فهرست مطالب

پژوهش نامه تاریخ اسلام - سال هشتم شماره 32 (زمستان 1397)
  • سال هشتم شماره 32 (زمستان 1397)
  • تاریخ انتشار: 1397/09/10
  • تعداد عناوین: 6
|
  • فاطمه اورجی، علی اصغر چاهیان بروجنی* صفحات 5-28

    در سده چهارم هجری و با استقرار حکومت آل بویه در نیمه غربی ایران، از نهادهای اجتماعی و شهری حمایت شد. این نهادهای اجتماعی عمدتا در قالب مراکز علمی (دارالعلم ها و کتاب خانه ها) و بیمارستان ها در جهت ارائه خدمات درمانی و آموزشی و بر پایه وقف در شهرها شکل می گرفتند. این پژوهش با روش مطالعه تاریخی سعی دارد تا ضمن بازکاوی نقش وقف در شکل گیری و پایداری نهادهای مزبور، عوامل موثر بر فراز و فرود وقفیات دوره بویهیان را در بستر تحولات تاریخی بررسی و کاوش کند. نتایج به دست آمده نشان می دهد که موقوفات نهادهای عصر آل بویه منبع مالی پایداری برای آن ها ایجاد کرد و زمینه های پیشرفت را در این دوره فراهم آورد. اما پس از پایان سیطره سیاسی آل بویه، به بهانه جهتگیری شیعی دارالعلم ها و کتاب خانه ها، موقوفات وابسته به آن ها در جریان رخدادهای تاریخی با آسیب مواجه شدند و درنتیجه، فعالیت آن ها با افول مواجه شد. اگرچه وقفیات مرتبط با بیمارستان ها بعضا حتی تا اواخر دوره ایلخانان همچنان پایدار ماندند. وجود حکومت های نیمه مستقل و محلی، همچون اتابکان فارس، در برخی شهرها به دوام موقوفات درمانی بویهیان یاری رسانید.

    کلیدواژگان: آل بویه، وقف، بیمارستان، دارالعلم، کتاب خانه
  • حسن حسینی*، هادی وکیلی، علی ناظمیان فرد صفحات 29-48

    قرن چهارم هجری سده آغاز شکل گیری خاندان های سادات در ایران محسوب می شود. خاندان حسینی حمزوی یکی از این خاندان ها بود که هسته اولیه آن در شهر قم شکل گرفت. این خاندان شیعه مذهب در عصر سلجوقیان نقش مهمی در عرصه های گوناگون اجتماعی ایفا کرد. این تاثیرگذاری در بستری از شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوره و بر پایه امکانات و امتیازهای سادات در شهرهای ایران، به ویژه شهر قم، قرار داشت. آن زمینه ها و گزارشی تحلیلی از موقعیت ها و موفقیت های این خاندان موضوع نوشته حاضر است که با روش توصیفی-تحلیلی فراهم آمده است. یافته های پژوهش بیانگر آن است که خاندان حمزوی، که پیش از عهد سلجوقیان جایگاه اجتماعی و نفوذ سیاسی کسب کرده بود، در این دوره جایگاه خود را ارتقا بخشید. چهره های شاخص این خاندان با ورود به مشاغل اداری و مناصب رسمی، مانند نقابت سادات و ریاست شهرها، به عنوان واسطه بین حاکمان و سادات و شیعیان عمل کردند. در عرصه فرهنگی، فقها و محدثانی در خاندان حمزوی پرورش یافتند که در ترویج آموزه ها و عقاید شیعه نقش آفرین شدند. آن ها با تاسیس مدرسه و کتاب خانه، تربیت شاگرد، و حمایت از نویسندگان شیعی در این عرصه فعالیت چشمگیری داشتند و با اتخاذ رویکردی تقریب گرایانه، از مقبولیت و احترام قابل توجهی نیز نزد غیرشیعیان برخوردار شدند.

