فهرست مطالب

پژوهشنامه ادبیات تعلیمی - پیاپی 14 (تابستان 1391)
  • پیاپی 14 (تابستان 1391)
  • تاریخ انتشار: 1391/08/07
  • تعداد عناوین: 8
|
  • عطامحمد رادمنش، حسین جلالی صفحه 1
    شاهنامه، آیینه تمام نمای فرهنگ، حکمت و اندیشه ایرانیان و تجلی گاه باورها، آداب و رسوم اجتماعی آنان است که آن را می توان با رویکردهای گوناگون واکاوید.این اثر سترگ مهمترین سند به جای مانده از فرهنگ منظوم ایران باستان است.
    فردوسی که ستایشگر باورهای فرهنگی از جمله آزرم و ادب است، آن را زیبنده زنان می شمارد و در موارد بسیار مردان را نیز بدان می ستاید.
    بی گمان استاد توس در پرداختن به فرهنگ ایران کهن، برخوردار از منابع و مآخذی خود بوده است. او در پراهمیت جلوه دادن این شاخص فرهنگی به آثار پهلوی پیش رو، نظر داشته است؛ ازجمله آنها باید از رساله هایی چون: دینکرد، مینوی خرد، ارداویراف نامه، اندرزنامه بزرگمهر، اندرز آذرپادمارسفندان و...نام برد.
    در این پژوهش کوشیده می شود به بررسی جایگاه رفیع آزرم و ادب در فرهنگ ایران باستان از دیدگاه شاهنامه و متون پهلوی پرداخته شود و بر این نکته تاکید گردد که فردوسی در پرداختن به این موضوع صرف نظر از علقه ها و باورهای فرهنگی خویش تحت تاثیر متون پهلوی بوده است.
    کلیدواژگان: آزرم و ادب، شاهنامه، فردوسی، فرهنگ، متون پهلوی
  • وحید سبزیان پور، نسرین عزیزی صفحه 23
    صائب تبریزی از ستارگان پرفروغ آسمان ادب فارسی است که با نازک خیالی، پیوندهای شاعرانه ای بین حوادث و امور ایجاد می کند تا با تشبیه معقول به محسوس، از بدیهیات و امور واضح، پنجره ای به دنیای مفاهیم دیریاب بگشاید. حالات کودکان در این مشابه سازی ها، نقش قابل توجهی دارد به گونه ای که صفات و حالات آنها چون بازی، خاکبازی، ورق زدن کتاب، سنگ انداختن به درخت میوه، دویدن، گریه، میل به آغوش مادر، غفلت، قناعت، دندان در آوردن و... از نمونه هایی است که به ترتیب برای تصویرسازی از مشغله های زندگی، غفلت و نادانی، آزار و اذیت خردمندان، شکایت، عشق و محبت، عبادت ظاهری و بی مغز و... به کار برده است. بی شک این تصاویر بدیع و شگفت که گاه تشخیص رشته های پیوند طلایی آنها دشوار می نماید، نیازمند شرح و تحلیل است. در این مقاله بیش از بیست تمثیل از صائب را مورد تامل و تحلیل قرار داده ایم، تا نشان دهیم که این شاعر چگونه از حالات و ویژگی های کودکان برای تبیین حقایق زشت و زیبا که عمدتا نقش تربیتی و اخلاقی دارند، استفاده کرده است.
    کلیدواژگان: صائب تبریزی، کودک و نوجوان، تشبیه تمثیل
  • عبدالعلی اویسی کهخا صفحه 71
    شاهنامه فردوسی مجموعه ای دلپذیر از معارف ارزنده بشری است. دامنه این معارف آنچنان گسترده است که این اثر بزرگ را از زمره آثار حماسی محض فراتر برده و آن را به دایرهالمعارفی از اخلاق، علم و دانش، تعلیم و تربیت، عدل و داد تبدیل کرده است. با اندک تاملی در شاهنامه، تاثیر تعلیمات ادیان الهی را در آن در می یابیم اما آنچه در این زمینه بیشتر جلوه گری می کند، پیوند بسیار عمیق شاهنامه با مبانی اسلام و بهره مندی از قرآن و کلام امامان معصوم است. خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار نهج البلاغه نیز دریای جوشانی از علم، فضل، تعلیم و تربیت و معارف ارزنده بشری است. در این مقاله سعی برآن است تا نکات تعلیمی مشترک در شاهنامه فردوسی و نهج البلاغه امام علی(ع)مورد بررسی قرار گیرد.
