فهرست مطالب

پژوهش نامه تاریخ - پیاپی 22 (بهار 1390)
  • پیاپی 22 (بهار 1390)
  • 200 صفحه، بهای روی جلد: 25,000ريال
  • تاریخ انتشار: 1390/03/20
  • تعداد عناوین: 8
|
  • صدیقه بیات* صفحه 1
    تقارن حکومت آل بویه با آغاز عصر غیبت امام دوازدهم شیعیان اثنی عشری و فعالیت عالمان بزرگ شیعی، باعث تقویت فضای مناسبی برای شیعیان شد، که در پرتو آن آداب و مناسک شیعی توسعه یافت.
    پس از ورود اسلام به ایران، از قرن سوم و چهارم هجری به بعد، در شهرهای مختلف، مانند ری، کاشان، قم، ساوه و سبزوار شیعیان زیادی زندگی می کردند و روز به روز بر تعداد آنان افزوده می شد. همجواری ایران با عراق، موجب ورود تعداد زیادی از سادات و شیعیانی شده بود.
    تشکیل حکومت شیعی (زیدی) علویان در طبرستان، باعث تقویت پایگاه اجتماعی شیعیان و اجرای احکام و مناسک شیعی در آن ناحیه، و تقویت شیعه شد. قدرت یابی فرزندان بویه، فرصت مناسبی برای شیعیان فراهم کرد و ظهور علمای برجسته شیعی مانند شیخ صدوق و شیخ مفید و سیدین (سید مرتضی و سید رضی) و شیخ طوسی که با امرای آل بویه نیز روابط حسنه ای داشتند، در تقویت و گسترش فرهنگ شیعی در این دوره، تاثیر زیادی به دنبال داشت.
    احیای شعارهای شیعی در اذان و برگزاری مراسم عاشورا و جشن عید غدیر و ایجاد کتابخانه ها و مراکز علمی، تعمیر قبور ائمه و توجه حاکمان آل بویه به اجرای مراسم شیعی به خصوص در بغداد، در پیشرفت آئین ها و مراسم در این زمان موثر واقع شد.
    کلیدواژگان: آل بویه، تشیع، عصر غیبت، عالمان شیعی، مراسم و آئین ها
  • دکتر علی اکبر خدری زاده* صفحه 35
    تغییر مرکز خلافت اسلامی از مدینه – نخستین مرکزیت حاکمیت اسلام – به شهر تازه تاسیس کوفه، یکی از رویدادهای مهم دوره ی خلافت حضرت علی(ع) به شمار می آید که نقش موثری در شکل گیری تحولات سیاسی سالهای 35 تا 40 هجری داشته است. این شهر که در سال 17 هجری – مقارن با دوره ی خلافت عمر – به عنوان یک پایگاه نظامی و مرکز پشتیبانی به منظور تداوم جریان فتوحات اعراب بنیان نهاده شد، به تدریج با افزایش روند مهاجرت قبایل عرب به آنجا، به عنوان یک کانون مهم سیاسی در دوره ی خلافت علی(ع) اثرگذار و حائز موقعیت ممتاز اجتماعی در راستای تحقق عدالت و مبارزه با اشرافیت جدید بوده است. بر این اساس، مقاله ی حاضر بر این باور است که، صرف نظر از علل جانبی ناشی از ضرورت های سیاسی دوره مورد بحث، هدف اصلی علی(ع) از انتقال مرکز خلافت از مدینه به کوفه، ایجاد پایگاهی برای مبارزه با بقایای اشرافیت دوره عثمان و فراهم آوردن بستری مناسب برای تحقق عدالت اجتماعی بوده است.
