فهرست مطالب

پژوهش نامه اخلاق - پیاپی 47 (بهار 1399)
  • پیاپی 47 (بهار 1399)
  • تاریخ انتشار: 1399/05/01
  • تعداد عناوین: 8
|
  • عبدالرضا احمدی أتویی* صفحات 7-30

    نوشتار پیش رو، نگاهی دارد به مهار قدرت سیاسی از دریچه اخلاق اسلامی که با بررسی برخی متون اخلاقی، دو رویکرد نقد مستقیم و غیرمستقیم را ازهم متمایز می کند. در این متون؛ نقد مستقیم قدرت از یک سو برای اصلاح وضعیت جامعه ضروری دانسته می شود اما از دیگرسو با توجه به خطرات عظیمش، به پرهیز از آن توصیه می گردد. منظور از نقد غیر مستقیم قدرت نیز، مباحثی در علم اخلاق است که در بادی نظر ممکن است ابعاد سیاسی آن آشکار نباشد، اما اندکی توجه، رویکرد انتقادی آن را هویدا می کند. تعریف سیاست و عدالت، تبیین صفات و ویژگی های لازم برای حاکمان و همچنین نقد تملق گویی از جمله این مباحث است. نقد اخلاقی قدرت اگرچه زبان تندی ندارد و به اقتضای فضای علم اخلاق، توام با بیان نرم و گاه غیرمستقیم است، درعین حال زاویه انتقادی آن با توجه به وضعیت سیاسی جامعه و نوع مباحث طرح شده کاملا برجسته است.

    کلیدواژگان: اخلاق اسلامی، قدرت سیاسی، نقد، عدالت، تملق‌گویی، اخلاق قدرت
  • علی صالحی*، حسین حاجی‌پور، عیسی مولوی وردنجانی صفحات 31-50

    با توجه به اینکه هر نظام اخلاقی ای سازمان یافته از یک مکتب فکری و نظام اعتقادی است و با لحاظ اینکه شیخ مفید از متقدمین در تاسیس و انسجام مکتب کلامی و اعتقادی امامیه بوده، پژوهش حاضر با روش تحلیل مضمون به استخراج مبانی کلامی اخلاق در اندیشه شیخ مفید اقدام کرده است؛ از این رو گزاره های کلامی شیخ مفید در محورهای معرفت شناختی، خداشناختی، راهنماشناختی، انسان شناختی و جهان شناختی با رویکرد اخلاقی، تحلیل و مبانی آن استخراج گردید که نظام اخلاقی توحیدی، اصالت روح و استخدام بدن در انجام افعال اخلاقی، اختیار انسان در زیست اخلاقی، وجود ضروری الگوی معصومان جهت تقرب و معنابخشی معاد جسمانی در نظام اخلاقی توحیدی با محوریت بهشت و جهنم، از جمله آنهاست و در نتیجه گیری نهایی، جامعیت نظریه شیخ مفید نسبت به وظیفه گروی و غایت گروی، شمولیت انسانی این نظریه، فراتر بودن از نظام اخلاقی سکولار، معناپذیری زیست اخلاقی با باور آخرت و پیامد اخلاقی بی هدفی مشخص شد.

    کلیدواژگان: اخلاق، کلام، مبانی کلامی اخلاق، شیخ مفید، تحلیل مضمون
  • ابوذر رجبی*، سید حسین شمس‌اللهی صفحات 51-72

