فهرست مطالب

قبسات - پیاپی 54 (زمستان 1388)
  • پیاپی 54 (زمستان 1388)
  • فلسفه ی عرفان
  • 194 صفحه، بهای روی جلد: 25,000ريال
  • تاریخ انتشار: 1389/03/01
  • تعداد عناوین: 8
|
  • محمدمهدی گرجیان صفحه 5
    فلسفه عرفان به مثابه ساحت علمی نو پدید دیر زمانی نیست که ذهن اندیشوران این حوزه علمی را به خویش معطوف داشته است. باید اذعان داشت که ناظرین به این موضوع از زوایای مختلفی به این عرصه توجه کرده اند؛ چراکه گروهی تنها به بیان رئوس ثمانیه و برخی به حقایق هستی با نگرش فیلسوفانه و تحلیل نگر، مبانی و مبادی و زیرساخت های آن را نقد و ارزیابی کرده، نگاه کل نگر و بیرونی و فراگیر را وجهه همت علمی خویش قرار داده اند.
    فلسفه عرفان موضوعاتی از قبیل ماهیت علم عرفان، عرفان و تجربه دینی، اشتراکات و افتراقات، عرفان و بیان ناپذیری، امکان تجربه عرفانی و حجیت کشف و شهود عرفانی، غایت و کارکردهای عرفان و مواردی از این دست را مورد بحث قرار می دهد.
    نگارنده معتقد است فضای بحث در این عرصه کاملا بکر و مفتوح بوده، اهمیت و جایگاه عرفان در میان علوم و ضرروت جلوگیری از رهزنی و افراط و تفریط در این ساحت وظیفه را برای پژوهندگان این موضوع دو چندان می سازد گرچه نوشته حاضر نیز مقدماتی و گزینشی است که باید توسط اهل فن تکمیل گردد.
    کلیدواژگان: فلسفه مضاعف، فلسفه عرفان، معرفت شهودی، حجیت شهود، کشف صوری و معنوی، معلوم بالذات، معلوم بالعرض
  • محمدجواد رودگر صفحه 23
    از پرسش های کلیدی و بنیادین که هماره عرفان شناسان و تصوف پژوهان را چه در «فلسفه عرفان»، چه در بعد پدیدارشناختی عرفان و تصوف و چه در «عرفان عملی» به خود مشغول ساخت و ذهن و زبان ها را معطوف به خود کرد، این بود که «عرفان با اسلام» چه نسبتی دارد؟ نسبت تباین، تساوی، عام و خاص مطلق یا من وجه، کدامیک؟آیا اسلام عرفان مستقل و اصیل در ساحت نظری و عملی دارد و در هر حال نسبت «این همانی» بین عرفان و اسلام برقرار است یا نسبت «این نه آنی» و یا نه این و نه آن؟ پاسخ به چنین پرسش ها و طرح و تحلیل نظریه های مختلف در زمینه یاد شده دشوار است و ما با تکیه بر شواهد تاریخی از یک طرف و بازگشت به منبع غنی و زلال قرآن و سنت قطعی از طرف دیگر که شامل آیات، احادیث، ادعیه و سیره عملی معصومان است، پس از گزارش نظریه های مختلف و متهافت به نقد نظریه تفکیک و تباین عرفان و اسلام پرداختیم.
    کلیدواژگان: عرفان، اسلام، تصوف، سیر و سلوک، قرآن، تفکیک و تباین
  • حسین روحانی نژاد صفحه 49
    زبان عرفان، معرکه آرای عارفان و ناعارفان است. عارفان تجارب عرفانی خود را فراتر از حد تقریر و توصیف می دانند. عده ای نیز تجزیه و تحلیل تجربه عرفانی را نا ممکن می شمارند. ازین رو، یکی از خصایص تجارب عرفانی، «بیان ناپذیری» معرفی شده است. در باب تجارب عرفانی، نظریه های گوناگونی ارائه شده است که به اختصار عبارتند از: نظریه تمثیل، نظریه «نمادین»، «نظریه تجسد»، «نظریه غیر شناختاری بودن زبان دینی»، نظریه های عرف پسند، مانند: «نظریه عواطف»، و «نظریه نابینایی معنوی»، نظریه مجازی بودن زبان عرفانی و دینی، «نظریه پارادوکسیکال بودن تجربه عرفانی»، «نظریه زبان هنری و جمال شناسانه بودن زبان عرفان».