    کلیدواژگان: تاریخ اسلام، خلافت، حضرت علی (ع)، مدینه، کوفه، عدالت محوری
  • دکتر ابراهیم خراسانی پاریزی* صفحه 49
    در تحلیل آنچه در سقیفه رخ داد و به پیروزی مهاجران انجامید، سخنان و دلایلی مطرح شده است از جمله، دشمنی دیرینه و ریشه دار اوس و خزرج و رقابت و حسادت میان عشیره های هر یک از این دو قبیله، عاملی نیرومند برای پیروزی ابوبکر در سقیفه بوده است. موضع تدافعی و روحیه ی انفعالی انصار در کنار شخصیت ابوبکر و استدلالات ایشان از جمله استناد به حدیث الائمه من القریش از دیگر عوامل موثر در پیروزی مهاجران بود. اشتغال امام علی(ع) و دیگر بزرگان بنی هاشم به غسل و کفن پیکر پیامبر(ص) و عدم حضور آنان در سقیفه، پیروزی ابوبکر را فراهم ساخت. از دیگر عوامل تثبیت خلافت ابوبکر ورود طایفه بنی اسلم و نقش آنان در بیعت گرفتن برای ابوبکر بود. بیماری سعد بن عباده و تلاش ویژه عمر بر بیعت گرفتن برای ابوبکر از دیگر عوامل پیروزی مهاجران بود. در کنار این عوامل نقش طلقاء در تثبیت دستاورد سقیفه و حذف انصار از صحنه ی سیاسی نیز درخور دقت است. در این پژوهش، با استفاده از روش تحلیلی و با استناد بر منابع دست اول تاریخی به بررسی و تحلیل عوامل عمده ی تاثیرگذار در شکست انصار و پیروزی مهاجران پرداخته شده است.
    کلیدواژگان: سقیفه، انصار، مهاجران، اوس، خزرج، سعد بن عباده، ابوبکر، عمر بن خطاب
  • ابراهیم صالحی حاجی آبادی* صفحه 75
    حادثه ی کربلا، از مهمترین حوادثی بود که در صدر اسلام اتفاق افتاد. شهدای کربلا از جمله ارکان اصلی تشکیل دهنده ی این قیام بودند. اما متاسفانه در گذر زمان نام و نشان برخی از آن رادمردان تاریخ، بسیار کم رنگ شده و در مقابل نام بعضی افراد دیگر که هیچ نقشی در بوجود آمدن این حادثه نداشتند، به عنوان شهید کربلا تلقی به قبول شده و علت اصلی این مطلب را باید اعتماد کردن نویسندگان به برخی کتب دانست که از نظر محتوا و بیان مطالب تاریخی اعتبار لازم برای استناد را ندارند.این نوشته با نگاهی نقادانه و مراجعه به کتب کهن معتبر، با نقد و بررسی هویت پنج تن از افرادی که ادعا شده در کربلا به شهادت رسیدند بر آمده و بر این باور است، در حوزه ی پژوهش افزون بر مراجعه به کتب کهن، باید از محتوای کلی و میزان اعتبار آن منابع نیز مطلع شد.
    کلیدواژگان: واقعه کربلا، شهدای کربلا، طرماح بن عدی، موسی بن عقیل، احمد بن حسن مجتبی، ابراهیم بن حسین، عائد بن مجمع
  • پرویز حسین طلائی*، غلام رضا عسکری، مصطفی جرفی صفحه 103
    شکل گیری اقشار مختلف در جوامع انسانی، یکی از پیامد های افزایش جمعیت و پیچیدگی های حاصل از آن در اجتماعات اولیه بوده است. این فرآیند که قدمت آن به تاریخ بشر می رسد در جامعه ی ایرانی نیز به وقوع پیوسته است. با این حال از مسائلی که کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ واکاوی اقشار اجتماعی ایران بر اساس اسطوره ها و داستان های کهن ایرانیان (روایات ملی) است. چگونگی شکل گیری اقشار اجتماعی، انتساب، تقسیمات و کارکرد آنان در روایات ملی ایران مساله ی اصلی این پژوهش است.
