جهان سوم جان فوران همه عوامل مطرح شده در این مدل در وقوع دو انقلاب ایران و مصر دخیل بوده اند.
    کلیدواژگان: انقلاب اسلامی ایران، انقلاب مصر، مدل نظری جان فوران
  • مقاله مستقل
  • امیر عظیمی دولت آبادی* صفحات 139-158
    این مقاله با هدف بررسی نقش دستگاه سرکوب در انقلاب های عربی سال 2011 به انجام رسیده است. در این سال چهار رژیم عربی (تونس، مصر، لیبی و یمن) یکی پس از دیگری از هم فروپاشید، اما برخی دیگر نظیر بحرین، مراکش، الجزایر و اردن با وجود این که با اعتراضات گسترده مردمی مواجه شدند، ولی رخداد انقلاب را تجربه نکردند. شروط علی مشترک چندی در فروپاشی این رژیم های سیاسی یا آن چه به عنوان انقلاب های عربی شناخته می شود، موثر بوده است. این تحقیق با توجه به تجارب انقلاب های پیشین و انتظار برآمده از دستگاه های نظری انقلاب، بدنبال بررسی یکی از تعیین کنند ترین علل وقوع انقلاب هاست و در صدد است تا به این پرسش پاسخ دهد که آیا عامل «ناکارآمدی دستگاه سرکوب» و به طور مشخص ارتش، در وقوع انقلاب های عربی موثر بوده است؟ نتایج این تحقیق از طریق مقایسه چهار مورد انقلابی (تونس، مصر، لیبی و یمن) و دو مورد غیرانقلابی (الجزایر و مراکش) با استفاده از روش تطبیقی و با کمک تکنیک اختلاف میل نشان می دهد که عامل ناکارآمدی دستگاه سرکوب در هر چهار مورد انقلابی مشترک بوده است و کشورهای عربی که با وجود مشابهت ها با کشورهای فوق، واقعه انقلاب را در سال 2011 تجربه نکردند، فاقد شرط یادشده بوده اند و بنابراین حضور و غیاب این عامل در وقوع/ عدم وقوع این انقلاب ها تعیین کننده بوده است.
    کلیدواژگان: انقلاب های عربی، ناکارآمدی دستگاه سرکوب، روش تطبیقی
  • محمد مرتضایی*، علیرضا زبان آور صفحات 159-182
    ناحیه سکستان همواره در دوران ساسانی از اهمیت خاصی برخوردار بوده است. از دوران خسرو یکم تا خسرو دوم ضراب خانه منتسب به این منطقه از فعال ترین ضراب خانه های ایرانشهر به شمار می رفته که نشانگر تسلط کامل ساسانیان بر این منطقه است. پس از مرگ خسرو دوم ضراب خانه این ناحیه در مقاطع گوناگون زمانی فاقد فعالیت بوده است. امروزه سکه ای متعلق به اردشیر سوم در موزه آستانه مقدسه حضرت معصومه(س) قم نگهداری می شود که تنها سکه طلا از این شاهنشاه ساسانی و همچنین نخستین سکه از وی با علامت ضراب خانه سکستان می باشد که تاکنون به دست آمده است. در این پژوهش سعی شده تا ضمن مطالعه این سکه نویافته و سنجش آن در کنار سایر یافته های باستان شناختی به دست آمده از اواخر دوران ساسانی در سکستان، وضعیت سیاسی نواحی جنوب شرقی ایران در دوران پس از خسرو دوم، بر اساس شواهد تاریخی و داده های باستان شناختی موردبررسی قرار گیرد. این مقاله از نظر هدف تحقیق از نوع تحقیقات بنیادی و ازنظر روش و ماهیت تحقیق نیز پژوهشی تاریخی و توصیفی-تحلیلی محسوب می گردد، همچنین گردآوری داده ها در آن به صورت میدانی-کتابخانه ای است. بر اساس نتایج حاصل از این پژوهش به نظر می رسد که ناحیه سکستان در اواخر دوران ساسانی تحت فرمانروایی شاخه اصلی دودمان ساسانی و وفادار به خسرو دوم بوده است. این مقاله از این منظر مورد اهمیت است که می تواند وضعیت گرایش های سیاسی جنوب شرقی ایران در اواخر دوره ساسانی را بر اساس یافته ای نوین تا حدود زیادی روشن سازد.
