فهرست مطالب

پژوهش نامه اخلاق - پیاپی 48 (تابستان 1399)
  • پیاپی 48 (تابستان 1399)
  • تاریخ انتشار: 1399/08/12
  • تعداد عناوین: 8
|
  • هاشم قربانی* صفحات 7-29

    تحلیل چیستی، امکان سنجی و مطلوبیت «ترک تعلقات این دنیایی» به عنوان یکی از توصیه های موکد در آموزه های اسلامی و ادبیات عرفانی مسئله مقاله حاضر است. این پژوهش به روش پدیدار شناسانه ضمن نقد برخی پیش انگاره های این مساله نظیر ظلمانی انگاری عالم زمینه تبیین صحیح دیدگاه اسلامی از «ترک تعلق دنیوی» وارایه نحوه مطلوب رابطه انسان با دنیا را فراهم خواهد کرد؛ در نتیجه توجه و آگاهی به واقعیت های بنیادین هستی [در ساحت باورها] و ترتیب اثر دادن به آنها [در ساحت رفتار] و زیست اخلاقی و «حضور خدا» را در معنای مورد نظر از ترک تعلقات دنیوی باید مورد توجه قرار داد. طراحی آیات قرآن ناظر بر دنیا در هرم هشت مرحله ای، نشان از آن دارد که قرآن در بافتار خاصی از دنیا سخن گفته و ترک تعلق دنیوی باید با توجه به آن هرم تبیین شود. نحوه تلقی از دنیا در برخی مکاتب، آفت زاست در حالیکه آموزه های اسلامی تصویری جامع و به دور از آفت ارایه می دهد.

    کلیدواژگان: اخلاق اسلامی، دنیا، تعلقات دنیوی، ترک تعلق
  • احمد دبیری* صفحات 31-49

    حلقه مفقوده در نظریه های اخلاق هنجاری، بررسی میزان تاثیرگذاری حقیقی آنها بر تربیت اخلاقی افراد و جوامع است. نظریه های اخلاقی موجود را می توان به نظریه های فعل مبنا، فاعل مبنا، نظریه های ترکیبی و دو کانونی تقسیم کرد. هر یک از این نظریه ها نسبت به مسئله تربیت اخلاقی کاستی هایی دارند که برخی مثل فعل مبنایان، به حقوق بیشتر نزدیک هستند تا اخلاق. نظریه های فاعل مبنا و ترکیبی و دو کانونی هم با وجود توجهاتی به مسئله تربیت، کارایی لازم را در این خصوص ندارند. در دین اسلام با مفهوم ایمان می توان به نظریه اخلاقی ای دست یافت که علاوه بر برخورداری از ژرف اندیشی و توجه لازم به رفتار، نیت، منش و صفات اخلاقی از جامعیت لازم و توجه کامل به رشد اخلاقی برخوردار باشد. نگرش توحیدی اسلام حد نصابی را هم در ابعاد معرفتی، منشی و رفتاری دارد که بدون تحقق آن ارزش اخلاقی ایجاد نمی شود.

    کلیدواژگان: نظریه اخلاقی، ارزش اخلاقی، اثربخشی تربیتی، نظریه اسلامی
  • حسن عباسی* صفحات 51-73

    یکی از مهم ترین اهداف آموزشی در تدریس معارف اسلامی ارتقای سطح معرفتی و ایمانی دانشجویان به واسطه ارایه محتوای آموزشی مناسب است.برای تحقق این مهم روش های آموزشی مختلفی می توان پیشنهاد داد. به باور نگارنده «روش تدریس هدایت محور» به عنوان یکی از زیر مجموعه های روش تدریس فعال از موثرترین روش های تدریسی است که به عنوان مکمل روش تدریس سخنرانی می تواند در تغییر نگرش و تحقق اهداف شناختی و عاطفی دانشجویان درحوزه معارف اسلامی کارساز باشد. این پژوهش به روش تحلیلی توصیفی و مبتنی بر مراحل هدایت و تبلیغ در قرآن و سیره اهل بیت^ و با رویکرد مخاطب شناسانه دانشجویان نسل امروز، بر این باور است که هرگونه فعالیت هدایتی و تبلیغی مدرسان معارف اسلامی زمانی اثرگذار خواهد بود که آنان ضمن برخورداری از فنون و تکنیک های روان شناسی تربیتی، از هادیان حقیقی در تمامی جزییات فرآیند سه گانه هدایت و دعوت قرآنی اعم از؛ دعوت حکیمانه، موعظه حسنه، جدال احسن به شکل صحیح پیروی نمایند.

