فهرست مطالب

  • سال چهاردهم شماره 1 (پیاپی 20، بهار و تابستان 1395)
  • تاریخ انتشار: 1395/02/07
  • تعداد عناوین: 8
|
  • کامران امیرارجمند * صفحات 1-20
    انتقال علوم هم زمان با گسترش استعمارگری شتاب گرفت و به صورت یکی از پدیده های توامان این تلاش برای جهانگشایی ظاهر شد. تاریخ نگاری علم تا سال های هشتاد قرن نوزده در جهان غرب و همچنین ایران غالبا متمرکز بود بر تحقیق در باره نظریه ها، ایده ها وکشفیات ممتاز و دانشمندان پیشتاز و نخبگان علم. ولی پس از آن به تدریج زمینه های تحقیق در غرب وسعت گرفتند و جنبه های بسیار مهم فرهنگی، اجتماعی و نهادی و اقتصادی را نیز شامل شدند. به خصوص تاریخ نگاران به تاریخ علوم جدید و انتقال علم توجه بیشتری معطوف کردند. دو عامل مهم باعث این تحول شدند: یکی نظریه توماس کوهن بود و دیگری نقد شرق شناسی ادوارد سعید. در بخش اول این مقاله انتقال علم جدید بررسی می شود و دو مدل انتقال علم از جرج بسلا و جوزف نیدهام، دو تاریخ نگار علم، در این رابطه ارائه می شود. در بخش دوم نظریه توماس کوهن و نقد شرق شناسی ادوارد سعید همراه با نظریه دیپش چاکرابارتی که برای تاریخ نگاران انتقال علم بسیار مهم است، بررسی می شود. در بخش سوم این مقاله نکاتی در باره تاریخ نگاری انتقال علم در ایران و روش شناسی آن و همچنین سنجش نقدی از آن ذکر خواهد شد.
    کلیدواژگان: تاریخ نگاری انتقال علم، جامعه شناسی علم، شرق شناسی
  • حسن امینی * صفحات 21-40
    تاریخ نگاری ریاضیات در سال های اخیر متحول شده است و رویکرد پیشین که منجر به نگارش کتاب های تاثیرگذاری در تاریخ ریاضی بود از اعتبارش کاسته شده است. نسل جدید مورخان ریاضیات یا حداقل گروهی از آنها دیگر آن رویکرد را مناسب نمی دانند. نگاه تازه به تاریخ ریاضی کاملا متفاوت با رویکرد کلاسیک است و به واقعیات تاریخی، که در روش کلاسیک به آن توجه نمی شد، اهمیت می دهد. تفاوت میان این دو رویکرد که مبتنی بر مفروضات شناخت شناسانه متفاوت است به دو گونه تاریخ نگاری کاملا مجزا منجر می شود. این شرایط باعث می شود که این دو نوع تاریخ نگاری در مقابل هم قرار بگیرند. در این مقاله می کوشیم تا هر یکی از این رویکردها، خصوصیات، مفروضات، نتایج و ریشه های آنها را معرفی کنیم و سرانجام رویکرد دیگری پیشنهاد کنیم که از تقابل میان این دو نوع تاریخ نگاری می کاهد.
    کلیدواژگان: تاریخ ریاضیات، تاریخ نگاری علم، تاریخ نگاری ریاضیات، جبر هندسی
  • حسین شیخ رضائی * صفحات 41-57
    در این نوشته ابتدا پیشنهادهای توماس کوهن در خصوص نقش عوامل بیرونی و اجتماعی را در تاریخ علم مرور خواهیم کرد. سپس به دو رویکرد عقلانی و اجتماعی در تاریخ نگاری علم که هر دو واکنشی به سخن کوهن بوده اند اشاره می کنیم. نشان خواهیم داد که تاریخ نگاری عقلانی به مشکل غیرتاریخی بودن مبتلا است و دلایل معرفتی کنشگران تاریخی را در تبیین های خود دخالت نمی دهد. علاوه بر این، چنین رویکردی با خلط تبیین و توجیه اصولا فاقد توان تبیینی است. در ادامه، بررسی خواهیم کرد که رویکرد اجتماعی تا چه حد در معرض خطر غیرتاریخی بودن است. با دفع شبهه غیرتاریخی بودن نشان خواهیم داد که خطر توسل به آگاهی کاذب در کمین رویکرد اجتماعی است. دفع این خطر نیازمند به دست دادن الگویی مناسب برای رابطه میان امر عقلانی و امر اجتماعی است. یک گزینه پیشنهادی تبعیت از یگانه انگاری بی قاعده است که تبعات مهمی برای تاریخ نگاری علم خواهد داشت.