    منفعت گرایی اخلاقی از مباحثی است که ذیل مسیله فایده گرایی در بین متفکران غربی مطرح است. سردمدار این بحث، جان استوارت میل است که بعد از طرح لیبرالیسم کلاسیک، در حوزه اخلاق، مبتنی بر مبنای فلسفی فایده گرایی، به منفعت گرایی اخلاق راه یافت. به باور وی فایده گرایی در عرصه زندگی برای آدمی بیشترین شادکامی را به دنبال دارد. غایت و هدف فایده گرایی در اخلاق، خوشی و شادی به نحو حداکثری است. این شادکامی با فداکردن فرد برای دیگران، دارای بار ارزش اخلاقی شده و اخلاق منفعت گرا را بروز می دهد. براساس یافته های این تحقیق، پلورالیسم اخلاقی، اباحه گری و بهره گیری از تمتعات مادی به شکل حداکثری برای شادکامی زندگی، از نتایج اخلاق منفعت گراست. علامه جعفری، مبانی و مولفه های طرح شده در اندیشه میل را با چالش های جدی مواجه می داند. او، انسان محوری، جریان تنازع در بقا، اصالت لذت و اصالت منفعت را از مبانی اندیشه های میل دانسته و آنها را باعث انحراف و تباهی بشریت معرفی می کند. در این تحقیق با روش توصیفی تحلیلی ابتدا به طرح اندیشه میل و در ادامه به روش تحلیلی انتقادی به نقد نظریه او براساس منظومه فکری استاد محمدتقی جعفری می پردازیم.

    کلیدواژگان: منفعت‌گرایی اخلاقی، فایده‌گرایی، لیبرالیسم، امانیسم، شادکامی، جان استوارت میل، علامه جعفری
  • محمد عبدالرحیمی* صفحات 73-102

    بنا به تعالیم اسلامی، کبر یکی از اصلی ترین بیماری های اخلاقی و آفتی برای سلامت قلب و مانعی برای کسب کمالات و رسیدن به بهشت است. با توجه به اهمیت و ضرورت «سلامت اخلاقی» پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و استناد به آیات و روایات، به دنبال ریشه یابی بیماری کبر است تا بستر ریشه درمانی فراهم گردد. یافته های تحقیق نشان می دهد: الف) ریشه اصلی بیماری کبر «جهل» است و متکبران در سه حوزه خودشناسی، خداشناسی و جهان شناسی، دچار مشکلات جدی هستند؛ ب) در حوزه خودشناسی، اهل کبر از فقر ذاتی و نیاز دایمی خویش به فیض الهی غافل شده و در توهم مالکیت هستند؛ ج) در حوزه خداشناسی، متکبران از درک مالکیت، حاکمیت، قدرت و غنای مطلق خدای تعالی عاجزند؛ د) در حوزه جهان شناسی، واقعیت جهان و ماهیت حقیقی دنیا را درک نکرده اند. بنابراین، راهکار اصلی برای درمان این بیماری مهلک، کوشش در جهت خودشناسی، خداشناسی و جهان شناسی است.

    کلیدواژگان: بیماری کبر، ذلت، تواضع، سلامت اخلاقی، عقل، جهل
  • محمود شیخ‌الاسلامی*، یدالله دادجو، سید مرتضی موسوی صفحات 103-120

    با توجه به اینکه آثار فقدان حاکمیت اخلاق، بیش از پیش در جوامع آشکار شده و بویژه جوامع توسعه یافته در این خصوص با چالش های فراگیری روبه رو هستند، بحث از فلسفه اخلاق امری گریزناپذیر می نماید. تفاوت دیدگاه ها در فلسفه اخلاق باعث شده تا مقایسه تطبیقی منظرگاه های مختلف در این خصوص اهمیتی دوچندان یابد. در این تحقیق با تکیه بر منابع تخصصی و مقایسه تطبیقی، در پی پاسخ به این پرسش هستیم که چه تفاوت های اساسی در تبیین معنای فضیلت بین شهیدمطهری و مک اینتایر بعنوان نماینده دو اندیشه اسلامی و غربی وجود دارد. به نظر می رسد باور به نسبی گرایی، استقلال در تدوین برنامه سعادت، اعتقاد به بستر تاریخی بروز فضیلت، و حدوسط دانستن فضیلت، از مهم ترین عناصر تمایز این دو دیدگاه است. باتوجه به مباحث ارایه شده می توان به این نتیجه دست یافت که اگرچه اندیشه مک اینتایر نظریه ای قابل دفاع در اخلاق است اما در قیاس با اندیشه اسلامی دچار کاستی هایی است.