    کلیدواژگان: روش تدریس، هدایت محوری، پیوست اخلاقی، کارآمدی تدریس، دروس معارف اسلامی
  • اعظم موذنی*، سید حسین رکن الدینی صفحات 75-97

    برای مقایسه تمدن غرب و اسلام در خصوص «وفاداری و استحکام خانواده» و نشان دادن برتری مبانی اخلاقی اسلام، خانواده در تمدن یونان بررسی و وفاداری عامل اخلاقی استحکام یا تداوم خانواده تشخیص داده شد. این عامل، بسترساز استحکام خانواده در اسلام نیز بود؛ استحکام خانواده نتیجه حاکمیت اعتدال، اخلاق و حفظ حقوق اعضاست و اصل وفاداری، عمل براساس فضیلت وفا و رفتارهای برخاسته یا مستقل از آن است که باعث التزام کامل به پیمان ازدواج می شود. به رغم وفاق تمدن یونان و اسلام درزمینه تاثیر وفاداری در استحکام خانواده، نظام اخلاقی اسلام با تبیین خاص و به کارگیری آن در خانواده، تاثیری منحصربه فرد داشت. این پژوهش به شیوه کتابخانه ای و اسنادی گردآوری اطلاعات و روش توصیفی تحلیلی، نقش وفاداری در استحکام خانواده در تمدن مذکور و اسلام را بیان و نتایج به دست آمده را با آیات قرآن ارزیابی کرده و دیدگاه اسلام در مورد نقش وفاداری در استحکام خانواده را بیان کرده است.

    کلیدواژگان: وفاداری، خانواده، استحکام خانواده، تمدن، تمدن یونان، اسلام
  • مهدی فدایی، سید مجید نظام الدینی* صفحات 99-118

    قرآن کریم نگاهی خاص به مسایل اخلاقی را پیش روی مخاطبین خویش می گشاید و زمینه بسیاری از دیدگاه های اخلاقی را فراهم می سازد. یکی از این دیدگاه های مربوط به کارکرد (نتیجه، اثر و حاصل یک چیز) اخلاق است. با رجوع به آیات قرآن نظیر آیه هشتم سوره ابراهیم، رفتار اخلاقی، موجب زیادت و نقصان در خود انسان (من) هستند نه زیادت و نقصان در نعمت. این نگرش قرآنی، اخلاق را به مثابه مولفه شکل دهنده و هویت بخش ساختار وجودی انسان می نگرد. اثبات این نگرش، هدف اصلی این مقاله است، لذا در این مقاله، با گردآوری کتابخانه ای اسناد مورد نظر و رجوع به آیات مرتبط در گام نخست، به روش توصیفی تحلیلی(استفاده از داده های فلسفه اسلامی) این مسئله اثبات شده است.

    کلیدواژگان: اخلاق، قرآن کریم، شاکله، تجسم اعمال، فضایل اخلاقی، رذایل اخلاقی، کارکرد درونی، هویت بخشی
  • عباس عبدی*، محمدرضا جواهری، ناهید مشایی صفحات 119-142