    کلیدواژگان: تاریخ نگاری علم، تبیین غیرتاریخی، رویکرد اجتماعی، رویکرد عقلانی، یگانه انگاری بی قاعده
  • هادی صمدی * صفحات 59-78
    یافته های علوم شناختی به نحو روزافزونی نشان می دهند که تمثیل ها و استعاره ها نقشی اساسی در شناخت انسان بازی می کنند. دانشمندان نیز از این قاعده مستثنی نیستند و بنا بر این استعاره ها و تمثیل ها در علم نیز نقشی اساسی دارند. هرچند فیلسوفان علم چند دهه ای است که به این نقش پرداخته اند اما مورخان علم، با ذکر چند استثنا در چند سال اخیر، این نقش را نادیده گرفته اند. دعوی نوشته حاضر این است که جدی گرفتن نقش تمثیل ها و استعاره ها در تاریخ علم نگاه نوینی را به گذشته می گشاید. به عنوان نمونه ای از این نحو تاریخ نگاری پس از اشاره ای به کار یکی از مورخان حاضر که این نحوه تاریخ نگاری را به کار گرفته است اشاره ای جرئی نگرانه تر به بخش کوچکی از کار داروین جوان خواهد شد. سپس برهمین مبنا از این نظر دفاع خواهد شد که فهم گذشته تنها با نگاه امروزین ممکن است و ترس از تاریخ نگاری به سبک ویگی تنها مانعی بر فهم گذشته فراهم می کند. و در انتها از این نگاه دفاع می شود که با اتخاذ چنین نگاهی راه برای استفاده از تاریخ علم برای برساختن برخی فرضیه ها در علم رایج باز می شود.
    کلیدواژگان: استعاره، تاریخ نگاری، تمثیل، داروین، طبیعت گرایی
  • امیراحسان کرباسی زاده * صفحات 79-95
    مورخان امروزه علم در باره مفهوم انقلاب علمی تردیدهای فراوانی کرده اند. در این مقاله به بررسی مفهوم انقلاب علمی در نزد کوهن و بررسی دو چالش مهم تاریخ نگاری علم می پردازیم. چالش اول ناظر به ناآشنا بودن مقوله انقلاب برای بازیگران قرن هفدهم است. چالش دوم مبهم بودن معیارهای تشخیص انقلاب است. واژه انقلاب در مورد تحول اساسی در فلسفه طبیعی قرن هفدهم معیارهای تاریخ نگاران را برآورده نمی سازد. با وجود این به نظر می رسد که بتوان از آن به مثابه استعاره ای مفید در بیان تحولات قرن هفدهم استفاده کرد.
    کلیدواژگان: انقلاب علمی، پارادایم، تاریخ نگاری، کوهن
  • رضا کوه کن * صفحات 97-113
    شیوه های مختلف تاریخ نگاری، نظیر حال محور، تاریخی-فلسفی، کربنی و یونگی، در بازسازی تاریخ کیمیای دوره اسلامی به کار گرفته شده است. در این میان، یکی از فنونی که در هر یک از این شیوه ها، به نحوی از انحا، می تواند به کار آید، فن ریشه شناسی است. در اینجا، ریشه شناسی های مختلفی که برخی مسلمانان کیمیاگر یا اهل تراجم (نظیر ابن ند یم، صفدی، خوارزمی، جلدکی، ازنیقی) از واژه «ال-کیمیا» عرضه کرده اند، ارائه شده و در دو منظر تاریخی و پدیدارشناختی تحلیل شده است.