    کلیدواژگان: سادات، خاندان های شیعی، حسینی حمزوی، قم، ری، عهد سلجوقی
  • مجتبی زروانی*، امین مهربانی صفحات 49-72

    اقلیت های دینی ساکن ایران، با آیین ها و باورهای متفاوتشان، در شکل دهی به زیست جهان تاریخی مشترک و غنا و تکثر فرهنگی ایرانی سهیم بوده اند. کوشش های ایشان برای حفظ هویت و بقا در میان اکثریتی دیگرکیش، گاه در حوزه های شغلی و حرفه ای هم نمود یافته است. در آنچه می آید، عمدتا با تکیه بر گزارش ها و نگارش های سیاحان غیرایرانی، که نوعا جزئیات بیشتری را از زندگی اقشار عامه و عموم اقشار بازتاب داده اند، و نیز بر پایه شماری از اسناد و مدارک درباره زرتشتیان، به عنوان اقلیتی ریشه دار و باسابقه در ایران، کوشش شده حرفه ها و پایگاه های عمده و معروف درآمدی ایرانیان زرتشتی در دوران قاجاری، روشن شود. نتیجتا، این مشاغل و پایگاه ها در حوزه هایی حرفه ای که زرتشتیان به تاثیر سنت یا ساختارهای صنفی محلی بیشتر به آن ها می پرداخته اند، همچون تنجیم یا مشاغل غالبا یدی باغبانی و بنایی و ابریشم تابی و پشم بافی، یا مشاغلی که وجاهت عمومی یا کارورزان مسلمان به نسبت کمتری را شامل می شده اند، همچون صرافی و شیرکچی گری، گونه بندی و افزون برآن ها، حرفه هایی هم که به علت برخی محدودیت ها زرتشتیان از ورود به آن ها منع می شده اند، همچون پیشه های نظامی و انتظامی یا مشاغل دیوانی، معرفی شده اند.

    کلیدواژگان: زرتشتیان، زردشتیان، مشاغل و حرفه ها، تاریخ اجتماعی، تاریخ اقتصادی، قاجاریه
  • محسن بهرام نژاد*، عبدالله متولی صفحات 73-94

    اگرچه سابقه ترویج مسیحیت کاتولیک در ایران عهد اسلامی به دوران ایلخانی بازمی گردد، از زمان صفویه بود که تبلیغ مسیحیت کاتولیک در شکلی سازمان یافته با فرقه ای از زاهدان مسیحی که به سنت آگوستین منسوب بودند، آغاز شد. شروع این تکاپو، نه به دنبال فعالیت های صلح آمیز، بلکه در پی تصرفات نظامی پرتغالی ها در خلیج فارس و استقرار آنها در جزیره هرمز رقم خورد. هدف این پژوهش پرداختن به این مسئله است که کنش دینی آگوستینی ها چه پیامدها یی در عصر صفوی به دنبال داشت. در راستای پاسخ به این سوال، تلاش شده موضوع بر اساس منابع اصلی و پژوهشی و به روش توصیفی و تحلیلی واکاوی شود. یافته های تحقیق نشان می دهد که آگوستینی ها در برابر پایبندی مستحکم ایرانیان نسبت به عقاید دینی خود، عملا در تبلیغ و ترویج مسیحیت شکست خوردند و مجبور به ترک ایران برای همیشه شدند.

    کلیدواژگان: کشیشان آگوستینی، صفویه، پرتغالی ها، جزیره هرمز، اصفهان
  • عباس پناهی* صفحات 95-113

    با به قدرت رسیدن کیائیان در شرق گیلان و تاکید آنان بر ترویج و گسترش تشیع زیدی، عرصه فعالیت های فکری برای پیروان سایر نحله ها و مذاهب بسیار تنگ شد. کیائیان در قبال مخالفانی که بخشی از فرهنگ دینی گیلان بودند، رویه مماشات و تساهل در پیش نگرفتند؛ به گونه ای که طی دوران دویست ساله حکومتشان، پیروان آیین های اسلامی و غیرآن در گیلان، سرکوب یا از آن اخراج شدند. اصرار بر تشیع زیدی و انتخاب این مذهب به عنوان تنها مذهب مردم گیلان از سوی حاکمان بیه پیش و از سوی دیگر، تعصب حاکمان تالش و بیه پس بر تسنن، بسترساز جنگ های خونینی در تاریخ میانه گیلان تا پیش از صفویه شد. ماحصل این نبردها فرسودگی نظام اجتماعی و اقتصادی گیلان و تصرف آسان این سرزمین توسط شاه عباس صفوی در 1000ق بود. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که دغدغه های دینی و مذهبی حاکمان محلی گیلان تا چه میزان بر اختلاف های سیاسی و فرهنگی آنان تاثیرگذار بوده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که ریشه بسیاری از مناقشات سرزمینی دودمان های محلی گیلان و تالش، اختلاف هایی مذهبی بوده است که بسترساز جنگ های مداوم در این سرزمین شده است. پژوهش حاضر با تکیه بر رویکرد تاریخی و به شیوه مطالعه توصیفی-تحلیلی صورت گرفته است.