    کلیدواژگان: فضیلت، شهید مطهری، مک اینتایر، ارسطو، اخلاق
  • یارعلی کرد فیروزجایی*، سید ابوالفضل نورانی صفحات 121-138

    ادراک آدمی که مبادی متعددی دارد، از عوامل بیرونی و درونی تاثیر می پذیرد. بخشی از این تاثیرات، باعث اعوجاج در معرفت و بخشی دیگر سبب تسریع و یا باعث ایجاد نوعی جدید از معرفت و بصیرت می شوند. از منظر آیات و روایات و از نگاه حکما و علمای اخلاق، فضایل و رذایل، بخشی از عوامل تاثیرگذار بر معرفت بشری به حساب می آیند. این اثرگذاری گاهی در مقام روی آوری و میل به کسب معرفت یا تسریع در فهم یا ایجاد برخی از ادراکات اشراقی به سبب فضیلت مندی و زمانی نیز در اعوجاج یا محرومیت از انواعی از ادراکات به سبب رذیلت مندی قابل اثبات است که البته میزان این تاثیرگذاری ها و شدت و ضعف آن در ادراکات مختلف متفاوت می باشد. مسیله ای که در این مقاله می کوشیم به پاسخ آن دست یابیم آن است که این اثرگذاری را چگونه می توان با روش عقلی تحلیل و بررسی کرد. به گمان نویسندگان مقاله، می توان از طریق «تحلیل مبانی انسان شناختی اخلاق فلسفی»، «لزوم سنخیت بین علت و معلول»، «وجود ارتباط بین عواطف و معرفت» و بالاخره «عاملیت فضایل و رذایل برای نورانیت و ظلمانیت نفس»، تبیینی عقلانی از تاثیر فضایل و رذایل بر معرفت بشری را با روش تحلیلی ارایه داد.

    کلیدواژگان: فضایل، رذایل، معرفت، تبیین، تبیین عقلی
  • هادی وحدانی فر* صفحات 139-158

    اخلاق از جمله دانش های بنیادین نظری و عملی است که در علوم مختلف کاربرد دارد و در آموزه های دینی به عنوان «واجب عینی» تلقی شده است؛ برخلاف تصور ساده انگارانه اخلاق، تعریف شناسی آن در میان متفکران اسلامی و غربی مورد توجه بوده و با دیدگاه های گوناگون روبه رو است. مقاله حاضر ضمن بررسی و تحلیل تعریف های حداکثری و حداقلی اخلاق از نظر متفکران اسلامی، آن را در محک تطبیق آموزه های قرآنی و روایی قرار داده است و معتقد است تعریف شناسی اخلاق اسلامی براساس جهان بینی و ایدیولوژی اسلام شکل گرفته است وگزاره هایی همچون؛ «نفس»، «صفات فضایل و رذایل»، «قوه و فعل»، «ملکه»، «عدم ملکه»، «رفتار»، «انگیزه»، «اراده»، «اختیار»، «بهشت و جهنم» نقش مهمی در بازسازی تعریف شناسی اخلاق اسلامی دارد.

    کلیدواژگان: تطبیقی، تعریف شناسی، اخلاق، اندیشمندان، قرآن و روایات
  • ابوالقاسم ولی زاده*، محمدمهدی ولی زاده صفحات 159-178

    حسادت یکی از مهم ترین ناهنجاری های اخلاقی است که موجب اختلال در کارکرد عادی فرد در زندگی می شود و سلامت جسمی و روانی وی را به خطر می اندازد. بررسی عوامل حسد در پیشگیری و درمان آن نقش بسزایی دارد. عوامل حسد ممکن است درونی یا بیرونی باشند. هدف از تحقیق پیش رو ریشه یابی درونی حسد با توجه به آیات و روایات است. روش تحقیق توصیفی تحلیلی می باشد که به شیوه کتابخانه ای با استفاده از منابع دینی، تقریر علمی و تبیین روان شناختی ای از آموزه های دینی و اخلاقی صورت گرفته است. براساس بررسی های صورت گرفته، عوامل درونی حسد در سه عامل شناختی، عاطفی و زیستی دسته بندی شده اند. در این راستا دلبستگی به دنیا و احساس حقارت از عوامل اصلی حسادت به شمار آمده اند و در زمینه پیشگیری و درمان دارای نقش تعیین کننده ای شناخته شده اند.