    تحقیق حاضر نشان می دهد که ریشه ی اقشار اجتماعی را می توان در جامعه ی هند و اروپایی جستجو کرد. این اقشار ابتدا به سه گروه آسروانان (روحانیون)، ارتشتاران (نظامیان) و واستریوشان (کشاورزان) تقسیم شدند، اما با دور شدن از جامعه ی گاهانی اقشار دیگر از جمله دبیران، صنعتگران، پیشه وران، خنیاگران و غیره نیز به وجود آمدند. روایات ملی، انتساب این اقشار را به جمشید می رسانند. ساختار اقشار اجتماعی ایران نیز بر اساس معیشت و نظام اخلاقی جامعه بر اصل «خویشکاری» قرار داشته است تا ضمن پرهیز از تداخل در امور، هر قشر در دفع نیروهای اهریمنی و نگهداشت داد و آیین الهی بکوشد.
    کلیدواژگان: اقشار اجتماعی، روایات ملی، اوستا، متون پهلوی، جمشید
  • دکتر عمادالدین فیاضی*، علی شمس آریان صفحه 131
    سرزمین های شرقی ایران خاصه خراسان بزرگ همواره در مسیر زمان نقشی سرنوشت ساز در معادلات فرهنگی، سیاسی و اقتصادی کشور ایفاء کرده اند که از آن میان می توان به شهر مشهد در دوره ناصرالدین شاه قاجار اشاره کرد که دستخوش شورش و اعتراضی همچون فتنه حسن خان سالار گردید. فتنه محمد حسن خان سالار پسر اللهیار خان آصف الدوله دولوی قاجار در سال 1260 هجری قمری آغاز گشت. اما مقدمه آن از چند سال پیش به زمان حکومت آصف الدوله در خراسان برمی گشت، در واقع اللهیارخان آصف الدوله دولو که خود یکی از شخصیت های قاجاریه و دایی محمدشاه است را می توان محرک و سلسله جنبان این فتنه دانست و با تحریک او بود که پسرش حسن خان شورشی پنج ساله را در خراسان ایجاد کرد، این مقاله با نگاهی نو به شرح ما وقع و علل آن می پردازد.
    کلیدواژگان: خراسان، مشهد، حسن خان سالار، امیرکبیر، ناصرالدین شاه
  • دکتر محمدرضا قلی زاده*، محمد هاشم رهنما صفحه 155
    در این مقاله با توجه به سازوکار ها، ساختار سیاسی، مبانی اعمال قدرت و مشروعیت در جوامع سنتی؛ اختصاصات و وجوه تمایز حکومت هخامنشیان از دیگر نظام های حکومتی جوامع سنتی مورد بحث قرار می گیرد. هم چنین با تکیه بر سیاست های مذهبی و کشورداری هخامنشیان نشان داده می شود که شاهان هخامنشی به عنوان موسس نظام سیاسی شاهنشاهی، متاثر از مفاهیمی چون فره ایزدی و داد که بعد ها هسته مرکزی اندیشه ایرانشهری را شکل دادند، برای دوری از فرو ریختن و آسیب زدن به نظم مقدس و کیهانی، از اعمال قدرت بی رویه و خارج از چارچوب مفاهیم فوق دوری می گزیدند. توجه و تمسک به این مفاهیم و پیروی از هنجار ها و آداب و رسوم جامعه، وجه تمایز حکومت هخامنشی با نظام های استبداد شرقی و استبداد ایرانی و حکومت های متغلبه را تشکیل می دهد.
    کلیدواژگان: هخامنشیان، مشروعیت، ساختار قدرت، فره ایزدی، داد، اندیشه ایرانشهری
  • دکتر حسین میرجعفری*، دکتر اصغر منتظرالقائم، محمدباقر خزائیلی صفحه 175
    کتاب جوامع العلوم مجموعه ای است از علوم مختلف که توسط ابن فریغون، ظاهرا با هدف آموزش دیوانیان در نیمه دوم قرن چهارم هجری با تاکید بر جنبه کاربردی علوم تدوین شده. مولف این کتاب به دو بخش کلی تقسیم نموده است. در مقاله اول علوم دیوانی مطرح کرده و در مقاله دوم علوم فلسفی و مذهبی مورد تاکید قرار گرفته است و سعی نموده علوم مختلف را به صورت مختصر و مفید توضیح دهد. در هر یک از مقالات شاخه های فرعی علوم را نیز بیان کرده است. در این مقاله ضمن بررسی کتاب جوامع العلوم به رویکرد ابن فریغون نسبت به علوم و طبقه بندی علوم پرداخته شده است.