    کلیدواژگان: اردشیر سوم، سکستان، دوره ساسانی، سکه شناسی
  • سیدعلی مزینانی*، سیدهاشم آقاجری، عباس منوچهری باغبادرانی، الهه کولایی صفحات 183-204
    دوران حدود شصت ساله حاکمیت سلسله های افشاریه و زندیه بر ایران سال های مهمی برای سیاست ورزی ایرانیان ارمنی بوده، اما با وجود این تا حد زیادی مورد غفلت واقع شده است. فهم گردشی که در گرایش سیاسی این مردم از سمت ایران به روسیه رخ داد و البته واجد پستی بلندی های بسیاری بود با اتخاذ یک چشم انداز محدود به حوادث روزمره ممکن نیست. هر بررسی در این حوزه باید خود را متعهد به لحاظ کردن خصایص نهاد سیاست در نظام اجتماعی ایرانیان ارمنی و هم زمان قرار دادن آن در متنی از زمان جهانی بداند. این بررسی با بهره بردن از اسناد کمتر دیده شده و مکاتبات محلی و بین المللی ایرانیان ارمنی نشان می دهد که چگونه سیاست ورزی ایرانیان ارمنی از پی تلاقی خصایص نهاد سیاست در آن جامعه با جهان گیر شدن اقتصاد سرمایه داری اولیه در کنار استقرار جهانی نظام دولت های مطلقه دچار تغییراتی جدی گردید.
    کلیدواژگان: ایرانیان ارمنی، ایران، روسیه، سرمایه داری اولیه، دولت مطلقه
|
  • Hasan Basafa * Pages 1-18
    Iron Age is the most influential cultural periods of the components, cultures and features in the North East of Iran with a focus on Greater Khorasan province due to lack of studies, remains unknown and neglected.Before this study, little evidence of the culture of the period in Khorasan few and scattered archaeological survey and excavations showed cultural affinity with the culture obtained in the comparative approach Yaz and Dahistan in Central Asia.By studying the material culture of the Tighe Mohre in Neyshabur plain surface in the form of a systematic survey have been collected, a significant relationship with Yaz culture can be seen in the north-western Neyshabour plains.These similarities with the study, interpreted pottery and settlement patterns.This information along with data from other areas of lowland plains of Khorasan province, Nishapur plain and other basic framework for understanding the cultural elements of the Iron Age traditions.
    Keywords: Iron Age, Neyshabour Plain, Tighe Mohre site, Yaz, Dahistan
  • Ali Mohammad Hazeri, Marzieh Hajihashemi * Pages 19-51
    This article begins with the presupposition that the idea of the Islamic Revolution was born in historical social context and intellectual and political currents 20s, so the problem, it is that How did the religious, intellectual and political in this decade? Which has provided social and historical context for the sociological phenomenon as the revolution.
    In order to obtain ideas of the Islamic Revolution in separate thematic analysis of leader and elites Islamic Revolution thought and in this study whit the searching the religious, intellectual and political situation in 20s, achieved this result that Revolutionary thought is closer to one of the intellectual and political currents of the decade.
    Whereof four major currents of thought and political had social life in the that tract free space, after a brief mention of the status of that tract, will be discussed, to recognize these trends, but where of 57 Iran’s revolution have give Islamic indicating, most the focus of this article is to understand the ideas of the two branches of political Islamism, the religious fundamentalism and religious modernism in the 1320s. the religious fundamentalism is current that in the religious knowledge sees no need to change and is trying to extract answers all the questions and needs of modernity from religion in the from of pre-existing, not with a new understanding of religion, and religious modernism that includes a wide range, is trying to respond modernity to new understanding of religion that it leads to changes in religious knowledge in this paper is discussed in detail to the stream.
  • Sayyed Abolfazl Razavi * Pages 53-76
    The power which had been presented by the Chingiz and the active participation of tribal leaders in the early 7th century AH / 13th was military-essence power. The military forces were the main basis of Mongols power and reformations which Chingiz reformed to political and legal fields obviously had military effects. War was a common event among Mongols and depredation considered as significant method to supply economic demands. The mention point caused that military powers increase their influence and Mongols power mainly be military-structured in colonial areas.
    In addition Ilkhanids government was military-essence and military aristocracy has special influence, particularly in first decades of their governing. These military aristocracies that tend to irregular approaches in political and economic subjects had kept his influence till Ilkhanids fall. The Position of the military aristocracy and its influence on structure of Ilkhanids government, as traditional economy changed to modern one, by paying attention to their position in pre-Ilkhanids era is subject which this essay will survey that by descriptive and analytical approach.
    Keywords: Ilkhanids, Political Structure, Military Aristocracy, Traditional Economy, Formal Economy
  • Akbar Abedi * Pages 77-96
    Seal and seal impression in the Kura-Araxes phenomena considered as a rare findings why only ten seals have been brought to light in the whole distribution areas of this culture from Iran in the east to Palestine in the west. First and second seasons of excavation in Kul Tepe Hadishahr brought to light one stamp and cylinder seals that are considered as the first evidence of seal and seal making in the Kura –Araxes culture. Between these seals, cylinder one contains special and unique design that known as the Double-Spiral or spiral horns in the shape of a ram’s horn or owl or human eye as a symbol of Kura-Araxes culture. As this design and symbol revealed in Kura-Araxes culture on different objects such as pottery, metal objects and other jewelry and ornaments, its appearance on the seal design proof of many changes in the Kura-Araxes culture economic and social organization .
