آرشیو شنبه ۲‌شهریور ۱۳۹۸، شماره ۴۴۴۶
هنر و ادبیات
۹
روایت - 4

درباره صمد بهرنگی و نقش او در ادبیات کودکان و نوجوانان

آزمون و خطای بهرنگی

محمود برآبادی

چند سال پیش بود که همراه گروهی از نویسندگان به منطقه آزاد تجاری جلفا رفتیم و از آنجا از کنار رود ارس به کلیسای قدیمی سن استپانوس رهسپار شدیم.

در تمام مدتی که اتوبوس از جاده حاشیه ارس، گاه به رودخانه نزدیک و گاه از آن دور می شد، من که صندلی جلو و کنار دست راننده نشسته بودم، به مردمی فکر می کردم که رود او را از ما گرفت. ارس گل آلود بود و گاه عریض و گاه پهن می شد اما در همه حال آرام بود و خروشی نداشت.

راننده که محلی بود و گویا می دانست من به چه فکر می کنم، گفت: «اینجوریش نبین خیلی خطرناک است. ظاهرش آدم را گول می زند.»

شاید این رود آرام همه را هم با همه زیرکی گول زده بود. ما که در آن سال ها دل پری از نظام داشتیم، غرق شدن همه را هم به حساب کارنامه سیاه او نوشتیم، اما واقعیت- که بعدها معلوم شد- این بود که صمد خود در ارس غرق شده و توطئه ای در کار نبوده است. در تمام مدتی که در کنار راننده خوش لهجه نشسته بودم به این فکر می کردم که اگر صمد بهرنگی غرق نمی شد، چه سرنوشتی پیدا می کرد؟

آیا مانند بسیاری از دوستان و شاگردانش به جریان سیاهکل می پیوست و دیر یا زود در درگیری کشته یا در زندان اعدام می شد، یا به کار ادبیات می پرداخت و حرکت فرهنگی اش را ادامه می داد؟ پاسخ به این سوال دشوار است. من از بسیاری دوستان و همفکران، چه در آن سال ها و چه سال های بعد پرسیده ام اما به جواب درستی نرسیده ام و اینکه کدام راه درست تر بود؟

البته اکنون شاید پاسخ به سوال دوم، در اواخر دهه نود راحت تر باشد، اما در آن سال ها پاسخ به این سوال هم آسان نبود.

اما چون تاریخ با اگرها سروکار ندارد، بلکه تاریخ آن چیزی است که رخ داده، اکنون درباره صمد بهرنگی می توان گفت نویسنده ای است که در سال های دهه 40 که نظام حاکم، ادبیات بی بو و خاصیت و به اصطلاح پاستوریزه را ترویج می کرد و ادبیات را تنها و تنها برای سرگرمی می خواست، او چنین ادبیاتی را قبول نداشت و کارکرد جدیدی از ادبیات را دنبال می کرد که کمترین وجه آن ایجاد آگاهی طبقاتی و بیشترین حد آن شوریدن علیه وضع موجود بود.

آثار صمد بهرنگی اکنون جزو کلاسیک ها محسوب می شوند. البته در حوزه ادبیات کودک ایران و به همین دلیل آغازگر بودن، ممکن است اشکالات فراوانی به لحاظ مضمون، زبان و مخاطب شناسی داشته باشند همچنان که سایر آثار کلاسیک نیز از این قاعده بیرون نیستند چه بسا خود او اگر می ماند و راهش را ادامه می داد این اشکالات را برطرف می کرد.

جایگاه او نزد اهالی قلم نه تنها به خاطر داستان هایی که نوشته یا کارهای پژوهشی که کرده، بلکه به دلیل آغازگر بودن و نیز ایمانی است که به کار و راه خود داشته است