    کلیدواژگان: حسادت، عوامل درونی، زمینه ها، شناختی، عاطفی، زیستی
|
  • Abdorreza Ahmadi Atu’I* Pages 7-30

    The present article looks at the control of political power through the lens of Islamic ethics, which distinguishes between the two approaches of direct and indirect criticism by examining some ethical texts. In these texts, the direct critique of power, on the one hand, is necessary to correct the state of society; but on the other hand, given its enormous dangers, it is advisable to avoid it. In addition, the indirect critique of power refers to issues in ethics, the political dimensions of which may not be obvious in theory, but a little attention reveals its critical approach. Definition of politics and justice, explanation of the necessary traits and characteristics for the rulers as well as criticism of flattery are among these issues. Although the moral critique of power is not sharp and, due to the atmosphere of ethics, it is accompanied by soft and sometimes indirect expression, its critical angle is quite prominent given the political situation of the society and the type of issues raised.

    Keywords: Islamic ethics, political power, criticism, justice, flattery, morality of power
  • Ali Salehi*, Hossein Hajipur, Isa Molavi Vardanjani Pages 31-50

    Because any moral system is organized by a school of thought and belief system, and considering that Sheikh Mofid was one of the pioneers in establishing and organizing the theological and doctrinal school of Imamiyya, the present article has attempted to extract the theological foundations of ethics via content analysis. Hence, Sheikh Mofid’s theological propositions in the fields of epistemology, theology, guidance studies, anthropology and cosmology were extracted with an ethical approach. Among them are the monotheistic moral system, the originality of the soul, the employment of the body in performing moral actions, man's free will in moral life, the necessary existence of the model of the Infallibles for proximity and the meaningfulness of the physical Resurrection in the moral-monotheistic system with heaven and hell at it center. In conclusion, the comprehensiveness of Sheikh Mofid’s theory of duty- and goal-orientation, the human inclusion of this theory, its superiority over the secular moral system, the meaningfulness of the moral life with the belief in the Hereafter, and the moral consequence of the aimlessness were revealed.

    Keywords: ethics, theology, theological foundations of ethics, Sheikh Mofid, content analysis
  • Abuzar Rajabi*, Seyyed Hossein Shamsollahi Pages 51-72

    Moral utilitarianism is one of the issues underlying utilitarianism among Western thinkers. At the forefront of this debate is John Stuart Mill, who found out the utilitarianism of morality after designing the classical liberalism in the realm of morality based on the philosophical basis of utilitarianism. To him, utilitarianism in life brings about most happiness for a person. The goal and purpose of utilitarianism in morality is to maximize joy and happiness. As regards sacrificing oneself for others, this happiness assumes a moral value and expresses utilitarian morality. Based on the findings of this study, moral pluralism, libertinism, and exploitation of material pleasures to the maximum for the happiness of life are the results of utilitarian morality. Allameh Ja’fari presents serious challenges to the foundations and components proposed in Mill’s thought. He considers human-centeredness, survival conflict, the originality of pleasure and the originality of utility as the basis of Mill’s ideas and introduces them as the cause of deviation and destruction of humanity. Using a descriptive-analytical method, this research first discusses Mill’s thought and then with a critical analytical method, critiques his theory based on the intellectual system of Professor Mohammad Taqi Ja’fari.