    کلیدواژگان: ادبیات تعلیمی، شاهنامه، نهج البلاغه، پند و اندرز
  • حسن بساک صفحه 95
    یکی از مباحثی که حافظ نگاهی تازه بدان داشته مساله گناه است که البته بدون داشتن یک نگرش جامع به مجموعه اشعار وی، ارائه تصویری روشن از جنبه های گوناگون گناه در شعر حافظ دشوار می نماید. نگاه حافظ به جوانب مختلف موضوع گناه دارای اهمیت است. وی معتقد است استعداد گناه کردن در وجود آدمی به ودیعت نهاده شده و این استعداد ازلی و تقدیر بشر است یعنی بشر از نظر ساختار وجودی میل به هنجارشکنی دارد وگاه از حد تجاوز می کند اما توبه ازگناه توفیقی است که سبب تحولات روحی بزرگی در انسان می گردد.
    مواجهه انسان با گناه از نگاه حافظ و روایت او از حال انسان، زمینه بسیاری از سوالات و ابهامات پیرامون حافظ و شعر اوست. این امر در رابطه با پای بندی یا عدم پای بندی حافظ به حدود و ارزشهای دینی، کانون اختلاف نظرهای گوناگون بوده وگاه سبب برداشتهای سطحی وگناه آلود از شعر وی شده است. در نگاه حافظ توان گناه، به معنی مجاز دانستن گناه نیست بلکه گویای این باور است که ساز شرع به گناه کسی، بی قانون نخواهد شد.از این جهت،حافظ گاه تظاهر به گناه را در جهان شعردر مقابل غرور بی گناهی-که بر نادرستی آن تاکید می کند- برمی گزیند.
    تظاهر به آلودگی از اندیشه های محوری شعر حافظ است که با هدف مخالفت با تظاهری دیگر یعنی تظاهر مدعیان پاکی و سلامت است. وی به منظور پرهیز از همسویی با این گروه چنان از ایشان فاصله می گیرد تا بیم تشابه او با آنان باقی نماند. مدعیان بی گناهی را گناهکاران حقیقی می داند که غرور و خودبینی آینه ادراکشان را تیره و تار کرده است. در نگاه حافظ زهد و پارسایی چون دستاویز کسب اعتبار شود یا در چشم خود زاهد جلوه ای داشته باشد، از درجه اعتبار ساقط می گردد.
    یکی از مهم ترین مسائل مطرح در موضوع نگاه حافظ به گناه، برداشت مثبت وی از ارتباط انسان و خدا در این زمینه و تکیه او بر رحمت الهی است. او با طرح این مساله انسانی به مبارزه کسانی می رود که تنها ادعا می کنند دامن پاک داشته اند و از این راه بازار تزویر و خودنمایی را رونق بخشیده اند. حافظ با دو پدیده ریا و خودبینی می ستیزد.
    مقاله حاضر با توجه به ساختار فکری برآمده از مجموعه اشعار حافظ به بررسی جنبه های تعلیمی و تربیتی عصیان و گناه پرداخته است. بدین منظور، مباحثی چون گناه گویه های حافظ، روح رندی و ملامتی، پرهیز از همسویی با اهل ریا، همچنین زمینه عرفانی و ارزشگرایی در شعر حافظ از زاویه باورهای دینی، اخلاق و بی اخلاقی، پیامدهای گناه و ثمرات پاک زیستن، گناه و اراده انسان و در نهایت عنایت خداوند متعال مورد توجه و نقد ونظر قرار گرفته است.
    کلیدواژگان: حافظ شیرازی، دیوان اشعار، گناه، عصیان، انسان، عنایت، خداوند
  • منیژه پورنعمت صفحه 125
    نخستین مشایخ صوفیه زاهدان و پارسایان واقعی بودند. آگاهی همه جانبه از گناه همراه با وحشت جزا موجب می شود که آنان برای رهایی از خود از دنیا گریزان باشند و تسلیم بی چون و چرای خداوند متعال گردند. خوف از خدا و امید نداشتن به غیر او، در عابدان زاهد و صوفیان اولیه از جمله حاتم اصم، در نهایت به ورع و زهد شدید منجر می شود.
    می توان گفت صوفیان اولیه پیش از آنچه عارف باشند، زاهد و عابد بودند؛ ازآن جمله حاتم اصم.