    استقلال قضات در داوری، فرآیند مهمی است که در اصل صد و پنجاه و ششم قانون اساسی بدان اشاره شده است. مسئله اصلی این پژوهش حل اخلاقی برادران دروغین استقلال و استبداد در قضاوت است. قضات در زمان تصمیم گیری و صدور حکم، گاهی دچار تحیر میان آن دو می گردند که تنها با شناخت ماهیت و معیارهای تمایز آنها قابل حل است. حل این چالش اخلاقی، در حوزه های دیگری نیز قابل طرح است ولی براساس آموزه های قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع)، حوزه «شناختی» (داده سازی و داده پردازی های وابسته) اهمیت مبنایی دارد. آثار نوشته شده در این زمینه به استقلال قاضی، عدالت قضایی، آداب القضا و یا استبداد سیاسی پرداخته اند که فاقد شناخت و بررسی آن دو از حیث اخلاقی اند. این پژوهش تا حد امکان معیار، نشانه و مصداق استقلال و استبداد را در این حوزه، بیان کرده است تا قضات در موقعیتی که پیش می آید توانایی خروج از این تحیر و سردرگمی اخلاقی را داشته باشد.

    کلیدواژگان: استقلال، استبداد، قضات، داده سازی، داده پردازی، برادران دروغین، منابع دینی
  • اسماعیل ملکوتی خواه*، سید احمد محمودی، سعیده السادات حسینی صفحات 143-162

    پژوهش حاضر با کاوش در دو کتاب «تجرید الاعتقاد» و «اخلاق ناصری» از تالیفات گرانسنگ دانشمند شهیر خواجه نصیرالدین طوسی، درصدد است تاثیر قاعده کلامی «حسن و قبح عقلی» بر «آرای اخلاقی» را در حوزه اخلاق فلسفی مورد بررسی قرار دهد. این پژوهش با روش اسنادی تحلیلی صورت پذیرفته و یافته های آن نشان می دهد که از یک سو، قاعده کلامی حسن و قبح عقلی که در «تجرید الاعتقاد» مبرهن شده بخش مهمی از مسایل کلامی مربوط به مبدا، نبوت و معاد بر آن استوار گردیده است، و از سوی دیگر، بسیاری از آراء اخلاقی طرح شده در «اخلاق ناصری» نیز بر همین قاعده بنیان نهاده شده است. ضرورت تبیین این پژوهش از آن رو است که اثبات حسن و قبح عقلی و این که بسیاری از ارزشهای اصیل اخلاقی در مسایل فردی و اجتماعی ریشه در درک عقل دارد و عقلای عالم آن را می پذیرند، بنیادی اساسی برای فضیلت های اخلاقی ایجاد می کند که حتی منکران شرایع آسمانی را ملزم به رعایت بسیاری از اصول اخلاقی می نماید.

    کلیدواژگان: اخلاق، کلام، نصیرالدین طوسی، حسن و قبح عقلی
  • سید احمد رهنمایی* صفحات 163-181

    نوشتار پیش رو، با مروری بر جهان بینی اسلامی، همگرایی باورها و ارزش ها و نقش آن در تربیت اخلاقی روشن و موجه می گردد. در برداشت رایج، ارزش ها تابعی از باورها به شمار می روند و بدین ترتیب، همگرایی باورها و ارزش ها امری طبیعی می نماید. از باب مثال، توحیدباوری، ارزش تربیت اخلاقی توحیدبنیان و گریزان شدن از اخلاق شرک آلود را روشن می سازد. براساس هماهنگی مزبور، باید با شناخت خداوند و ایمان به وحدانیت او، به تربیت اخلاقی توحیدبنیان مجهز شد؛ لذا در چارچوب درک توحید فطری و حکمت الهی، نظر به رابطه تنگاتنگی که مابین باورها و ارزش ها برقرار است، با اتکا به هر یک از دو قلمرو کافی است تا توجه به قلمرو دیگر تداعی شود. این نوع هم گرایی به ویژه در قلمرو اخلاق، به دلیل رابطه تعاملی اخلاق و باورها، مدار تربیت اخلاقی قرار می گیرد و موجب حرکت استکمالی انسان و استحکام و کارآمدی بیشتر تربیت اخلاقی می گردد.

