فهرست مطالب

تاریخ علم - سال دهم شماره 1 (پیاپی 12، بهار و تابستان 1391)
  • سال دهم شماره 1 (پیاپی 12، بهار و تابستان 1391)
  • تاریخ انتشار: 1391/07/10
  • تعداد عناوین: 6
|
  • سمیه اربابی، مهدی محمدزاده صفحه 1
    استفاده از انواع قفل ها، با کارکردها، فرم ها ومکانیزم های متفاوت، سالیان دراز در ایران متداول بوده است. از جمله این قفل ها می توان به قفل آویزهای ترکیبی اشاره کرد که در آنها دو مکانیزم در یک بدنه واحد به کار رفته است. پژوهش حاضر که داده های اولیه آن با استفاده از منابع آرشیوی و کتابخانه ای جمع آوری شده است، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی در پی جستجوی دلایل به کار بستن هم زمان دو مکانیزم در این قفل هاست. جستجوی موارد استفاده از این قفل ها، دلایل سادگی فرم آنها، فولادی بودن جنس و بزرگ بودن ابعاد آنها نسبت به قفل های تک مکانیزم، از دیگر مسائلی هستند که در پژوهش حاضر تلاش شده است تا به آنها پاسخ داده شود.
    کلیدواژگان: قفل آویز، مکانیزم ترکیبی، قفل های فولادی
  • مریم ربیعی صفحه 17
    نوشته ای که در اینجا ویرایش و به زبان امروزی شرح شده، رساله ای با عنوان «‎حساب اهل تنجیم» از یک مجموعه دست نویس قدیمی است که در کتابخانه ملی کشور بوسنی و هرزگوین نگهداری می شود. در آخر این رساله عباراتی نوشته شده که با استناد به آنها می توان دریافت که اصل کتابی که این رساله بخشی از آن بوده است از آثار ملا علی قوشچی است و زبان اصل اثر‎ نیز فارسی است. این رساله در واقع خلاصه ای از مقاله دوم آن کتاب است که شخصی به نام نصرالله النصیر بنصیر‎ (؟) ملقب به ‎واقف الخلخالی‎ برگزیده و حاجی عثمان بن حاجی عمر آن را استنساخ کرده است.
    در این رساله که شامل شش باب به پیروی از رساله های مشهور حساب است به موضوعاتی نظیر روش نوشتن اعداد، تعیین مرتبه ارقام آنها، روش های جمع و تفریق، ضرب، تقسیم و جذر گرفتن در دستگاه شصتگانی پرداخته شده است و به کاربرد آنها در دانش نجوم نیز اشاره شده است.
    کلیدواژگان: علی قوشچی، واقف الخلخالی، حساب در نجوم، میزان، حساب برج ها
  • امیر محمد گمینی صفحه 41
    از خلال نسخ خطی به جامانده از دوره اسلامی گزارش هایی مبنی بر رویت نقطه ای سیاه بر روی قرص خورشید به دست ما رسیده است. این گزارش ها معمولا با این ادعا همراه هستند که این نقطه سیاه، در واقع، سیاره زهره یا عطارد است که از مقابل قرص خورشید گذر می کند و وجود این پدیده نشان می دهد که زهره یا عطارد نسبت به خورشید در فاصله ای نزدیک تر به زمین قرار دارند. در این میان شواهدی وجود دارد که احتمال رویت گذر زهره توسط ابن سینا را افزایش می دهد. ولی قطب الدین شیرازی، تحت تاثیر روش مویدالدین عرضی در محاسبه ابعاد و اجرام، معتقد بود که فلک زهره در بالای فلک خورشید قرار دارد و به همین دلیل امکان رویت گذر سیاره زهره وجود ندارد. وی فهرستی از کسانی که ادعا کرده اند این پدیده را رویت کرده اند، عرضه می کند و با دلایل مختلف نشان می دهد که حتی اگر فلک زهره در زیر خورشید قرار داشته باشد، باز امکان رویت این پدیده وجود ندارد. وی برای اثبات این موضوع از آثار بطلمیوس استفاده می کند و دلایلی را که بر اساس دو مفهوم قاعده ستر و ترتیب طبیعی برای ترتیب سنتی سیارات ارائه شده بود، نقد می کند. او سرانجام نتیجه می گیرد که آنچه بعضی افراد به عنوان گذر زهره رویت کرده اند، یک لکه خورشیدی بوده است.