    ابو عبدالرحمان حاتم بن عنوان مشهور به حاتم اصم(م.237ه./ 851 م) در عصر معتصم، هشتمین خلیفه عباسی می زیسته و از زاهدان دوره اول (150-250ه.) است که به زهد و عبادت و اعراض از دنیا مشهور بوده است. او مرید و شاگرد ابوعلی شقیق بلخی(متوفی154) و استاد احمد خضرویه بود.
    در این مقاله با بهره گیری از منابع قدیم، اندیشه و سخنان حاتم اصم بررسی شده است تا نشان داده شود که چگونه صوفیان زاهد و عابد با سخنان و اعمال خود به تعلیم شاگردان، حاکمان و عامه مردم می پرداختند. این حکایات و سخنان می تواند سندی از تاریخ تصوف و آموزه های اخلاقی صوفیان دوره اول باشد.
    کلیدواژگان: تصوف، صوفیان دوره اول، حاتم اصم، تعلیم، زهد
  • علی حیدری صفحه 159
    بوستان یکی از منظومه های مشهور ادبیات فارسی است. این کتاب را علاوه بر ادبیات می توان از جهات و ابعاد مختلف دیگر از جمله، روانشناسی، فلسفه، سیاست و جامعه شناسی مورد بررسی قرار داد. بوستان مدینه فاضله و جامعه آرمانی سعدی است. او در سراسر بوستان به ترسیم جامعه آرمانی خود پرداخته است، باب اول بوستان شامل چهار مطلب اساسی؛ عدل و تدبیر و رای، نگهبانی خلق و ترس خدای است که در برگیرنده نظریه و اعتقاد سعدی درباره ویژگی های حاکم مد نظر اوست. به نظر می رسد سعدی در نامگذاری باب اول بوستان، کلمات؛ عدل، تدبیر و رای و... را آگاهانه و عمدا برگزیده است. او در این باب به نقد نظر افلاطون و دیگران پرداخته است. در این مقاله مفاهیم مطرح شده در بیت: یکی باب عدل است و تدبیر و رای نگهبانی خلق و ترس خدای توضیح داده شده است.
    کلیدواژگان: عدل، تدبیر، نگهبانی خلق، ترس از خدا، بوستان، سعدی
  • علی دهقان، جواد صدیقی لیقوان صفحه 183
    شادی یک پدیده درونی و روحی است که در زندگی فردی و اجتماعی بشر حضور و نقش فعالی دارد. از این رو در دین و عرفان اسلامی جایگاهی والا یافته است. ابعاد تعلیمی شادی در عرفان از مهم ترین نقشهای آن به شمار می آید. غزلیات جلال الدین محمد مولوی بلخی - موسوم به غزلیات شمس تبریزی- به اعتبار میزان کاربرد مضمون شادی، برای تحقیق در این مورد اهمیت و ظرفیت زیادی دارد و هدف این مقاله آن بوده که پس از تعریف شادی، از دیدگاه های مختلف- بویژه عرفانی- نقش تعلیمی، عوامل و نشانه های شادی گرایی را در غزلیات شمس بررسی نماید. در این تحقیق به شیوه کتابخانه ای و اسنادی تمامی غزلیات مولوی مطالعه و شواهد مربوط به موضوع تحقیق استخراج و بررسی شد. نتیجه این بررسی نشان می دهد که مولانا شاعری شادی گرا بوده و از خواص و کارکردهای تعلیمی شادی برای القای اندیشه-های عرفانی اش بهره فراوانی برده است.
    کلیدواژگان: مولوی، شادی گرایی، کارکرد تعلیمی، غزلیات شمس
  • مریم محمودی صفحه 213
    تعلیم و تربیت و ابعاد مختلف و شیوه های گوناگون آن از موضوعاتی است که در متون ادب فارسی مورد توجه خاص قرار گرفته است.جامی شاعر بلندآوازه قرن نهم نیز به این مطلب به طور خاص پرداخته و بیشتر نظرات تربیتی خود را در قالب نصیحت به فرزندش ارائه کرده است. هرچند جامی بهارستان را به منظور تدریس فرزندش تحریر کرد، اما بیشتر دیدگاه های تربیتی او در مثنوی هفت اورنگ طرح شده است. جامی با تاثیر از فرهنگ اسلامی و با توجه به تمام ابعاد وجودی انسان، راهکارهای تربیتی ارائه می دهد.توصیه های او نشان دهنده آن است که در تعلیم و تربیت باید به بعد جسمانی، دینی، عقلانی،عاطفی و احساسی و اجتماعی توجه شود. ساده زیستن و دوری از رفاه طلبی، علم آموزی و مطالعه کتاب، هنرآموزی، حسن معاشرت، پایبندی به اصول مهم اخلاقی و تبعیت از شریعت پیامبر در تربیت جنبه های مختلف وجود انسان می تواند مورد توجه قرار گیرد.
