فهرست مطالب

پژوهش های تاریخی - سال چهارم شماره 2 (پیاپی 14، تابستان 1391)
  • سال چهارم شماره 2 (پیاپی 14، تابستان 1391)
  • تاریخ انتشار: 1391/11/08
  • تعداد عناوین: 7
|
  • اصغر محمودابادی، اصغر فروغی ابری، هیثم شیرکش صفحات 1-14
    قاضی ابوعلی المحسن بن علی بن محمد تنوخی (384-327 ه. ق/994-938 م)، با استفاده از روش «روایت تاریخ به صورت حکایت»، فعالیت های اجتماعی مردمان روزگار خود را در چهارچوب شیوه بدیع نگارش خود در کتاب نشوار المحاضره و اخبار المذاکره یا جامع التواریخ، نقد و تحلیل کرده است. وجود انگیزه های خاص شخصی و موضوع شناسانه و نیز گزارش های ارزشمند تاریخی کتاب در ابعاد سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، اهمیت ویژه ای به شیوه نگارش تنوخی در این کتاب بخشیده است و مخاطب را به خود جذب می کند. مهمترین ویژگی روش شناسی تاریخی تنوخی، استفاده از روش اسناد اخبار و به کارگیری اصطلاحاتی است که نشانگر مشاهده مستقیم و رو در روی حوادث و وقایعی است که به رشته تحریر در آمده است. از طرف دیگر تنوخی تلاش کرده است تا درباره صحت و سقم روایت های تاریخی نشوار المحاضره، تا حد امکان نظری کارشناسی ارائه کند. علاوه بر این، وجود سنت های منصب قضاوت در خاندان تنوخی و تماس او با اقشار بالا و پایین و متوسط جامعه، به روش نگارش وی رنگ واقع گرایی ویژه ای داده است که در سایر تالیفات این مورخ نیز دیده می شود. در این مقاله، با روش توصیفی و تحلیلی به تبیین این فرضیه پرداخته خواهد شد که آیا تنوخی از طریق «روایت گری تاریخ در قالب حکایت» توانسته است تاریخ اجتماعی - سیاسی دوره خود را به تصویر کشد یا خیر؟
    کلیدواژگان: تنوخی، نشوار المحاضره، روایت تاریخی، منقولات شفاهی
  • اصغر منتظرالقائم صفحات 15-28
    در منابع فتوح و تاریخ های عمومی نام چند نفر به عنوان نخستین فاتحان آذربایجان و اردبیل ذکر شده است. طبق صحیح ترین روایات حذیقه بن یمان صحابه رسول الله (ص) که یکی از شیعیان نخستین امام علی (ع) بود و با شناخت عمیقی که از اسلام داشت تا هنگام رحلت مدافع راستین امام علی (ع) بود؛ نخستین کسی است که اسلام را با پیمان صلح به آذربایجان و اردبیل آورد و بذر دوستی اهل بیت (ع) را در این شهر پاشید. این مقاله پس از نقد و بررسی روایات مربوط به فاتحان اردبیل و بر گزیدن روایات معتبر، به نقش حذیفه بن یمان در فتوح اسلامی می پردازد و نقش وی را در حرکت فکری و فرهنگی نخستین روزهای ورود اسلام به اردبیل و نقش دیگر حکمرانان این منطقه تا سال چهلم ه. ق تبیین می کند. روش تحقیق مقاله، توصیفی - تحلیلی همراه با نقد و بررسی روایات فتوح این منطقه خواهد بود و فرضیه مقاله آن است که حذیفه بن یمان و دیگر حکمرانان اسلامی، نخستین پیام آور اسلام و دوستی اهل بیت (ع) در آذربایجان و اردبیل بودند و روایات دیگر مربوط به فاتحان این منطقه اخباری غیرمعتبر و غیر موثق است
    کلیدواژگان: اردبیل، تشیع، حذیفه بن یمان، آذربایجان