    از منظر بعضی دیگر، ریشه اصلی مشکل بیان ناپذیری تجارب عرفانی، در«نقص منطق زبان عرفی» است که در حوزه آگاهی های عرفی کارساز است و در قلمرو تجارب عرفانی کارایی ندارد.
    به نظر اینجانب زبان ویژه عرفان «زبانی رمزی و نمادین» است. این نظریه فاقد نقص های نظریه های پیشین است و تامل در کلمات عارفان آن را تایید می کند.
    کلیدواژگان: زبان، عرفان، بیان ناپذیری، مشکل زبانی، رمزی، هنری
  • مسعود حاجی ربیع، محمد حسین زاده صفحه 71
    تحقیق در متون دینی از دغدغه های دیرین دین پژوهان است. دین پژوهان مسلمان، قرآن را کانون اصلی این مبحث قرار داده اند. پژوهش در زبان آیات الهیاتی قرآن (=آیات ناظر به اوصاف و افعال خدا) مهم ترین جایگاه را داراست؛ چراکه نزد دین پژوهان مسلمان، خدا و اوصافش سرآمد هر موضوعی است. در میان دین پژوهان مسلمان، دین پژوهان عارف نیز شیفتگی خود ر ا به این مبحث نشان داده اند. در میان عارفان، روزبهان بقلی شیرازی (522 606 . ق) و ابن عربی (560 638 . ق) با صراحتی بیشتر و از دو منظر مختلف به موضوع نگریسته اند. روزبهان از رهگذر مقوله «شطح»، «زبان شطح» را برگزیده و ابن عربی با رد شطح و از رهگذر مولفه های «جامعیت تشبیه و تنزیه» و «اتحاد ظاهر و مظهر»، به «زبان ظاهر» باور یافته است. هدف مقاله حاضر، مقایسه آرای زبانی این دو اندیشمند مسلمان و پاسخ به این پرسش است که آیا زبان آیات الهیاتی، زبان ظاهراست یا زبان شطح؟ برخی یافته های مهم این پژوهش حاضر عبارت است از: 1 نگاه باطنی روزبهان به حقیقت؛ 2 تحول در معنای شطح توسط روزبهان؛ 3 نگرش جامع ابن عربی به حقیقت؛ 4 نزدیکی هستی شناسی ابن عربی به ذهن و قابلیت آن برای عرضه یک جهان بینی نظام مند؛ 5 دوری هستی شناسی روزبهان از ذهن و پذیرانبودن آن برای ارائه یک جهان بینی منسجم.
    کلیدواژگان: آیات الهیاتی، شطح، ظاهر، مظهر، تشبیه، تنزیه
  • محمد جداری عالی صفحه 93
    قلب در اصطلاح عرفان اسلامی، نفس ناطقه و حقیقت انسان تلقی شده است. عرفان از نظر معرفت شناختی شهودگراست. در نظر عارف معرفت و ادراک حقیقی فوق ادراک عقلانی و همانا شهود قلبی است و به همین دلیل، در انسان شناسی نیز حقیقت و گوهر وجود انسان را قلب دانسته و عقل، حس و تمام اعضا و جوارح انسان را قشر و پوسته، خدمه و تابع قلب او قلمداد می کند.
    به لحاظ غایت شناختی، هدف عرفان تربیت انسان کامل است و با توجه به اینکه حقیقت انسان قلب اوست، بنابراین کمال و نقص وی همانا کمال و نقص قلب او می باشد. در روش شناسی عرفان، عمده ترین پایه دریافت و توجیه گزاره ها، شهود قلبی است که در اثر سلوک عملی حاصل می شود و اگر از زبان استدلال عقلی نیز بهره برده می شود صرفا به دلیل ترجمه یافته های شهودی به زبان عام عقلی و علم حصولی می باشد.