    کلیدواژگان: جامی، قرن نهم، تعلیم، تربیت، مثنوی هفت اورنگ
|
  • A.M.Radmanesh, H.Jalali Page 1
    Shahnameh is the perfect mirror of Iranian culture, wisdom, and thought. It is also the epitome of beliefs and social norms and customs which can be explored by different approaches. This eminent work is the most important document coming from the poetry of ancient Persia.Modesty and politeness are one of such beliefs. According to Ferdoosi, modesty is an admirable character in men and women. He also praises politeness and regards it as an attribute of women, while on many instances; men are appreciated for having this character.Without any doubt, Toos Master has been influenced by some works in his treatment of ancient Persian culture. Ferdoosi has been drawing on Pahlavi texts in his rendering of this cultural aspect. Among these works, one can refer to Dinkard, Minoyeh Kherad, Ardavirafnameh, Bozorgmehr’s Book of Advice, the Advice of AzarPadMarsfandan, etc.In this paper, we try to look at the eminent position of modesty and politeness in ancient Persia culture from the perspective of Shahnameh and Pahlavi texts. We attempt to highlight the point that Ferdoosi, along with his cultural beliefs and interests, has been influenced by Pahlavi texts.
    Keywords: Modesty, politeness, Shahnameh, Ferdoosi, culture, Pahlavi texts
  • V.Sabzianpour, N.Azizi Page 23
    SaebTabrizi is a great figure in Persian literature. He makes illuminating links between various issues by comparing the subjective themes to the objective phenomena. An important feature in his works is the use of children’s behavior to portray adults’ daily occupations. For instance, he uses playing games, turning over pages of a book, throwing stones at trees, running, crying, hugging one’s mother, and growing teeth to refer to negative aspects of adults’ daily occupations like wasting one’s life, bothering the wise, complaining, love, and superficial praying. This paper is an attempt to explain how Saeb has employed features and activities that often associated with children to make moral and didactic points.
    Keywords: SaebTabrizi, Children, teens, simili, allegory
  • A.Oveysikahkha Page 71
    FerdosisShahnameh is a graceful collection of human worthwhile teachings. The scope of these teachings is so broad that the book goes beyond the borders of a pure heroic work and has turned it into an encyclopedia of morality, science, education, justice and etc. The influence of religious teachings in Shahnameh is detected with the least effort but what is more explicit, in this regard, is the intimate link between Shahnameh and basics of Islam and its benefits from the imams’ speeches. The lectures, letters and aphorisms in Nahjolbalaghe are also like a reservoir of Knowledge, wisdom, education and human worthwhile teachings. This study intends to investigate the shared didactic points in Shahnameh and Nahjolbalaghe.
    Keywords: didactic literature, Shahnameh, Nahjolbalaghe, teachings, advices
  • H.Bassak Page 95
    Sin is one of the new aspects Hafez has had in his poetry. It is not possible to present a clear outlook on different aspects of sin without a comprehensive look on his poetry. Hafez’s consideration on various aspects of the matter is of high value. He believes that the aptitude to sin is gifted in human being, so it is eternal and belongs to human destiny. It shows that human being tends to chaos although repent is an opportunity for him to gain spiritual evolution within himself.Human challenges with sin and narrating his conditions through Hafez bring a lot of questions and ambiguities about Hafez and his poetry. Considering adherence or non-adherence in Hafez and his belief in religious values provide lots of different perspectives on him to make superficial and sinful understanding of Hafez’s poetry. In Hafez’s view, the ability to sin does not mean the permission of blame, but it represents the belief that sin will not hurt religion. Therefore, Hafez assumes pretending sin against the proud of innocence – which emphasizes on its incorrectness – in the world of poetry.Pretending sin is the main point in Hafez’s poetry. It is on the opposite side of those pretending purity. To avoid the second group, Hafez tries to distance them to show he does not follow them. He knows innocent plaintiffs as real sinful individuals whose understanding is blur through proud and selfishness. According to Hafez, if piety and asceticism are considered as means of gaining value or to be considered magnificently in austere view, they will lose their values and worthiness. One of the most crucial factors in Hafez’s idea towards sin is his positive understanding of human relationship with God and his dependence on His commiseration. Through presenting his idea, Hafez tries to challenge those who not only claim their purity, but also cherish hypocrisy and selfishness. Hafez fights with insincerity and deceitfulness.Based on thought and philosophy taken from Hafez’s poetry, the present article investigates the educational aspects of revolt and sin. Therefore, sin expression of Hafez, pure libertinism and rebuking, avoidance of unity with hypocrites as well as mysticism and worthiness were analyzed through religion, morality and immorality, sin outcome and the effects of purity, sin and human willingness and finally God approbation.