  • محمد خداوردی تاج آبادی صفحات 29-44
    با ظهور و تثبیت مسلک نو ظهور شیخیه در کرمان، از آنجا که موسس و دیگر رهبران این طریقه با دولت قاجاری ارتباط خویشاوندی داشتد لذا بر اقتدار محلی آنان در عرصه سیاست در این شهر افزوده شد. خاندان ابراهیمی شیخی مذهب تنها به عنوان یک گروه مذهبی در کرمان به شمار نمی آمدند بلکه به سبب نفوذی که در بین حکام قاجاری داشتند با حضور خود در تشکیلات اداری و در اختیار گرفتن برخی مناصب حکومتی کرمان، بر تحولات سیاسی آنجا تاثیر گذاردند. از این رو هر یک از پادشاهان و حکام قاجاری به فراخور علاقه مذهبی و موقعیت شان و برای حفظ توازن وجلوگیری از اختلافات بین گروه های مذهبی موجود «شیخیه و متشرعه» در کرمان سیاست های مذهبی متفاوتی را در برابر خاندان شیخی مذهب ابراهیمی در پیش گرفتند. در دوره زمامداری مظفرالدین شاه به سبب گرایش های این شاه قاجاری به شیخیه، اختلافات مذهبی و عقیدتی بین دو گروه شیخیه و متشرعه در کرمان به اوج رسید آن چنان که روابط بین این دو گروه شیخی و متشرعه به نزاع عقیدتی مبدل گردید. این موضوع چنان اهمیتی داشت که خود یکی از اسباب ظهور انقلاب مشروطه به شمار می رود.
    کلیدواژگان: کرمان، شیخیه، قاجاریه، حاج محمدکریم خان، حاج محمد خان، حکام قاجاری، متشرعه
  • اکبر شاهمندی، شهاب شهیدانی صفحات 45-64
    یادگار نویسی و یادگار نگاره از پدیده های مهم فرهنگ انسانی در طول تاریخ است که قدمتی همپای زندگی بشری دارد. میل به جاودانگی و بقا اگرچه عامل ابتدایی این امر تلقی می گردد اما بزودی با ساخت اماکن مذهبی و بناهای با شکوه سلاطین نگارش یادگاری ها در این اماکن که گمان می رفت دیرپاتر و جاودانه تر از ابنیه متعارف اند رواج یافت. بویژه در اماکن مذهبی این امر با نوعی قداست و احترام به خاطره معنوی صاحبان بقاع و مقبره ها جدی گرفته شد. یادگارنویسی ها علی رغم موجز و خلاصه بودنشان بسیار پر محتوا و بیان روانشناسی دوره های تاریخی اند و همچنین از حیث ایدئولوژی و مذهب حاکم در دوره مورد نظر بسیار ارزشمنداند اما اطلاعات و منابع زیادی از آنها موجود نیست. بر موارد ذکر شده ارزش های هنری و جاذبه بصری آن را هم باید افزود که می توانست وسوسه ای برای عام وخاص در همراهی با آیات و عبارات دینی در یادگار نویسی باشد. بقعه پیر بکران از مهمترین بناهای دوره ایلخانی است که موقعیت خاص آن از لحاظ قرار گرفتن در مسیر راه های ارتباطی محلی و فراتر از آن اعتقاد به مقام معنوی این مکان، مومنان و زائران را همواره در خود پذیرا بوده است. پیوند یادگار نویسی های این بقعه تاریخی با مفاهیم مذهبی و شعائر دینی از یکسو و توجه به روانشناسی تاریخی مردمانی که در گذشته از زندگی و روزگارخود به صراحت سخن رانده اند از ویژگی های این یادگارنویسی ها است. این مقاله در واقع مدخلی بر یادگار نویسی در بقاع اصفهان است که در صدد است با پژوهشی میدانی در این موضوع، ارزش های مغفول یادگار نویسی ها را تحلیل و ارزیابی نماید.