    قلب در ارتباط با مقامات عرفانی، چه به لحاظ فعال بودن و چه به لحاظ انفعال، نقش اصلی را ایفا می کند.
    کلیدواژگان: قلب، حقیقت انسان، معرفت شناسی عرفان، غایت شناسی عرفان، روش شناسی عرفان، انسان شناسی عرفان
  • ولی الله عباسی، سعید رحیمیان صفحه 113
    تنوع ادیان واقعیتی انکارناپذیر است؛ اما چگونگی مواجهه با این واقعیت مهم است. در مقابل دعاوی حقیقتمندی و نجات بخشی ادیان مختلف چه موضعی باید در پیش گرفت؟ این مسئله امروزه به یکی از بحث انگیزترین مباحث دین شناسی تبدیل شده و توجه بسیاری از اندیشمندان دینی و غیردینی را به خود معطوف ساخته است. در پاسخ به این مسئله رویکردهای مختلفی پدید آمده است که پلورالیسم دینی یکی از آنهاست. این رویکرد بیشتر با نام جان هیک، فیلسوف دین معاصر، گره خورده است، از این رو فلسفه و الهیات وی در خور توجه است. علاوه بر این، هیک مدعی است پیش از وی عرفایی مانند ابن عربی رویکردی کثرت گرایانه دربرابر دین اتخاذ کرده اند. در مقاله حاضر ابتدا این ادعای هیک بررسی واقع شده و سپس دیدگاه عرفانی ابن عربی درباره وحدت و کثرت دینی و مبانی آن (وحدت وجود، تجلی و اسمای الهی) تبیین شده است.
    کلیدواژگان: پلورالیسم دینی، واقعیت مطلق، وصف ناپذیری، وحدت وجود، اسمای الهی، وحدت حقه دینی
  • قاسم کاکایی، اشکان بحرانی صفحه 129
    «همانستی خدا و نفس» مضمونی کلیدی در بعد وجودشناختی الهیات سلبی _ به منزله رویکردی پررونق در الهیات عرفانی و در الهیات جدید_ است. در مقاله پیش رو ابتدا مقصود از تعبیر «همانستی خدا و نفس» مطرح و پس از طرح و تشریح جنبه غیر مخلوق نفس، سه رویکرد عمده مولانا و اکهارت در خصوص امکان همانستی _ یعنی «امکان همانستی ذات نفس و ذات خدا»، «تباین خدا و نفس» و «همانستی در عین اختلاف» _ بررسی می شوند. در پایان مقاله نیز در خصوص امکان رسیدن به نظر نهایی مولانا و اکهارت درباره امکان همانستی خدا و نفس مطالبی ارائه می شود.
    کلیدواژگان: مایستر اکهارت، مولانا، الهیات سلبی، وحدت وجود، وحدت انفسی
  • علیرضا قائمی نیا صفحه 159
    یکی از دیدگاه های رایج در علوم شناختی، نظریه «استعاره مفهومی» است. این نظریه در بسیاری از حوزه ها؛ از جمله مطالعات دینی، تاثیر فراوانی را برجای گذاشته است. طبق این دیدگاه، استعاره در درجه نخست نه به زبان، بلکه به نحوه اندیشیدن بشر مربوط می شود و تفکر اساسا خصلت استعاری دارد؛ بدین معنا که آدمی میان حوزه های مختلف، نگاشت های معرفت شناختی و هستی شناختی می یابد و به همین دلیل، یک حوزه را براساس مفاهیم متعلق به حوزه دیگر می فهمد. نگارنده، نخست به تبیین این نظریه و بیان تفاوت آن با دیدگاه سنتی در باب استعاره و سپس، به تاثیر آن در تفکر دینی و نحوه فهم مفاهیم و گزاره های دینی در اسلام پرداخته است. بی تردید، این نظریه در فهم آیات قرآن و تاثیر آنها در تفکر اسلامی نظریه ای جدید را به دنبال دارد.