    کلیدواژگان: تاريخ نگاري علم، پديدارشناسي، ريشه شناسي، «الکيمياء»، کيميا، نگرش تاريخي
  • میثم محمدامینی * صفحات 115-132
    در چند دهه اخیر فیلسوفان علم به مساله اثرگذاری ارزش ها بر نظریه های علمی توجه بسیار بیشتری نشان داده اند. تا پیش از آن، عموما دیدگاهی حاکم بود که مرزی قاطع میان ساحت علم و ارزش رسم می کرد. به ویژه در نیمه دوم قرن بیستم، عقیده به آرمان علم غیرارزش بار میان فیلسوفان علم رواج داشته است که مطابق آن، در ارزیابی معرفتی نظریه های علمی فقط ارزش های معرفتی می توانند نقش موجهی داشته باشند. در این مقاله با مرور مختصر سیر تحولات در توجه به مساله علم و ارزش در قرن بیستم، از این ادعا دفاع می کنیم که از جمله عوامل مهم توجه بیشتر به مساله نقش ارزش ها در علم تحولات در تاریخ نگاری علم و به ویژه توجه به نگرش های برون گرایانه، تاکید جدی تر بر داده های تجربی، و پرهیز از مغالطه های گاه نگارانه (آناکرونیسم) در ارائه روایت های تاریخی بوده است. در بخش پایانی مقاله، به این موضوع می پردازیم که شناخت بهتر از نقش ارزش ها در علم پرسش های تازه ای پیش روی تاریخ نگار علم قرار می دهد و مفاهیم مطرح شده در بحث از رابطه علم و ارزش، مانند تمایز ارزش های معرفتی و غیرمعرفتی، می تواند چارچوب مفهومی جدیدی در اختیار تاریخ نگار علم قرار دهد و از این طریق احتمالا بر نظریه ها و روش های تاریخ نگاری علم اثرگذار باشد.
    کلیدواژگان: آرمان علم غیرارزش بار، ارزش های معرفتی، ارزش های غیرمعرفتی، نقش ارزش ها در علم
  • ابوتراب یغمائی * صفحات 133-151
    در حالی که مدافعان تحلیل های درون گرایانه سعی دارند با استفاده از ویژگی های شناختی علوم محض و کاربردی را از یکدیگر متمایز کنند، مدافعان تحلیل های برون گرایانه تلاش می کنند با توسل به ویژگی های غیرشناختی یا زمینه ای تمایز مذکور را ترسیم کنند. در این مقاله، استدلال خواهد شد که هیچ یک از این رویکردها به تنهایی، خصوصا در بازنمایی تمایز علم محض/ علم کاربردی و نسبت میان آنها، کفایت لازم را ندارند. در ادامه و پس از معرفی مدل وحدت بخش نانای از تاریخ های درونی و بیرونی، نشان داده خواهد شد که این مدل برای تحلیل تاریخ تمایز محض/کاربردی مطلوب است.
    کلیدواژگان: برون گرایی، درون گرایی، علوم کاربردی، علوم محض، مدل وحدت بخش نانای
|
  • Kamran Arjomand* Pages 1-20
    The transfer of science was accelerated with the spread of European colonialism and its efforts to conquer and rule other parts of the world. Until the eighties of the twentieth century the historiography of science was focused on the spearhead of scientific activity and too little research was done on social and economic factors influencing the production of science. Since then, however, historians of science have turned their attention to social, political, institutional and economic factors, thereby bringing to light important aspects of this branch of human activity. Two factors, more than others, are responsible for this turn: Thomas Kuhn’s model of science and Edward Said’s critique of Orientalism. In the first part of this paper the transfer of science will be looked at and the models by George Basalla and Joseph Needham will be discussed. In part two Kuhn’s observations and Said’s Orientalism critique together with Chakrabarty’s contribution to the historiography of science transfer will be discussed. Finally some aspects of the historiography of science transfer and its methodology will be presented along with an appraisal of a critique pertaining to the historiography of modern science in Iran
    Keywords: Historiography of science transfer, Orientalism, Sociology of science
  • Hassan Amini* Pages 21-40
    The Historiography of Mathematics has undergone a radical change in recent years, and the previous approach, which already has led to the writing of influential books in History of Mathematics is no longer considered as appropriate by a new generation of historians of mathematics, or at least some of them. The new perspective on History of Mathematics is completely different from the previous point of view, and considers as important historical facts which, in the eye of old historians, seemed to be inessential. The difference between these two views, which is based on different epistemological assumptions, leads to two completely distinct positions in Historiography of Mathematics. This situation sets the two traditions against each other. In this article, each one of these two different tradition, their features, assumptions, and results will be introduced, then the roots of the opposition between them will be discussed, and finally I will try to introduce a new approach in Historiography of Mathematics that tends to reduce the tension between them.
    Keywords: Geometric algebra, Historiography of science, History of mathematics, historiography of mathematics
  • Hossein Sheykhrezaee* Pages 41-57
    After Kuhn and his remarks on the point that some social factors play important role in paradigm selections, it was a concern for many historians and philosophers of science that accepting such a claim would lead to anti-rationalism in the historiography of science. By proposing the concept of Methodology of Scientific Research Programmes Lakatos tried to provide a rational interpretation of history of science. However, it has been claimed that such an approach does not take into account motivations and epistemic reasons of scientists. On the other hand, proponents of the Strong Programme in the Sociology of Knowledge tried to encourage historians to take into account social factors in their histories of science. Again it is claimed that motivations and epistemic reasons of scientists are not reflected here and therefore this approach is ahistorical too. Our main concern is to consider the point that whether in the social approach epistemic reasons of scientists are somehow epiphenomena of more genuine things. By elaborating different kinds of relationships between the social and the rational it will be argued that at least in the case of the social approach the charge of being ahistorical is not too damaging.