    کلیدواژگان: تربیت اخلاقی، هم گرایی باورها و ارزش ها، مدرکات عقل نظری و عملی، ارزش گذاری اخلاقی، توحید فطری، حکمت الهی، حرکت استکمالی
|
  • Hashem Qorbani* Pages 7-29

    Analysis of quiddity, feasibility and desirability of “abandonment of worldly belongings” as one of the emphatic recommendations in the Islamic teachings and mystical literature is the subject of this article. While criticizing some preconceptions of this issue such as the darkness of the world, this phenomenological study will provide the basis for a correct explanation of the Islamic view of “abandonment of worldly belonging” and the presentation of the optimal way of human relationship with the world. As a result, attention and awareness of the fundamental realities of existence [in the realm of beliefs] and putting them into practice [in the realm of behaviors] and bioethics and the “presence of God” in the intended sense of abandonment of worldly belongings should be taken into consideration. The design of the verses of the Koran pertaining to the world in the eight-stage pyramid indicates that the Koran speaks of the world in a particular context and the abandonment of worldly belonging must be explained according to that pyramid. In some schools, the way the world is perceived is harmful whereas Islamic teachings provide a harmless and far-reaching picture.

    Keywords: Islamic ethics, the world, worldly belongings, abandonment of belonging
  • Ahmad Dabiri* Pages 31-49

    The missing link in the theories of normative ethics is the study of the extent of their real impact on the moral education of individuals and societies. Existing moral theories can be divided into act-driven theories, agent-driven theories, and combined and bifocal theories. Each of these theories has shortcomings in relation to the issue of moral education, some of which, like the act-driven theories, are closer to law than ethics. Agent-driven as well as combined and bifocal theories do not have the necessary efficiency in this regard despite their attention to the issue of education. In Islam with regard to the concept of faith, a moral theory can be achieved that, in addition to the necessary deep-thinking and attention to moral behavior, intention, character and attributes, has the necessary comprehensiveness and full attention to moral growth. The monotheistic attitude of Islam also has a quorum in epistemological, characteristic and behavioral dimensions, without the realization of which no moral value is created.

    Keywords: Ethical theory, moral value, educational effectiveness, Islamic theory
  • Hassan Abbasi* Pages 51-73

    One of the most important educational goals in teaching the Islamic teachings is to improve the level of knowledge and faith of the students by providing appropriate educational content. To achieve this goal, various educational methods can be suggested. According to the present writer, “Guidance-based teaching method” as one of the subsets of active teaching methods is one of the most effective teaching methods that as a complement to the teaching method can be effective in changing attitudes and achieving cognitive and emotional goals of students in the field of Islamic teachings. Employing an analytical-descriptive method based on the stages of guidance and propagation in the Koran and the conducts of Ahl al-Bait (AS) and with the audience-knowing approach of today’s students, this research contends that any guidance and propagation activity of Islamic teachings teachers will be effective only when in addition to having the techniques of educational psychology, they are the true guides in all the details of the threefold process of Koranic guidance and invitation correctly including wise invitation, the good sermon, and the good debate.

    Keywords: Teaching method, pivotal guidance, ethical appendix, teaching efficiency, Islamic teachings courses
  • A’Zam Mo’Azzeni*, Seyyed Hossein Roknoddini Pages 75-97

    To compare Western and Islamic civilizations in terms of “family fidelity and strength” and to show the superiority of the moral foundations of Islam, the family in Greek civilization was examined and fidelity was recognized as the moral factor of family strength or continuity. This factor also laid the foundation for the strength of the family in Islam. The strength of the family is the result of the rule of moderation, morality, and the protection of the rights of the members; and the principle of fidelity, action based on the virtue of fidelity and the behaviors arising from or independent of it lead to the full commitment to the marriage contract. Despite the harmony of Greek and Islamic civilizations in relation to the effect of fidelity on the strength of the family, the moral system of Islam with a special explanation and its application in the family had a unique impact. This research expressed the role of fidelity in the strength of the family in the aforementioned civilization and Islam through library and documentary data collection and descriptive-analytical method. The results of the present study were evaluated by the Koranic verses, and the viewpoint of Islam concerning the role of fidelity in the strength of the family was also stated.