    کلیدواژگان: استعاره مفهومی، استعاره زبانی، نظریه جایگزینی، علوم شناختی، نظریه سنتی استعاره، نگاشت
|
  • Mohammad, Mehdi Gorjian Page 5
    It's not a long time that the philosophy of mysticism as a new born scientific field, has occupied the minds of scholars of this field. It is to be admitted that this subject has been studied from different perspectives; because some have just explained the ‘eight headings of sciences’ {the bases of science discussed before entering its discussions}, and some have seen the realities of existence philosophically and analytically, and have criticized and evaluated its bases, criterion and frame-works and have chosen a holistic, external and comprehensive perspective. The philosophy of mysticism studies subjects such as: the essence of mysticism, mysticism and religious experience – their similarities and differences, mysticism and inexplicability, the possibility of having a mystical experience and the validity of mystical intuition, the goal and functions of mysticism and some other similar subjects.I believes the discussions of this field are completely open and untouched; and due to the importance of mysticism and its position among other sciences and the necessity of preventing deviation and going to the extremes in this field, the discussions of this subject is a greater duty for the discussers. Yet I believe that the present article includes some introductory and selected discussions which should be completed by specialists.
    Keywords: correlated philosophies, philosophy of mysticism, intuitional knowledge, the validity of intuition, formal, spiritual intuition, essentially known, accidentally known
  • Mohammad, Javad Roodqar* Page 23
    One of the fundamental and key questions which has occupied the minds of the researchers of mysticism, whether in “philosophy of mysticism”, in the phenomenological aspect of mysticism or in “practical mysticism” and has drawn the attention of intellects is: what is the relation between mysticism and Islam? Is it contrast, equality, absolute generality and peculiarity or generality and peculiarity in some respect? Does Islam contain an independent and original mysticism in the theoretical and practical fields; and anyhow are Islam and mysticism identical or contradictory or neither one? It is difficult to answer such questions and to mention and analyze the different views regarding the mentioned field. Relying on historical evidences on one hand and referring to the rich and pure source of Quran and definite narrations, including Quran’s verses, narrations, prayers and the practical manner of Imams (peace be upon them) on the other hand, and after a report of different perspectives which may be contradictory, I will criticize the theory of separation and contrast between mysticism and Islam.
    Keywords: mysticism, Islam, mystical journey, Quran, separation, disparity
  • Hosein Rohani, Nejad Page 49
    The language of mysticism is disputable among mystics and non-mystics and they have various theories in this field. Mystics believe their mystical experiences exceed writing and explaining and some believe analysis of mystical experiences is impossible. Therefore it is said that one of the characteristics of mystical experiences is “inexplicability”. There are different theories regarding mystical experiences which are briefly as follows: “the theory of allegory”, the theory of “symbolism”, the theory of “materialization”, “the theory of non-cognitivity of religious language”; theories acceptable for the public such as: “the theory of affections”, the theory of “spiritual blindness”, the theory of figurative language of mysticism and religion, the theory of “paradoxicalness of mystical experience”, the theory of “the artistic and aesthetic language of mysticism”.Some others believe the main problem of inexplicability of mystical experiences is for its “lack of public language logic” which is useful in the field of public understandings and is not useful in the field of mystical experiences.I believe the special language of mysticism is “allusive and symbolic”. This theory does not have the problems of the previous theories and if we precisely study the words of the mystics, this theory is approved.
    Keywords: language, mysticism, mystics, inexplicability, linguistic problem, allusive, artistic
  • Masood Haji Rabi', Mohammad Hosein, Zadeh Page 71
    One of the old worries of researchers is studying religious texts. Muslim researchers have mainly focused on Quran. According to the theological verses of Quran (= verses which are about God’s attributes and deeds), research has the most important positions; this is because Muslim religious researchers believe God and His attributes is the most important subject. Among Muslim religious researchers the mystic researchers have shown a special interest to this subject. Roozbahan Baqli Shirazi (522-606) and Ibn-Arabi (560-638) have more clearly regarded this subject and have two different views in this regard. Using the “shat’h” category, Roozbahan has chosen the “language of shat’h”; rejecting “shat’h” and using the two parameters of “comprehensiveness of simile and immaculateness” and “unity of zaher and mazhar”, Ibn-Arabi has believed the “literal language of the theological verses of the Quran”. The purpose of this article is to compare the linguistic views of the two Muslim scholars and to answer this question: is the language of the theological verses of Quran literal or shat’h? Some of the important findings of the present research are as follows: 1- Roozbahan’s esoteric look at reality; 2- a change in the meaning of shat’h by Roozbahan; 3- Ibn-Arabi’s comprehensive look at reality; 4- Ibn-Arabi’s ontology is close to mind and can be used to present a systematic worldview; 5- Roozbahan’s ontology is far from mind and cannot be used to present a coherent worldview.