    Keywords: Hafez Shirazi, Divan of poems, sin, revolt, human, approbation, God
  • M. Pournemat Page 125
    The first patriarch Sufis such as Hatam Assam were real pious. Their complete cognizance about sin and the fear of God cause them to run away from the world and to be succumbed to God. This fear of God and disappointment of the people lead to an intensive piety. It can be said that the first Sufis were pious rather than Gnostic. Abou Abdorahman Hatam ebne Onvan well known as Hatam Assam (273 A.H/ 851 A.D.) was one of the Sufis of the first period (150-250 A.H.) which has been living at the same time with Motasem, the eighth Abbasi khalife. He was the student of Abu Ali Shaghigh Balkhi and Ahmad Khezruye.Here, using old references, thought and speeches of Hatam Assam are investigated to illustrate how the Sufis have trained their students, governors and the people. These speeches and anecdotes can be a document of the Mysticism history and the moral teachings of the first period.
    Keywords: Mysticism, Sufi of First period, Hatam Assam, education, piety
  • A.Heydari Page 159
    Boostan, undoubtedly is one the famous poetical literary works. This specific masterpiece can be considered from several aspects including psychological, philosophical, social and political views. Boostan exactly can be judged as an Utopia for Saadi in which he tries to depict the celestial society. The first chapter including justice, wisdom, intelligent, God fearing Saadi collects the insight around the managing of this depicting utopia. It is clear that this eminent poet deliberately chooses the names like Wisdom, Intelligent and Justice for the first chapter of his book. Here. Signs that show this truth demonstrate that Saadi wants to criticize the ideas of Plato and others. In this paper poet's views which placed in the first couplet will be discussed. In the couplet "Justice, intelligence, wisdom, guarding the creatures and fearing of God” have been explained.
    Keywords: Justice, Intelligent, guard of creature, Boostan, Saadi
  • A. Dehghan, J.Sedighi Page 183
    Happiness is a mental and internal phenomenon and has an active role and presence in human’s individual and social life. Therefore it has been glorified in Islamic mysticism and religion.Didactic views of happiness are considered as the most important roles of it in mysticism. Theghazals of Jalalu’d-Din Muhammad MolaviBalkhi – named as “Shams-i-TabriziGhazals”- are in a high importance and dignity according to the amount of happiness subject usage in it. This paper tries to study happiness-orientation factors and symptoms after defining happiness especially from the mystic and didactic view. The study and survey of Molana’sgazals demonstrates that he was a happiness-orientated poet and has used the features of the didactic applications of happiness to convey his mystic thoughts in a great deal.
    Keywords: Molavi, happiness, orientation, didactic application, ghazals of Shams
  • M.Mahmoudi Page 213
    Education and its different dimensions and methods are topics that are under special consideration in Persian literature. Jami, the Famous poet of the ninth century, addressed this topic in a particular way and most of his educational views are in the form of advice to his son. However, Jami wrote his Baharestan for teaching; most of his educational views have been proposed inMathnavi of Haft Orang. Jami on educational issues have been influenced by the Islamic culture, therefore, with respect to all aspects of human existence, he offers education solutions. His advice is that education should reflect the physical, religious, intellectual, emotional and social attention. Simple living and being away from politics, science, literacy and reading books, learning art, good companionship, adherence to important principles of ethics and compliance training in various aspects of human existence in law of the Prophet can be considered.
    Keywords: Jami, the ninth century, education, training, Mathnavi ofHaft Orang