    کلیدواژگان: جوامع العلوم، طبقه بندی علم، ابن فریغون، دیوانیان، علوم
|
  • Seddigheh Bayat* Page 1
    Al-Buyid was started when Shiite's twelveth imam absence happened and Shiite's scholars was starting to act more, The result was extension of Shiite which caused to increase Shiite rites. Shiite's scholars in that age was Sheikh Sadog (died in 991), Sheikh Mofid (died in 1022), Seyed Razi (died in 1016), Sheikh Tossi (died in 1068) had a good relationship with Al-Boyeh that caused to stretch Shiite culture in that era. Reclamation of Shiite slogan and accomplishment of Ashora rite, Qadir celebration, constructing library and central science places, repairing Imam's tombs and the regnant of Al-Boyeh attend to accomplish Shiite's slogan especially in Bghdad when Ahmad Moezodole was regnant of that city. These caused to progressing of Shiite slogan in that era.
    Keywords: Al, Buyid, Sheete, absence period, Shiite's scholar, rites
  • Ali Akbar Khedrizadeh* Page 35
    The necessity for moving center of Islamic Caliphate is among those subjects which always mattered during different period of Islamic history and follow-ed by important effects. Changing the center of Islamic Caliphate from Medina – as the first Islamic government capital – to newly established city of Kufa, is considered one of the most important events of highness Ali (peace be upon him) Caliphate period. This alteration played an important role in shaping political events between  to  A.H. This city established in  A.H during Omar Caliphate, used as a military base and logistic center to make sure Arab achievements in Iran would continue, but eventually by increasing emigration of Arab tribes, Kufa became an important effective center in political and cultural affairs and served this special place during the Caliphate of highness Ali (PBUH) and Umayyad dynasty. On this basis, the article tries to survey briefly the reasons of changing Caliphate center from Medina to Kufa.
    Keywords: Islamic history, caliphate, Highness Ali (PBUH), Medina, Kufa
  • Ebrahim Khorasani Parizi* Page 49
    In analyzing Saqifa events which led to immigrants victory, a set reasons has been given.the first one was long-standing and rooted hostility as well as jealousy between the tribes Khazarj and Aws,which has been an important factor in Abu Bakr victory.the second reason was ansar’s passive and defensive position and Abu Bakr’s special personality and arguments particular his citing Hadith Al_aemato men Al_qoraish. Imam Ali(p.b.u.h) and other Bani Hashim elders, involvement with washing and shrouding the propht’s clear body and their absence in made a Abu Bakr victory easier. Another factor influential the Fixation of the Caliphate of Abu Bakr was entering Bani Aslam tribe and their role in taking allegiance to Abu Bakr. Sa’d b Ubada disease and trying to get special allegiance to Abu Bakr by Omar was another factor for the victory of immigrants. Besides Tolaqa’ role in the stabilization of Saqifa achievement and Ansar removed from the political scene needs to be conciderd. In this study, using analytical methods based on first-hand historical sources the main factors affecting the success of immigrants and failure Ansar have been investigated.
    Keywords: Saqifa, Ansar, immigrants, aws.khazraj, Sad Ibn Ubada, Abu Bakr, Omar Ibn khatab
  • Ebrahim Salehi Hajiabadi* Page 75
    The event of Karbala was among the most important events in early history of Islam and the martyrs of Karbala were the heroes of this event and hence at the center of concerns. Yet unfortunately in process of time the name and identity of some of them have been forgotten, but in contrast, some names are taken to be the martyrs of Karbala, while they had no role in that event. The main cause of this mistake must be sought in relying on some unreliable sources. This article, resorting critically to some old books and sources, proceeds to examine the identity of five persons claimed to be among the martyrs of Karbala and come to this conclusion that they were not in that battle at all. And as an advice, says that concerning the event of Karbala, beside old and ancient books, we must survey its authenticity.
