آرشیو دو‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۴۹
ادبیات
۹

نوبل ادبیات امسال و حاشیه هایش

نوبل ادبیات باید تعطیل شود!

سال گذشته، نوبل ادبیات به هیچ نویسنده ای تعلق نگرفت. نه اینکه نویسنده ای درخور و شایسته تقدیر داوران نوبل ادبی نباشد، بلکه به دلیل رسوایی بزرگی که در آکادمی نوبل سوئد اتفاق افتاد و برای همین بود که جایزه سال های 2018 و 2019 امسال هم زمان اعلام شد. ژان کلود آرنو، کارگردان و همسر کاتارینا فروستنسون، از اعضای کمیته داوری جایزه نوبل ادبیات طی سال های اخیر 18 زن را که عضو آکادمی یا همسر و دختر اعضای آکادمی سوئد بوده اند مورد آزار یا سوءاستفاده جنسی قرار داده بود و همین رسوایی انتخاب و اهدای جایزه نوبل ادبی 2018 را یک سال به تعویق انداخت. به هرتقدیر داوران نوبل امسال ناگزیر هم زمان با جایزه امسال که به پتر هاندکه اتریشی تعلق گرفت، جایزه سال گذشته را به اولگا توکارچوک، نویسنده 57ساله لهستانی دادند. «گذشتن توکارچوک از مرزهای رایج به کمک قدرت خیال پردازی و اشتیاق پایان ناپذیر نویسنده» از دلایل آکادمی نوبل ادبی برای انتخاب این نویسنده زن لهستانی بوده است. داوران جایزه نوبل ادبیات همچنین اعلام کردند که توکارچوک هرگز واقعیت را به مثابه پدیده ای ثابت ندانسته و در رمان هایش پدیده های متضاد، مانند طبیعت و فرهنگ را در برابر هم قرار داده است. این داوران رمان «اسفار یعقوب» این نویسنده را که در سال 2014 منتشر شد از مهم ترین آثار او می دانند. اولگا توکارچوک، گرچه در ایران نویسنده ناشناخته ای است، سال 2018 نیز با رمان «پروازها» جایزه معتبر بوکر را از آن خود کرده بود. در گزارش های خبری جنسیت اولگا توکارچوک نیز توجه زیادی را برانگیخته است: او چهاردهمین زنی است که موفق به دریافت جایزه نوبل ادبی شده و این در حالی است که تاکنون 114 نویسنده این جایزه را دریافت کرده اند. آکادمی سوئدی چندی پیش اعلام کرد «گوناگونی» از فاکتورهای مهم این آکادمی برای انتخاب برندگان این دوره است و آنان مایلند تا از اقلیت ها نیز انتخابی داشته باشند و همچنین از تمرکز بر مردان و اروپایی ها بکاهند. ازاین رو در پیش بینی ها نام توکارچوک نیز چندین بار آورده شده بود.

اما برنده امسال نوبل ادبی، پتر هاندکه (پتر هانتکه) که در ایران نویسنده شناخته شده ای هم هست، از برندگان جنجالی نوبل ادبی بوده است. با اینکه هاندکه نویسنده شناخته شده ای است که در فرم ها و ژانرهای ادبی متفاوت دستاوردهایی داشته اما این انتخاب با حواشی بسیاری همراه شد. بعد از انتخاب او بسیاری از منتقدان و نویسندگان به این انتخاب انتقاد کردند و برای مخالفت شان به مواضع سیاسی هاندکه اشاره کردند. پتر هاندکه، نویسنده، نمایشنامه نویس و شاعر اتریشی آلمانی زبان به مواضع نامتعارف و مناقشه برانگیز شهرت دارد. زمانی که تنها بیست وچهار سال داشت، با اجرای تئاتر «آزار دادن مخاطب» خشم تماشاگران را برانگیخت. سال بعد در دانشگاه پرینستون درباره هانریش بل و گونتر گراس نیز گفت، آنان تنها توانسته اند به توصیف پدیده های اجتماعی بپردازند. اما پرحاشیه ترین موضع هاندکه دفاع او از صرب ها در خلال جنگ بالکان بوده است. او معتقد است: رسانه های غربی تصویری شیطانی از صرب ها ساخته اند. همچنین در سال 2006 در مراسم خاکسپاری میلوشوویچ به زبان صربی در حمایت از او سخن گفت. در آلمان، پیتر اشنایدر اولین نویسنده آلمانی بود که علیه این موضع پتر نوشت: هاندکه دارد به تنهایی با جهان می جنگد، او در جست وجوی پاسخی تازه برای مسئولیت جنگ، جنایات جنگی و مجرمان است. اما انتخاب هاندکه انتقادات تندی را برانگیخت از انجمن قلم آمریکا و آلمان تا نویسندگان دیگر. جالب اینکه بیشتر مخالفان و منتقدان این انتخاب به مواضع سیاسی هاندکه اشاره می کنند و تقریبا کسی تردیدی در قدرت قلم و جایگاه ادبی درخور او ندارد. انجمن قلم آمریکا، «پن» در بیانیه تندی نوشته است که عموما درباره جوایز ادبی اظهارنظری نمی کند چون تصمیمات سلیقه ای و معیارها متفاوت اند. بااین وجود، مورد پتر هاندکه یک استثنا است. پن مبهوت و گیج شده است به خاطر انتخاب نویسنده ای که از صدای خود برای مخدوش کردن حقیقت استفاده و از عاملان نسل کشی جانبداری کرده است. بر اساس اساسنامه «پن» ما موظف به مبارزه با نشر اکاذیب و تحریف حقیقت هستیم. اساسنامه ما را متعهد کرده است تا برای آرمان بشری صلح و برابری بنویسیم و بنابراین نمی پذیریم انتخاب و تقدیر از نویسنده ای را که از جنایات جنگی دفاع کرده است. از نظر انجمن قلم آمریکا جامعه ادبی در زمانه ای که افزایش نژادپرستی، استبداد و تحریف حقیقت در سراسر جهان مسلط است، مستحق انتخابی بهتر است. «پن» در آخر افسوس و تاسف خود را از این انتخاب آکادمی نوبل اعلام می کند. انتخاب هاندکه طرفدارانی هم داشته است ازجمله رسانه های صربستان که این تصمیم آکادمی نوبل را ستودند و هاندکه را «دوستی بزرگ» خواندند. اما در میان منتقدان انتخاب هاندکه، نام های مطرحی هست ازجمله اسلاوی ژیژک که گفته است پتر هاندکه در سال 2014 گفت که نوبل ادبیات باید تعطیل شود چون به شکلی کاذب ادبیات را بر صدر می نشاند، و همین که هاندکه برای این جایزه انتخاب شده نشان می دهد که حرفش درست بوده است!

علی اصغر حداد، از نخستین مترجمانی که آثاری از هاندکه را به فارسی برگردانده و این نویسنده را به مخاطبان فارسی زبان شناسانده است، هاندکه را نویسنده ای می داند که آثار قابل توجهی دارد. او درحال حاضر بالای هفتاد سال سن دارد و نویسنده ای است که کار نویسندگی را از دهه شصت آغاز کرده و امروز دست کم در بین نویسندگان آلمانی زبان نویسنده ای پیشکسوت به شمار می رود.