    کلیدواژگان: گذر زهره، ابن سینا، لکه خورشیدی، قطب الدین شیرازی، ترتیب سیارات، بطلمیوس، بطروجی، مجسطی، الاقتصاص، خلاصه المجسطی شفاء
  • یونس مهدوی صفحه 65
    آنچه در باره زندگی و دوره فعالیت ابوسعید سجزی، ریاضی دان و منجم ایرانی و مسلمان سده چهارم هجری، می دانیم اطلاعات اندکی است که از گزارش های دیگران و بعضی از آثار او به دست می آید. برخی از پژوهشگران با توجه به آثار ریاضی سجزی و بعضی از نسخه های ریاضی موجود به خط او، تاریخ تولدش را در حدود سال 330ق تخمین زده اند. از سجزی آثار متعددی در سه حوزه ریاضی، نجوم و احکام نجوم بر جای مانده است. با این که تعداد آثار احکامی سجزی در مقایسه با دیگر آثارش چشمگیر است، اما تا کنون تحقیقات کمی روی آنها صورت گرفته است. جامع شاهی یکی از مهم ترین این آثار است که سجزی در بخش هایی از آن گزارش هایی از وقایع تاریخی و نجومی سده چهارم هجری ثبت کرده است. در خلال این گزارش ها اطلاعاتی در باره فعالیت سجزی و شهر های محل اقامتش دیده می شود. از دیگر آثار احکامی سجزی مجموعه هایی در دست است که اغلب عنوان «جامع شاهی» برای آنها ثبت شده و با جامع شاهی خلط شده اند. این مقاله می کوشد تا به کمک اطلاعاتی که سجزی در آثار خود آورده است تخمین دقیق تری از زندگی و دوره فعالیت او به دست دهد و نشان می دهد که مجموعه های رسائل احکامی سجزی یک اثر واحد نیستند و با رساله جامع شاهی تفاوت دارند.
    کلیدواژگان: ابوسعید احمد بن عبدالجلیل سجزی، الجامع الشاهی، جامع شاهی، گرفت، خسوف، کسوف
  • مقاله های انگلیسی
  • موس اکرمی* صفحه 1
    گاهشماری رسمی ایرانی یک گاهشماری خورشیدی است که هم از نظر طول سال و هم از نظر نخستین روز سال نه بر قرارداد بلکه بر دو عامل طبیعی مبتنی است: الف) لحظه عبور مرکز خورشید از نقطه اعتدال بهاری طی حرکت ظاهری خورشید به دور زمین؛ و ب) بازه زمانی میان دو عبور ظاهری متوالی مرکز خورشید از آن نقطه. این دو عامل باعث شده است که 1) آغاز گاهشماری ایرانی آغاز سال خورشیدی طبیعی باشد، 2) طول سال آن طول سال خورشیدی باشد، و 3)طول ماه آن بسیار نزدیک به زمان عبور خورشید از صورت های فلکی متناظر در منطقه البروج باشد. نویسنده در این مقاله نشان می هد که الف) مباحث مرتبط با این امور از پیشینه تاریخی برخورداراند، و ب) محاسبات روزآمد کامپیوتری، بر پایه انتخاب سال اعتدالی (یعنی 24219879/365 روز) به عنوان طول سال تقویمی، بهترین کبیسه بندی را به دست می دهد.
    بدین سان،بر مبنای اسناد تاریخی، داده های اخترشناختی، و محاسبات ریاضیاتی، گاهشماری ایرانی با بالاترین دقت ممکن استقرار می یابد، که این امر جایگاه برجسته منحصر به فردی به گاهشماری ایرانی در میان همه گاهشماری ها می بخشد.
    کلیدواژگان: گاهشماری های خورشیدی، گاهشماری ایرانی، سال اعتدالی، کبیسه گیری
  • ایلانا وارتنبرگ* صفحه 31
    موضوع این مقاله تحلیل بخشی از رساله ای به زبان عبری در باره تقویم یهودی است که به تقویم زردشتی ایرانی اختصاص دارد. مولف این، که سفر ها عبور نام دارد، مولف این رساله دانشمند جامع الاطراف عبری زبان آبراهام بارهیا است و این رساله را در قرن دوازدهم میلادی، احتمالا در شمال فرانسه تالیف کرده است. بارهیا ساختار تقویم زردشتی ایرانی و ماه ها و برخی از اعیاد آن را شرح می دهد و سپس به بیان الگوریتم هایی برای تبدیل تاریخ های زردشتی ایرانی به تاریخ یهودی و بر عکس می پردازد. هر چند نام برخی از ماه ها و اعیاد ایرانی در آثار متقدم یهودی آمده است، آبراهام بارهیا نه تنها این مطالب را با تفصیل بیشتر بیان می کند بلکه برای نخستین بار الگوریتم های تبدیل این دو نوع تقویم را به یکدیگر به دست می دهد.
    کلیدواژگان: تقویم زردشتی ایرانی، تقویم یهودی، الگوریتم های تقویم
|
  • Somayeh Arbabi, Mehdi Mohammadzadeh Page 1
    The use of locks with different forms, mechanisms and applications has been common for a long time in Iran. Among these locks we can point out the pendant combinated lock, in which two mechanisms are used simultaneously in a single body. Employing a descriptive – analytical method, this study searches the reasons of using two mechanisms in these locks. Problems such as: the use of these locks, the reasons of their simple form, the reason for which they are made of steel and are larger than single-mechanism locks, are among the problems discussed in this paper.