    کلیدواژگان: اصفهان، بقعه پیربکران، یادگارنویسی، یادگارنگاره، خوشنویسی
  • کورش صالحی، محرم قلی زاده صفحات 65-78
    آغاز حکومت سلاله دوم شروانشاهان دربندی در شروان، با یورشهای تیموری هم زمان بود. شیخ ابراهیم دربندی (821-780ه.ق-1418-1378م)، بنیان گذار سلسله محلی مذکور و دو تن از جانشینان او توانستند با تنظیم روابط خارجی، بیش از یک قرن دولت محلی شروان را در مقابل امپراتوری های قدرتمند تیموری و ترکمن ها محافظت کنند. شیخ ابراهیم به حاکمیت تیمور گردن نهاد و خلیل الله نیز، هم با تیموریان و هم آق قویونلوها رابطه دوستانه ای برقرار کرد. فرخ یسار، جانشین خلیل الله از تابعیت تیموریان سرباز زد و به تدریج به قرابت سیاسی و سببی با آق قویونلوها روی آورد. سرانجام ضعف روزافزون مهمترین متحد شروانشاه، یعنی آق قویونلوها و نیز قدرت پویای معنوی – دنیوی شیوخ صفویه در سال945ه.ق/1538م. به دوره درخشان روابط خارجی آن دولت محلی و عمر خاندان دربندی خاتمه داد. این تحقیق در پی اثبات این فرضیه است که در این دوره سیاست خارجی شروانشاهان دربندی در قبال دولت ها و امپراتوری های بزرگ منطقه تا حد زیادی مثبت و سازنده بوده است.
    کلیدواژگان: شروانشاهان دربندی، روابط خارجی، تیموریان، ترکمانان، صفویه
  • نعمت الله صفری فروشانی، زهرا بختیاری صفحات 79-98
    پس از شهادت امام موسی کاظم(ع) در سال 183 ه. ق، عواملی دست به دست هم داد تا عده ای، ایشان را آخرین امام و قائم و مهدی بدانند و بر این اساس، بر ایشان توقف نمایند و امامت امام رضا(ع) و سایر امامان معصوم پس از ایشان را نپذیرند. توقف کنندگان بر امام کاظم(ع)، خود به گروه هایی تقسیم شدند که در مواردی چون چگونگی رحلت و غیبت و ظهور و قیام آن امام با هم اختلاف داشتند. نکته مهم آنکه مساله توقف بر امام کاظم(ع)، توسط عده ای از اصحاب برجسته و وکلای آن حضرت ترویج می شد و با توجه به اینکه مبلغان آن، از جایگاه علمی و اجتماعی بالایی در میان شیعیان برخوردار بودند، مشکلات فراوانی را برای جامعه شیعه به وجود آوردند. بررسی این مشکلات و نحوه مبارزه و برخورد امام رضا(ع) با واقفیان و افکار و گفتار و اعمال آنان، موضوع نوشتار حاضر است و مسلما با توجه به الگو بودن نقش امامان برای شیعیان امامیه، شناخت سیره آنها درباره چگونگی برخورد با گروه های مختلف، اهمیت خاصی می یابد و همین امر، ضرورت پژوهش هایی چنین را آشکارتر می نماید.
    کلیدواژگان: امام رضا(ع)، واقفیه، غیبت، مهدویت، قائمیت
  • بهزاد معینی سام صفحات 99-118
    در تمدن های دوران باستان، باورهای مردمان درباره خدایان و شاهان و چگونگی انجام مناسک و آیین ها از اهمیت خاصی برخوردار بوده است. یکی از آیین های تمدن های خاورمیانه باستان که در ارتباط با آن، مراسم گوناگونی بین این تمدن ها رایج بوده، ادای احترام نسبت به خدایان و شاهان بوده است. از آنجا که بین این تمدن ها در زمینه های گوناگون زبانی، دینی و آیینی شباهت بسیاری وجود داشته و به دلیل ارتباط، تاثیرات متقابلی بر هم داشته اند، می توان به باورهای آنان درباره این آیین ها پی برد. در این مقاله، تلاش بر آن است که نوع احترام نسبت به شاهان ایرانی در دوره هخامنشی و ساسانی بررسی شود و در عین حال، نگاره پرسپولیس در دوره هخامنشی و نگاره های ساسانی، با نگاره های شرق باستان مقایسه شود تا به منشاء ادای احترام در دوره هخامنشی و ساسانی و چگونگی انجام این آیین ها، شباهت ها، تفاوت ها و باورهای آنان برده شود.