    Keywords: Karbla event, martyrs of Karbla, Tirmah ibn Oday, Musa ibn Aqil, Ahmad ibn Hasan Mujtaba, Ebrahim ibn Husayn, Aiz ibn Majma
  • Parviz Hosein Talaee*, Gholam Reza Askari, Mostafa Jarfi Page 103
    Formation of different classes in human societies has been one of the consequences of population growth and the complexity resulting from that in initial communities. This process, dating back to the human history, has occurred in Iranian society too. However, the analysis of social classes based on the ancient Iranian myths andstories (national narratives) has been considered less. How the formation of social classes and their assignment, divisions and function in the national narratives of Iran, is the main issue of this research. The present study shows that the root of social strata can be searched in the Indo-European society. Initially these were divided into three groups: Srvanan (Clergymen), Artshtaran (military) and Vastryvshan (farmers). But away from the Gahan society, other classes were created too including teachers, craftsmen, craft eyes, musician, etc. National narratives, assign these classes to Jamshid. The structure of social strata of Iran, Relying on livelihoods and moral society, has been based on the principle of dutifulness in order to avoid interfering in the affairs, each class will work in the disposal of evil forces and maintenance of divine Justice and faith.
    Keywords: social strata, national narratives, Avesta, Pahlavi texts, Jamshid
  • Emadeddin Fayyaz*, Ali Shams Aryan Page 131
    Eastern parts of Iran especially the greater khorasan have usually a vital role in the cultural political and economical strands in country, such as Mashhad which intengeled with Hasan Khan salar's sedition in the time of Nasir-aldin shah Qajar. The sedition of Mohhammad Hasan Khan Salar the son of Allayar Khan Asefoddole began in1260 H.Q. but it had origin in the reign of Asefoddole's government at Khorasan. In fact Allayar Khan Asefoddole Dvallo who is one period of theprominent figures of Qajar's and Mohammd shas uncle is concerned as a cause of this sedition. Provoking his son Hasan Khan caused sedition in khorasan during five years. This article deals-with discretion of this event and its factors by a new glance.
    Keywords: Hasan Khan salar, Amir kabir, Mashhad, khurasan, Nasir, aldin shah
  • Mohammad Reza Gholizadeh*, Mohammad Hashem Rahnama Page 155
    In this paper, according to the mechanisms, political structure, foundations and legitimacy of exercising power in traditional societies; specific and differentiated aspects of Achaemenid rule system of government than other traditional societies are discussed. Also relying on the religious and territorial policies Achaemenid, is shown that founder of the Achaemenid kings, influenced by notions such as "Izadi splendor"(Farah-e Izadi) and “DAD” (justice) were formed the Thought "Iranshahr". To avoid harm to collapse and cosmic order, sacred, and the uncontrolled exercise of power outside the above concepts are settled away. Resorting to attention and follow the concepts, norms and customs of society, distinct way the Achaemenid rule was, with "Eastern dictatorship" and "tyranny" Iranian government "Motghlbh" (dominant).
    Keywords: Achaemenid, legitimacy, governance, power structure, Izadi splonder, Justice, Iranshari thought
  • Hosein Mirjafari*, Asghar Montazerolghaem, Mohammad Bagher Khazaeeli Page 175
    Javameol olum book is a collection of various sciences by Ibn Farighun, with the aim of training courtiers with emphasis on the practical aspect of science that has been developed in the second half of fourth century. The author has divided the book into two parts. Court sciences have been raised in the first article and in the second, philosophical and religious sciences have been emphasized. The author has tried to explain different sciences briefly and effectively. In any of the articles subsidiary branches of science have been stated. Among reviewing Javameol olum book, this paper has noted Ebne Farighun’s approach toward science and classification of sciences.
    Keywords: Javameol olum, Ibn Farighun, courtiers science classification, sciences