    Keywords: theological verses, shath, zaher, mazhar, simile
  • Mohammad Jedari, Aali Page 93
    According to the expression of Islamic mysticism, heart is the rational soul and the reality of human being. Epistemologically, mysticism is intuitive. A mystic believes knowledge and real understanding is pre-eminent to rational understanding and heartly intuition; and it is for this reason that in their anthropology they believe that the reality and essence of human is his heart and that his reason, sense and all his organs are the surface and are servers of his heart and subordinate to it. Teleologically, the goal of mysticism is to educate a perfect person and since the reality of human being is his heart, therefore his perfection and imperfection is the perfection and imperfection of his heart. The main base of understanding and justifying expressions, in the methodology of mysticism, is heartly intuition which is achieved through practical conduct; and if rational justification is used as well, it is just to translate the intuitional findings to the public rational language and acquirable knowledge. Reason plays the main role in mystical steps in both aspects: being active or passive.
    Keywords: heart, the reality of human being, epistemology of mysticism, teleology of mysticism, methodology of mysticism, anthropology of mysticism
  • Valiollah Abbasi, Saeed Rahimian Page 113
    The variety of religions is an undeniable fact but the important point is how we encounter this reality. When we see different religions which claim they are presenting the reality and the path to salvation, what position should we take? Today this is one of the most discussed questions in religious studies and has drawn the attention of many religious and non-religious scholars. To answer this question, many approaches have been created including pluralism. This approach is usually along with the name of John Hick, the contemporary religious philosopher, therefore his philosophy and theology is noticeable. In addition, Hick claims that some mystics before him, such as Ibn-Arabi, have had pluralistic approach to religion. This claim of Hick is first studied in this article and then the mystical view of Ibn-Arabi regarding religious unity and plurality and its bases (unity of existence, manifestation of the Divine Names) are explained.
    Keywords: religious pluralism, absolute reality, inexplicability, unity of existence, the Divine Names, the true (haqqeh) religious unity
  • Qasem Kakai, Ashkan Bahrani Page 129
    “The identity of soul and God” is a key term in the ontological aspect of negative theology which is a thriving approach in the mystical theology and new theology. In the present article the meaning of “identity of soul and God” is first mentioned then explaining the uncreated aspect of soul, the three main approaches of Molavi and Eckhart regarding the possibility of identity, which are “the possibility of identity of the soul’s nature and God’s nature”, “disparity of soul and God” and “identity along with difference”, are investigated. At the end of the article I will present some points regarding the possibility of arriving at the final standpoint of Molavi and Eckhart about the possibility of identity of God and soul.
    Keywords: Mester Eckhart, Molavi, negative theology, unity of existence, internal unity
  • Ali, Reza Ghaemi, Nia Page 159
    The theory of “conceptual metaphor” is one of the common perspectives in cognitive sciences. This theory has had a great effect in many fields including religious studies. According to this view, metaphor is first related to human’s method of thinking not to his language and thinking is basically metaphorical; in other words human finds epistemological and ontological matting among different fields and for this reason he understands one field on the base of the concepts of another. I will first explain this theory and its difference with the traditional view regarding metaphor and then I will clarify its effect on religious thought and on the course of understanding religious concepts and propositions – in Islam. There is no doubt that this theory will bring about a new theory in understanding of Quran’s verses and their effect on Islamic thought.
    Keywords: conceptual metaphor, linguistic metaphor, substitutional theory, cognitive knowledge, the traditional theory of metaphor, matting