    کلیدواژگان: احترام، هخامنشیان، ساسانیان، پروسکونس، آیین
|
  • A. Mahamoud Abadi, A. Forughi Abari, H. Shirkosh Pages 1-14
    Using the method “narrating history in the form of story”، Ghazi Abu Ali al-Mohsen ibn Ali ibn Mohammad Tanukhi (938-994 AD) critically analyzed the social activities of the people of his time within the framework of his creative style of writing in the book Neshvar al-Mohazere wa Akhbar al-Mozakere. The existence of special، personal، and topographical motivations together with significant historical reports of the book on political، social، cultural، and economic aspects have given a specific importance to Tanukhi`s style in this book and attracted the attention of addressee. Ascribing news and utilizing expressions، which reveal his direct observation of events recorded، is the most prominent feature of his historical methodology. On the other hand، Tanukhi has tried to present expert opinion about the veracity of historical narrations in Neshvar al-Mohazere. Furthermore، both traditions originated from judgmental position of the Tanukhi family and his relation with people of low، middle، and high social classes have given a realistic color to his style of writing that can be seen in his other publications at that time. This article، using a descriptive and analytical method، is going to answer the question whether Tanukhi could picture the social-political history of his own period through “narrating history in the form of story” or not.
  • A. Montazer Alghaem Pages 15-28
    In resources on fotoohs and books on general history، the names of some individuals as the first fatihs of Azerbaijan and Ardebil are cited. According to the most valid anecdotes available، Hozeyfe bin Yamān، the companion of Mohammad (SA)، who was one of the first Shiites and real defenders of Imam Ali (AS)، having a deep knowledge about Islam، was the first person who brought Islam with a peace treaty into Azerbaijan and Ardebil. He established a foundation based on friendship with the household of the prophet of Islam. In this article، the attempt is made، first، to analyze and criticize the narrations related to the fatihs of Ardebil and select the valid ones and then to clarify the role of Hozeyfe bin Yamān in Islamic triumphs and the mental and cultural movements of the early days after the entrance of Islam to Ardebil considering the role of other rulers in this area untill 660 AD. The article follows a descriptive-analytical method along with a critical analysis of narrations about the victories in the area. The hypothesis dealt with in this article is “Hozeyfe bin Yamān together with other Islamic rulers، who were the first messengers of Islam and friendship with the household of the Prophet of Islam، have been in Azerbaijan and Ardebil; therefore other narrations related to the fatihs of this area are invalid news.
    Keywords: Ardebil, Shiism, Hozeyfe bin Yamān, Azerbaijan
  • M. Khodaverdi Tajabadi Pages 29-44
    At the time Sheykhie، as a new sect، appeared and was established in Kerman، since the establisher and the other leaders of the sect had kinship relation with Qajar government، their local power in politics escalated. The Abraham family who were the believers of Shekhie affected political changes in Kerman not only because they were considered as a religious group، but also because they penetrated Qajar`s administrative organization and government. Therefore، each Qajar king، in proportion to his religious interest and condition، applied different religious policies dealing with the Abraham family believing in Sheykhie to keep balance and prevent disagreement between the present religious sects، Sheykhie and Motashare`i، in Kerman. During the kingdom of Mozaffar al-Din Shah، because of his tendency towards Sheykhie، religious and opinionative disagreements reached their pick in that the relations between the two sects turned into an argument. This issue is very significant since it is considered as one of the reasons causing The Constitutional revolution.