    Keywords: moral utilitarianism, utilitarianism, liberalism, humanism, happiness, John Stuart Mill, Allameh Ja’fari
  • Mohammad Abdorrahimi* Pages 73-102

    According to Islamic teachings, arrogance is one of the main moral diseases, a plague for the health of the heart and an obstacle to achieving perfection and reaching heaven. Due to the importance and necessity of “moral health”, the present study, using its descriptive-analytical method and based on the verses and hadiths, seeks to find the root cause of arrogance disease in order to provide the basis for the root therapy. Research findings show: a) the root cause of the disease arrogance is “ignorance” and the arrogant have serious problems in three areas of self-knowledge, theology and cosmology; b) in the area of self-knowledge, the arrogant are unaware of their innate poverty and constant need for divine grace and are under the illusion of ownership; c) in the area of theology, the arrogant are unable to understand the ownership, sovereignty, power, and absolute richness of God Almighty; d) in the area of cosmology, they have not understood the reality of the world and the true nature of the world. Therefore, the main solution for the treatment of this deadly disease is to strive for self-knowledge, theology and cosmology

    Keywords: arrogance disease, humiliation, humility, moral health, intellect, ignorance
  • Mahmud Sheikholislami*, Yadollah Dadju, Seyyed Morteza Musavi Pages 103-120

    Given that the effects of the lack of moral sovereignty are becoming increasingly apparent in societies, and that especially developed societies in this regard are encountered with widespread challenges, discussion about moral philosophy is inevitable. Differences of opinions in moral philosophy have made the comparative comparison of different perspectives in this respect doubly important. Relying on specialized sources and comparative comparisons, in this research, we seek to answer what the main differences are between martyr Motahhari and McIntyre as representatives of Islamic and Western ideas in explaining the meaning of virtue. Belief in relativism, independence in the development of the program of happiness, belief in the historical context of the emergence of virtue, and knowledge of virtue as intermediate are among the most important elements that distinguish these two views. Based on the arguments presented, it can be concluded that although McIntyre’s thought is a defensible theory in ethics, it has shortcomings in comparison with Islamic thought.

    Keywords: virtue, martyr Motahhari, McIntyre, Aristotle, ethics
  • Yarali Kord Firuzja’I*, Seyyed Abolfazl Nurani Pages 121-138

    The human perception that has multiple origins is influenced by external and internal factors. Some of these effects cause distortion in knowledge and others cause acceleration or create a new kind of knowledge and insight. From the point of view of verses and hadiths and from the viewpoint of moral scholars and sages, virtues and vices are considered as some of the factors affecting human knowledge. This influence can sometimes be proved as a desire to acquire knowledge or to accelerate understanding or create some enlightened perceptions due to virtuousness and sometimes in distorting or depriving of some types of perceptions due to viciousness. Of course, the degree of these effects and their intensity and weakness are different owing to different perceptions. The problem we are trying to solve in this article is how to analyze and study this impact in a rational way. According to the authors of this article, through an analytical method, it is possible to present a rational explanation of the effects of virtues and vices on human knowledge by “analyzing the basic humanities of philosophical ethics”, “the necessity of the compatibility between cause and effect”, “the existence of a relationship between emotions and knowledge” and finally “the agency of virtues and vices for the enlightenment and darkness of the self”.

    Keywords: virtues, vices, knowledge, explanation, rational explanation
  • Hadi Vahdanifar* Pages 139-158

    Ethics is one of the fundamental theoretical and practical sciences that is used in various sciences and is considered as “objective obligation” in religious teachings. Contrary to the simplistic notion of morality, its definition studies is heeded by Islamic and Western thinkers and is met with various views. While examining and analyzing the maximum and minimum definitions of ethics from the point of view of Islamic thinkers, the present article has put it to the test of comparison with the teachings of the Koran and narrations; and believes that the definition studies of Islamic ethics is based on the worldview and ideology of Islam; and propositions such as “self”, “attributes of virtues and vices”, "power and action”, “disposition”, “non- disposition”, “behavior", “motivation”, “conation”, “free will”, “heaven and hell” play an important role in the reconstruction of the definition studies of Islamic ethics.

    Keywords: comparative, definition studies, ethics, thinkers, the Koran, narrations