آرشیو شنبه ۹‌شهریور ۱۳۹۸، شماره ۳۵۱۳
صفحه اول
۱
سرمقاله

مصائب رئیس جمهور بودن

دکتر احمد غلامی

بارها درباره حدود اختیارات ریاست جمهوری در ایران سخن گفته شده است؛ اما این سخنان درباره برخی روسای جمهور از جمله اکبر هاشمی رفسنجانی و محمود احمدی نژاد صادق نیست و آنها گاه تصمیمات فراتر از جایگاه خود گرفته اند. روسای جمهور با همین اختیارات محدود هم میل به فردمحوری دارند و هرچه دولت آنها به پایان خود نزدیک تر می شود، این فردمحوری تشدید می شود. یکی از مصائب روسای جمهور در پایان دوره کارشان در ساختمان پاستور بروز می کند، زمانی که دیگر سکان اجرائی را در دست ندارند و رقبایشان در جناح های سیاسی و نهادهای رسمی درصدد برمی آیند تا آنان را از غربال بگذراند، نگرانی ای که تجربه نشان داده چندان نابجا نیست. هاشمی رفسنجانی با اینکه یکی از بنیان گذاران جمهوری اسلامی بود، بعد از پایان دوره ریاست جمهوری بی شمار مورد حمله جناح های مخالف قرار گرفت و فرزندانش مهدی و فائزه هاشمی، بازداشت موقت و حبس شده اند و مهدی هاشمی نیز همچنان با این مسئله دست وپنجه نرم می کند. محمد خاتمی در این زمینه از همه بداقبال تر بود. هم در دوره ریاست جمهوری اش بی مهری دید و هم بعد از پایان آن برخورد با او شدت بیشتری گرفت. اغراق نیست اگر بگوییم خاتمی در انزوای ناخواسته به سر می برد و با این اوصاف، مخالفانش هنوز دست از سرش برنمی دارند و به طور مستمر رصدش می کنند و این رصد مدام برای شخصیتی همچون خاتمی بسیار فرساینده است. در این میان احمدی نژاد حکایت دیگری دارد، او میان عشق و نفرت جناح های سیاسی و نهادهای رسمی دولتش را برپا کرد و به پایان رساند. احمدی نژاد با تکیه بر تجربه دولت های هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی تلاش کرد خود را از آینده ای نامعلوم مصون نگاه دارد. او در ایام ریاست جمهوری اش کمر همت بست تا با تایید نهادهای رسمی دست به اقتداگرایی اجرائی بزند و آینده خودش را تضمین کند، از این رو بیراه نیست اگر بگوییم احمدی نژاد بعد از هاشمی رفسنجانی از مقتدرترین روسای جمهور بود که تقریبا هر کاری که دلش خواست کرد. انحلال نهاد بنیادی و مهمی همچون سازمان برنامه و بودجه، یکی از این اقدامات بود. احمدی نژاد در عین فردمحوری می خواست حلقه وفادارانی هم گرداگردش به وجود بیاورد تا امنیت خاطری برای آینده اش فراهم سازد که دست بر قضا همین استراتژی بود که بیش از اقتدارگرایی به او آسیب زد. عدم امنیت و بیم از آینده و اینکه در هر صورت روسای جمهور پاسخ گوی اعمال دولت خود هستند، آنان را وامی دارد تا در اغلب تصمیمات، نقش تعیین کننده ای داشته باشند. بدیهی است با این حجم کار و مشکلات آنان نتوانند به خوبی برنامه ریزی کنند و امورات کشور را به ثمر برسانند. پس بی دلیل نیست که با گذشت چهار دهه از انقلاب اسلامی هنوز ساختار مناسب و شبکه سازی مدیریتی و عقلانیت در تصمیم گیری و رهیافت های جمعی در حل وفصل مشکلات به وجود نیامده است. عناصری که مقدمه به وجودآمدن نظام حزبی و گردش قدرت و در نهایت میل به سمت دموکراسی است. شاید دوران شکل گیری تجدد در ایران بهترین موقعیت برای شبکه سازی و فراهم آوردن زیر ساخت های مدیریتی و سیاسی بود.

اما دست بر قضا درست در شرایطی که کشور مستعد ایجاد شبکه ها و سیستم های کارآمد و عقلانی بود، با نوعی عقب گرد در شیوه های دموکراتیک مواجه شدیم و شخصیت ها و چهره های موثر و کارآمد به بهانه های واهی و به خاطر اقتدار موجود در ساختارهای سیاسی کنار گذاشته شدند و این اتفاق چنان اثر نامطلوبی بر ساختار سیاسی کشور گذاشت که سالیان بعد تلاش ها برای توسعه اقتصادی هم نتوانست راه به جایی ببرد.

روسای جمهور ایران، مقام اجرائی کشورند و این سمت بیش از فردمحوری و تمرکزگرایی به شبکه های مدیریت و سیستم ها و نهادهای عقلانی نیاز دارد که در سابقه ر وسای جمهور چهار دهه گذشته به ندرت دیده شده است. آنان ابتدا نگران اند که تصمیمات غلط و سوءاستفاده دیگران به پای آنان نوشته نشود و همین نگرانی روسای جمهور را به سمت مشاوران و مدیران قابل اعتماد و نه کارشناس سوق می دهد و هرچه آنان به پایان دولت های خود نزدیک می شوند، فردمحوری شان شدت بیشتری پیدا می کند و دست آخر با تجربه ای نه چندان خوشایند کنار می روند.