    Keywords: Ahistorical explanation, Anomalous monism, Historiography of science, Rational approach, Social approach
  • Hadi Samadi* Pages 59-78
    The findings of cognitive science increasingly show that analogies and metaphors play an essential role in human cognition. Scientists are no exception to this rule, and so analogies and metaphors play a fundamental role in science. Although the philosophers of science have been studying the role of analogies and metaphors in science for decades, historians of science have ignored this role- with a few exceptions in the last few years. The claim of this paper is putting emphasis on this role opens up a new look in historiography of science. After referring to the work of one of the present historians who uses this method of historiography as an example, a small part of young Darwin's work will be reconstructed. Then, on this basis, it will be defended that understanding of the past is possible only with the contemporary look, and the fear of committing Whigish historiography is only a barrier to understanding the past. In the end, it is defended that this kind of historiography can help the scientist in offering new hypotheses in current scientific debates.
    Keywords: Analogy, Darwin, historiography, Metaphor, Naturalism
  • Amirehsan Karbasizadeh* Pages 79-95
    Revolution is an essential element of Kuhn's analysis of the evolution of science. Inspired by Koyré and his contemporary philosophers and historians, Kuhn depicts history of science as epochs of different paradigms separated by big revolutions. In the light of new historiography of science, Historians themselves voice substantial grounds for unease about the coherence and historical validity of the notion of a Scientific Revolution and thereby casting doubts on revolutions in science generally. They note how local and specialized studies of the sciences in the period have led to "impatience" with the grand narrative of Thomas Kuhn. Contrary to what Kuhn believes, recent studies undermine notions of a unitary revolution conceived in terms of transformation of methodology and metaphysical presupposition or of massive advance in knowledge achieved on many disciplinary fronts. Despite this grand skepticism, I will argue that revolution remains to be an appropriate metaphor specially in the historical narrative of the seventeenth century.
    Keywords: historiography, Kuhn, Paradigm, Scientific revolution
  • Reza Kuhkan* Pages 97-113
    Different historiographies, such as presentist, historio-philosophic, Corbinian and Jungian, have been applied in order to reconstruct the history of alchemy in Islamic societies in the Middle Ages. One technique which can be used, in one way or another, in each of these historiographies, is the etymology. We see that the alchemists themselves and also biobibliographers (Jaldakī, Eznīqī, Safadī, Khawrazmī, Jawharī, ibn Nadīm, for example) have presented different etymologies for the word “al-kīmīyā”. Here, some of these etymologies have been illustrated and analyzed, both from the historic and from the phenomenological points of view.
    Keywords: Alchemy, Etymology, Historiography of science, al-Kīmīyā, phenomenology
  • Meisam Mohammadamini* Pages 115-132
    In the last few decades, philosophers of science have paid much more attention to the question of the role of values in scientific theories. Before that, the prevailing view drew a sharp distinction between the scopes of science and value. Specifically, in the second part of 20th century, allegiance to the value-free ideal of science was common, which admitts only epistemic values a role in epistemic evaluation of scientific theories. In this paper, sketching a brief history of the development of the literature of “science and value”, we propose that one of the important factors contributing to raising awareness to the roles of values in science is the developments in the historiography of science, in particular, flourishing of externalist attitudes to history of science, emphasis on using accurate empirical data, and avoiding anachronistic fallacies in historical narratives. Finally, we will focus on the fact that better understanding of the role of values in science puts some new questions before the historian of science, and the concepts developed in discussion of the relationship between science and value can provide a new framework to the historian of science and, in this way, may affect theories and methods of historiography of science.
    Keywords: Epistemic values, Non-epistemic values, Role of values in science, Value-free ideal of science
  • Aboutorab Yaghmaie* Pages 133-151
    While internalists, drawing on cognitive features, try to distinguish pure from applied science, externalists do it by contextual or non-cognitive ones. In this article, I will argue that neither externalism nor internalism is adequate to represent the distinction between pure/applied science and their relationship. In the following, after introducing the unifying framework of Nanay, I will argue that the distinction is adequately represented by Nanay’s model.
    Keywords: Applied science, External history, Internal history, Pure science