    کلیدواژگان: اختلاف های سیاسی، گیلان، تالش، صفویان، تشیع، تسنن
  • حسن الهیاری*، حمیدرضا پیغمبری صفحات 115-136

    شهر تاریخی توج، در پس کرانه شمالی خلیج فارس، در دوره ای نسبتا طولانی از شهرهای شناخته شده ایران به شمار می آمده است. اوج رونق این شهر در دوره آل بویه بوده ، اما پس از آن به سرعت دچار رکود شده است. اکنون نیز از این شهر جز نامی در متون کهن باقی نمانده و حتی ویرانه های آن نیز ناشناخته است. مقاله حاضر علل پیدایی و پویایی این شهر و عوامل زوال آن را بررسی می کند. این پژوهش، که به روش تحلیل تاریخی مبتنی بر منابع کتابخانه ای صورت گرفته است، نشان می دهد که دو مولفه اقتصادی، یعنی موقعیت تجاری واسطه ای توج در بنادر خلیج فارس و نواحی مرکزی ایران، و تولید پارچه های کتانی توزی، عوامل اصلی شکوفایی این شهر در عصر آل بویه بوده اند. بررسی ها درباره سقوط این شهر نیز دخالت عوامل انسانی را در کنار عوامل طبیعی نشان می دهند. در این باره، منازعات جانشینی عضدالدوله در فارس، حملات مکرر ملوک شبانکاره و قرامطه به کرانه ها و پس کرانه ها، و تغییر مسیر تجارت دریایی از خلیج فارس به دریای سرخ، به عنوان یک عامل فرامنطقه ای، در زوال توج مطرح اند. نظر به این ها، تطورات توج را می توان مصداق و نمونه بارزی از تاثیر تحولات مسیرهای بازرگانی بر تغییرات سکونتگاه های انسانی در نظر گرفت.

    کلیدواژگان: جغرافیای تاریخی، توج، خلیج فارس، پارچه توزی
|
  • Fatemeh Oruji, Aliasghar Chahian Borujeni* Pages 5-28

    By the establishment of the Buyid government in the western half of Iran in the fourth century AH, social and urban institutions were supported. These institutions were mainly established based on waqf in the form of scientific centers (Dar al-Ilms –academies- and libraries) and hospitals to provide remedial and educational services. The present paper attempts to investigate the role of the waqf in the establishment and constancy of these institutions by exploring the historical factors affecting the rise and fall of the Buyids.The results depict that the dependence of the Buyid institutions on waqf provided Buyids with a fixed financial source and caused prosperity. However, after the Buyid domination, due to the Shiite tendencies in the formation of academies and libraries, their waqfi properties were also damaged in the course of historical upheavals and their activities declined. But the waqfi properties related to hospitals survived even until the late Ilkhanid era. The existence of semi-independent and local governments such as the Atabeks of Fars contributed to the survival of the Buyid medical waqfi instutitions in some cities.

    Keywords: Buyids, waqf, hospital, Dar al-Ilm (Academy), library
  • Hasan Hoseyni*, Hadi Vakili, Ali Nazemianfard Pages 29-48

    The fourth century AH is the beginning of Sadat families’ formation in Iran. Hosayni Hamzavi's family was one of those families whose first central core was formed in Qom. This Shiite family played important roles in various fields in Seljuq era. These roles were based on a certain political and social context and were consequences of Sadats’ noble status in cities of Iran, specifically Qom. The aim of this paper, which is designed by descriptive-analytical method, is to review those fields and present an account of that family’s situations and successes. The findings of the study indicate that Hamzavi family, which had gained a noble social and political position before Seljuq era, promoted its status during this period. Prominent figures of this family, by obtaining official positions like Sadats’ niqabat and rulership of cities, acted as intermediaries between the sovereigns, Sadat and the Shiites. In the cultural arena, several jurists and traditionists emerged from Hosayni Hamzavi family and propagated Shiite teachings and beliefs. They established schools and libraries, trained disciples, supported Shiite writers and by taking a tolerating and condoning approach, gained also respect of non-Shiites.