    Keywords: Kura-Araxes, Kul Tepe, Stamp, Cylindrical Seals, 3rd Millennium BC, Property
  • Elahe Abedini, Abbas Keshavarz *, Ali Morshedizade Pages 97-138
    This article compares the contexts of the Islamic Revolution of Iran and the revolution of Egypt based on the theoretical model of John Foran. It is attempted to answer this question that what the similarities and differences between the revolutions of Iran and Egypt are, that the Iranian revolution has won and continued, But the Egyptian revolution did not continue after victory.
    The theoretical framework of this article is the John Foran's combined model of the third world social revolutions. According to this model, several structural factors affect the occurrence of social revolutions, which include: 1) dependent development; 2) repressive, monopolistic and personal government; 3) formation and crystallization of political culture of resistance and revolutionary crisis; (4) the economic recession; and (5) the open relationship with the global system.
    The method used in this research is qualitative method and of a documentary analysis kind, as well as a historical comparison. The results indicate that according to the third world social revolution model, all the factors suggested in this model were involved in the occurrence of two Iranian-Egyptian revolutions.
    Keywords: Islamic revolution of Iran, Egyptian revolution, theoretical model, John Furan
  • Amir Azimi Dolatabadi * Pages 139-158
    This article aims to examine the role of the ineffectiveness of the repressive apparatus in Arab revolutions of 2011. This year, the four Arab regimes (Tunisia, Egypt, Libya and Yemen) collapsed one after another but others, such as Bahrain, Morocco, Algeria, and Jordan, despite being faced with massive protests, did not experience the revolution. Several common factors have been effective in the collapse of political regimes in Arab world, or what is known as the Arab revolutions. This study, according to the experiences of previous revolutions and expected outcome of the revolutionary ideas, to investigate one of the most determine the causes of the revolutions, seeks to answer this question: Is the ineffectiveness of the repressive apparatus and specifically the Army, has been effective in the Arab revolutions? The results of this study by comparing four revolutionary (Tunisia, Egypt, Libya and Yemen) and two non-revolutionary cases (Algeria and Morocco) with using comparative method and Mill,s difference techniques shows that The ineffectiveness of the repressive apparatus in all four cases is common and Arabic countries, despite the similarities with these countries but did not experience the revolution in 2011, these factors were absent. So the presence and absence of this factor has been determined in the occurrence / non-occurrence of these revolutions.
    Keywords: Arabic revolutions, the ineffectiveness of the repressive apparatus, the comparative method
  • Mohammad Mortezaei *, Alireza Zabanavar Pages 159-182
    Sakestan has always been an important region during the Sassanian era. The mints of this region have been the most active of all in Iranshahr from the reign of Khosrow I to Khosrow II, demonstrating the full dominance of Sassanians over Sakestan. After the death of Khosrow II, the mints of the region were inactive intermittently. A coin from the reign of Ardashir III which is currently kept in Hazrat Masumeh Museum of Qom is the only gold coin found of this king and the first with the mint mark of Sakestan. In this research, apart from studying this coin and comparing the findings with archeological data from the late Sassanian period in Sakestan, the political situation of southeastern Iran after Khosrow II has been explored using the archeological and historical data. This paper is considered an original research concerning its objective, and a historical and analytical-descriptive research in terms of its methodology and context. Data and information gathering were carried out in the field and library. Based on the results of this study, it seems that Sakestan region was under the control of the main branch of Sassanian dynasty, loyal to Khosrow II during the late Sassanian period. The importance of this study is that it can clarify the political status of southeastern Iran in the late Sassanian period based on new findings.
    Keywords: Ardashir III, Sakestan, Sassanian Period, Numismatic
  • Seyyed Ali Mazinani *, Seyyed Hashem Aghajari, Abbas Manoocheri, Elaheh Koolaee Pages 183-204
    Though the sixty-year duration of the domination of the Afsharid and the Zand dynasties is of great importance for the Iranian Armenian politicization it has mainly been ignored. Focusing on daily developments to understanding the switch in political trends of this people from Iran toward Russia which was subjected to enormous ups and downs wouldn’t be helpful so much. Any survey here should obligate itself to take simultaneously into account features of the institution of policy of the society and the characteristics of its concomitant world time. Accordingly, the present study would elucidate impacts of a rising early capitalism and a flourishing system of absolutist states on the transmutation of the Iranian Armenian politicization.
    Keywords: Iranian Armenians, Iran, Russia, Early capitalism, Absolutist states