    Keywords: Fidelity, family, family strength, civilization, Greek civilization, Islam
  • Mahdi Fada’I, Seyyed Majid Nezamoddini* Pages 99-118

    The Holy Koran opens a special look at moral issues to its audience and provides the basis for many moral views. One of these views is related to the function (outcome, effect and result of something) of ethics. By referring to the verses of the Koran, such as the seventh verse of chapter Abraham, moral behavior causes excess and deficiency in man (self), not excess and deficiency in blessings. This Koranic view envisages morality as a shaping and identity-giving component of the structure of human existence. Proving this attitude is the main purpose of this article. Thus, in this article, via the library collection of the intended documents and referring to the relevant verses as the first step, this issue has been proven by descriptive-analytical method (using data from Islamic philosophy).
    Keywords

    Keywords: Morality, the Holy Koran, structure, incarnation of deeds, moral virtues, moral vices, internal function, identity giving
  • Abbas Abdi*, MohammadReza Javaheri, Nahid Masha’I Pages 119-142

    The independence of judges in arbitration is an important process that is mentioned in the one hundred and fifty-sixth article of the Constitution. The main issue of this research is the moral solution of the false brothers of independence and despotism in judgment. Judges sometimes become confused between the two when making decisions and sentencing, which can only be resolved by recognizing their nature and criteria for differentiation. The solution to this moral challenge can be proposed in other areas as well, but according to the teachings of the Holy Koran and the narrations of the Ahl al-Bait (AS), the “cognitive” area (data generation and dependent data processing) is of fundamental importance. The works written in this field have dealt with the independence of the judge, judicial justice, judicial etiquette or political despotism, which lack recognition and study of the two, morally speaking. This study, as far as possible, has expressed the criteria, signs and examples of independence and despotism in this field so that judges in the situation have the ability to move out of this astonishment and moral confusion.

    Keywords: Independence, despotism, judges, data generation, data processing, false brothers, religious sources
  • Esma’Il Malakuti Khah*, Seyyed Ahmad Mahmudi, Sa’Ideh Al-Sadat Hosseini Pages 143-162

    The present study seeks to examine the effect of the theological rule of “rational beauty and ugliness” on “moral opinions” in the field of philosophical ethics by exploring the two books “Purification of Belief” and “Nasirean Ethics” written by the famous scientist, Khajeh Nasir al-Din Tusi. This research has been done by content analysis method and its findings show that on the one hand, the theological rule of rational beauty and ugliness revealed in “Purification of Belief” is based on an important part of theological issues related to origin, prophecy and resurrection. On the other hand, many of the moral opinions expressed in “Nasirean Ethics” are based on the same rule. The necessity of explaining this research is that the proof of the rational beauty and ugliness, and that many genuine moral values in individual and social issues are rooted in the understanding of reason and accepted by the wise of the world, provides a fundamental basis for moral virtues that obliges even the deniers of the divine laws to observe many moral principles.

    Keywords: Ethics, theology, Nasir al-Din al-Tusi, rational beauty, ugliness
  • Seyyed Ahmad Rahnama’I* Pages 163-181

    In the present article, by reviewing the Islamic worldview, the convergence of beliefs and values and its role in moral education becomes clear and justified. In the common sense, values are a function of beliefs, and thus the convergence of beliefs and values seems natural. For example, monotheism clarifies the value of the monotheistic moral education and the avoidance of polytheistic morality. According to this harmony, one should be equipped with the monotheistic moral training by knowing God and believing in His oneness. Therefore, in the framework of understanding the theomorphic monotheism and divine wisdom, considering the close relationship that is present between beliefs and values, relying on each of the two realms is enough to evoke attention to the other realm. Due to the interactive relationship between ethics and beliefs, this type of convergence, especially in the realm of ethics, is regarded as axis of moral education and leads to the perfectionist movement of mankind and the strength and efficiency of moral education.

    Keywords: Moral education, convergence of beliefs, values, percepts of theoretical, practical reason, moral evaluation, theomorphic monotheism, divine wisdom, perfectionist movement