    Keywords: Sadat, Shiite families, Hosayni Hamzavi, Qom, Ray, Seljuqs
  • Mojtaba Zurvani*, Amin Mehrabani Pages 49-72

    Religious minorities of Iran have mainly participated in constituting Iranian historical communal lifeworld and cultural enrichment. Their endeavors to retain their identity and existence among an other-religion majority have occasionally been reflected in occupational and professional domains. In the present article, the main and prominent occupations and walks of life of Qajarid Iranian Zoroastrians, as followers of an ancient and genuine religion, have been investigated mainly based on the non-Iranian authors’ accounts and travel logs which typically comprise more details of life of popular classes. Besides, some documents about the Zoroastrians of the mentioned period have been used. In consequence, Zoroastrians’ main occupations have been categorized in the labors such as gardening, masonry, and silk weaving, which Zoroastrians do based on familial or local traditions, or careers like currency exchanging and winemaking, which have not been admirable in Muslims’ common sense. Furthermore, occupations which have somehow been forbidden for Zoroastrians, such as martial jobs, have also been described.

    Keywords: Zoroastrians, jobs, occupations, social history, economic history, Qajarid period
  • Mohsen Bahramnezhad*, Abdullah Motevalli Pages 73-94

    Although the history of Catholic Christianity propagation in Islamic era of Iran returns to the Ilkhanid period, it was at first in the Safavid era when organized form of Catholic missions began with the actions of a sect of Christian mystics attributed to St. Augustine. Starting of these efforts had not been an outcome of peaceful endeavours, but rather the upshot of Portugueses' military rushes to the Persian Gulf and their occupation of Hormuz Island. The purpose of this research is to answer that what the consequences of the Augustinians' actions during the Safavid era have been. It has been tried to examine the subject based on original and genuine sources and descriptive and analytical method. The findings of the study show that Augustinians, in the face of Iranians' strong solidarity in their religious beliefs, practically failed to promote Christianity and were forced to leave Iran forever.

    Keywords: Augustinian missionaries, Safavids, Portugueses, Hormuz island, Isfahan
  • Abbas Panahi* Pages 95-113

    By the emergence of Karkiya dynasty in eastern Gilan and their emphasis on Zaydi Shiite religion, the intellectual activities of followers of other religions and sects became so restricted. Rulers of this dynasty did not take an appeasing and tolerating approach toward opponents who were parts of the religious culture of Gilan, so that followers of other religions and sects were fired from Gilan or left the land during 200-year rule of Karkiyas. Kiyais’ insistence on Zaydi Shia in the BiyahPish region and, on the other hand, the bigotry of Sunni rulers of BiyahPas caused bloody wars at the middle ages of Gilan until the Safavid period. The result of these battles was the burnout of the social and economic system of Gilan and the easy seizure of this land by Shah Abbas Safavi in 1000 AH. The findings of this research show that the root of most of the territorial conflicts of the local dynasties of Gilan and Talesh was the religious disputes. This study is based on a historical approach and a descriptive-analytic study method.

    Keywords: religious conflicts, Gilan, Talesh, Safavids, Shiites, Sunnis
  • Hasan Allahyari*, Hamidreza Peighambarih Pages 115-136

    The historical city of Tawwaj, in the northern hinterland of the Persian Gulf, has long been one of Iran's most recognized cities. The boom of this city was during the period of Buyids, but then it quickly deteriorated. There is now nothing left of this town except a name in ancient texts and even the ruins of the city are unknown. This article examines the birth and continuity of this city and its deteriorating factors.This study, based on a historical analysis and library resources, shows that two economic components, namely the intermediary trading position of Tawwaj between the Persian Gulf ports and the central regions of Iran, and the production of Toozi linen textiles, were the main contributors to the flourishing of this city in the Buyids era. Studies on the city's downfall also reveal the involvement of human factors alongside natural ones. In this regard, the conflicts on succession of Azod al-Dawlah in Fars, the repeated attacks of Shabankara rulers and Qaramata to the coasts and the hinterlands, and the redirection of maritime trade from the Persian Gulf to Red Sea, as a transnational factor, have emerged in the decline of Tawwaj. Based on these, the evolutions of Tawwaj may be considered as a good example for the impact of changes of trade routes on the human habitat arrangements.

    Keywords: historical geography, Tawwaj, Persian Gulf, Toozi textile