    Keywords: Kerman, Sheykhie, Qajar dynasty, Haj Mohammad Karim Khan, Haj Mohammad Khan, Qajar king, Motashare
  • A. Shahmandi, Sh Shahidani Pages 45-64
    Writing and painting memories are among important phenomena in the history of human culture; Such activities go back to the beginning of human life. Although the desire for immortality and survival is the primary factor causing these phenomena، soon، with the construction of religious sites and kings` majestic monuments، written memorials in these buildings which were supposed to be more durable and immortal than common structures become more popular. The issue was taken seriously، especially in religious places، holding sacred and respecting spiritual memories of tomb owners. Such writings، despite being concise and summarized، are pithy. Besides، they reflect the psychology of different historic periods. Furthermore، regarding the ruling ideology and religion in a specific period، they are very precious، but there are not a lot of information and sources available about them. In addition to the previously mentioned cases، artistic values and visual attractions of Pirbakran mausoleum associated with verses and phrases in writing memorials could be tempting to anybody. Pirbakran mausoleum is among the most important structures in the Ilkhanid period. Its special situation considering its location on the way of the local communication paths، and beyond that public belief in the religious status of this place has always welcomed believers and pilgrims. The connection between written memorials of this historic mausoleum and sacred concepts and religious rituals and also attention to historical psychology of the people who straightforwardly talked about their times and lives in the past are defined as the characteristics of these writings. Actually، the present article is an entrance to written memorials in mausoleums of Isfahan and intends to analyze and assess the ignored values of such writings، taking advantage of field studies.
    Keywords: Isfahan, Pirbakran mausoleum, Written memorials, Painted memorials, Calligraphy
  • K. Salehi, M. Gholizade Pages 65-78
    The beginning of the second progeny of Darbandi Shervanshahs in Shervan coincided with Teymurid attacks. Sheykh Abraham Darbandi (1378-1418 AD)، the founder of the local dynasty، and two of his successors، regulating foreign affairs، could protect the local government of Shervan against the powerful empires of Teymurid and Turkaman empires. Not only Sheikh Abraham submitted to the authority of Teymur، but also Khalil Allah sat up a friendly relationship with both Teymurids and Agh Quyunlus. FarrokhYasar، the successor of Khalil Allah، refused Teymurids` citizenship and gradually turned to marrying and having political relations with Agh Quyunlus. Finally، the growing weakness of Agh Quyunlus، the most important authority united with Shirvanshahs، and the dynamic moral-mundane power of SafavidSheykhs in 1538 AD put an end to the brilliant period of foreign relations of this local government and the life of the Darbandi family. This research seeks to prove the hypothesis in this period، the foreign policy of Darbandi Shirvanshahs towards the great governments and empires of the area has been largely positive and influential.
    Keywords: Darbandi Sheivanshahs, Foreign relations, Teymurids, Torkamans, Safavid
  • N. Safari Forushani, Z. Bakhtiyari Pages 79-98
    After the martyrdom of Imam Musa Kazem (SA) in the year 183AH، a number of factors got together to make a group of people consider him as the last Imam who is to guide them. Accordingly، they rejected the incumbency of Imam Reza and the other innocent Imams after him. Those who believe in Imam as the last Imam were divided into several groups. The groups were recognized based on the disagreements they had on various issues such as the quality of Imam Kazem`s death، absence، appearance and resurrection. The noticeable point is that the previously mentioned belief was promoted by some of the prominent companions and counselors of Imam Kazem (SA) and since its proponents were of a high scientific and social position among Shiites، they caused several problems for Shia community. The objective here is to investigate what the problems were and how Imam Reza (SA) fought and dealt with Vaqefiyan and their thoughts، words، and actions. Certainly، according to the point that Imams were a role model for Imamiye Shiites، knowing their behaviors while they were dealing with different groups will be of particular importance and reveals the necessity of such investigations.
    Keywords: Imam Kazem, Vaqefie, Absence, Mahdaviyyat, Qaemiyyat
  • B. Moeni Sam Pages 99-118
    In the ancient time`s civilizations، peoples` believes about gods and kings and how to perform rituals and ceremonies were of a special importance. One of the rituals of ancient Middle East civilizations having several related prevalent ceremonies was paying respect to gods and kings. As there have been similarities between the civilizations -regarding their languages، religions، and ceremonies- and they had reciprocal effects on each other، it is possible to figure out what their believes about such ceremonies are. In this article، the attempt is made to investigate the kind of respect to Iranian kings during Achaemenid and Sassanid dynasties، meanwhile، the paintings of Persepolis at the time of Achaemenid and the paintings related to Sassanid are compared with ancient paintings to help investigating the source of respect، the quality of these rituals and the civilizations` similarities، differences، and believes during the two dynasty.
    Keywords: Respect, Achaemenid, Sassanid, Proskons, Rituals