    Keywords: Pendant lock, Combinated mechanisms, Steel locks
  • Maryam Rabii Page 17
    The treatise entitled “Arithmetic in astronomy”, which is edited and commented upon in this paper, is part of an old manuscript collection preserved in the National Library of Bosnia and Herzegovina. At the end of this treatise there are some phrases in Arabic which show that the treatise was originally part of a Persian book written by ʿAlī al-Qūshchī. This manuscript is, in fact, an abridged form of the second chapter of Qūshchī’s Book prepared by Naṣrullāh al-Naṣīr bin Naṣīr nicknamed as Wāqif al-Khalkhālī and copied by Ḥājī Uthmān bin Ḥajī ʿUmar. Following the well-known practice of arithmetic books, the treatise contains a breaf discussion of topics such as addition, substraction, multiplication, division and extractactin of the second root in sexagesimal system. Some astronomical applications are also mentioned.
    Keywords: test of operations, arithmetic of months, Alī al Qūshchī Arithmetic in Astronomy, Wāqif al Khalkhālī
  • Amir Mohammad Gamini Page 41
    In extant Islamic manuscripts we can find some observation reports of a black dot on the surface of the Sun. These reports add that this dot should be the planet Venus or Mercury, transiting over the Sun, showing that both of them are below the sphere of the Sun. The research made so far on Ibn Sina’s report shows that it might relate to a really observed Venus transit. Quṭb al-Dīn al-Shīrāzī (d. 1311 AD) in his astronomical books presents a list of some of these reports. But, being under the influence of numerical calculations of Muʾayyid al-Dīn al-ʿUrḍī (d. 1266 AD) on the distances and sizes of the planets, he believes that the sphere of Venus is above the sphere of the Sun. So he argues that it is impossible to observe a Venus transit even if it were below the Sun. Using the Ptolemaic rules of occultation and natural order, he criticizes the standard order of the planets. Finally he argues that what they have observed is nothing but a Sunspot.
    Keywords: Venus transit, sunspot, Shīrāzī planets order, Ptolemy, al, Biṭrūjī
  • Younes Mahdavi Page 65
    All that we know about the life and times of al-Sijzī, the 10th century Iranian Muslim mathematician and astronomer, is limited to the small pieces of information provided by other authors’ accounts and some of his own works. On the basis of al-Sijzī’s mathematical works and the extant maunscripts written in his hand, some modern scholars have estimated his date of birth in about 942 ad. Numerous works of al-Sijzī are extant in three areas: mathematics, astronomy and astrology. Although there is a considerable number of astrological compositions among al-Sijzī’s works, little research has been done about them. One of the most important astrological works of al-Sijzī is al-Jāmiʿal-Shāhī, in which the author mentions some historical and astronomical events of the 10th century. Nevertheless, there exist some other collections of al-Sijzī’s astrological works catalogued under the title “al-Jāmiʿ al-Shāhī” and often mistakenly considered as the same book as al-Jāmiʿ al-Shāhī. In this article we try to provide more accurate information about al-Sijzī’s life and period of activity and to show that these astrological collections are not a single work and are different from al-Jāmiʿ al-Shāhī.
    Keywords: Abū Saʿīd Aḥmad ibn ʿAbd al Jalīl Sijzī al Jāmiʿ al Shāhī Jāmiʿ i Shāhī eclipse
  • Musa Akrami* Page 1
    The official Iranian calendar is a solar one that in both the length and the first day of its year is based not on convention, but on two natural (i.e. astronomical) factors: a) the moment of coincidence of the centre of the Sun and the vernal equinox during the Sun’s apparent revolution around the Earth; and b) the time length between two successive apparent passages of the Sun’s center across that point. These factors give this calendar the chance that 1) its beginning is the beginning of natural solar year, 2) its length is the length of solar year, and 3) the length of its months is very close to the time of the Sun’s passage across twelve signs of the Zodiac from Farvardin/Aries to Esfand/Pisces. In this paper it would be shown that a) discussions concerning these facts have their own historical backgrounds, and b) up-todate computations, being based on choosing the tropical year (i.e. 365.24219879 days) as the length of the calendar year, give the best possible intercalation with its specific system of leap years. Thus, on the grounds of historical documents, astronomical data, and mathematical calculations, we establish the Iranian calendar with the highest possible accuracy, which gives it the unique exemplary place among all calendars.
    Keywords: solar calendrical systems, Iranian calendar, tropical year, intercalation
  • Ilana Wartenber Page 31
    This article exposes an analysis of the Zoroastrian Persian calendar in a 12th century Hebrew book on the Jewish calendar (Sefer ha-‘Ibbūr). The Hebrew treatise was composed by the polymath Abraham bar Ḥiyya, probably in Northern France. Bar Ḥiyya depicts the structure of the Zoroastrian Persian calendar, its months and some of its festivals. He then expounds on calendrical algorithms which enable to convert between Persian and Jewish dates. Although one finds the names of some Persian months and festivals in earlier Jewish sources, Abraham bar Ḥiyya’s text not only elaborates in greater detail on these matters, but for the first time in Hebrew literature, one encounters conversion algorithms between the two calendars.
    Keywords: The Zoroastrian Persian calendar, the Jewish fixed calendar, calendrical algorithms