آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۴۷۶۸
تاریخ و اقتصاد
۲۲
واکاوی

برنامه ریزی شاهانه!

در سال 1970 نتایج نامطلوب شاه را واداشت که دانش برنامه‏ ریزی اقتصادی خود را زیر سوال برد. او عقیده داشت که خودش درباره صنعتی شدن بیشتر از اقتصاددانان رژیمش می‏داند؛ بنابراین، خود برای حل مشکلات وارد میدان شد و این، همان چیزی بود که اقتصاددانان بسیار نگران آن بودند. او نیازی ندید که از استقلال یا فرآیند سیاست گذاری وزارت حمایت کند. در سال 69- 1968 شاه هنوز مشخص نکرده بود، چه کسی می‏تواند برای مدیریت توسعه ایران، جایگزین بهتری از عالیخانی باشد؛ اما تصمیم او در این مورد قطعی بود که برای رشد نیازی به وزارت اقتصاد یا عالیخانی نیست. به هر حال، شاه به دلیل حیات رژیم عقیده خود را از بنیادهای اداری برگرداند. به این ترتیب، او نفوذ سیاسی ‏اش را به خدمت گرفت و موقعیت سلطنت را مستحکم کرد.

در اوایل، تاثیر رانت در ایران، اقتصادی نبود؛ بلکه تاثیر آن سازمانی و سیاسی بود. اگرچه شاه با توجه به رانت نفت، رشد صنعتی را از راه بیماری هلندی یا جاه طلبی زیاد نکرد، اساس رشد صنعتی را به واسطه وارد کردن رهبران سیاسی، به سرنوشت شومی دچار کرد، البته، رهبرانی که می توانستند استقلال آن را به خطر بیندازند. رانت نفت به شاه اجازه داد تا از حمایت سازمان های دیوان سالاری دست بردارد. دلارهای نفتی به او این احساس را دادند که او بتواند در تغییر سازمانی منافع سیاسی به دست آورد. همچنین او از این طریق توانست اصول پاتریمونیالی اقتدارش را حفظ کند، بدون اینکه این مساله تاثیر مطلوبی در روند سرعت رشد بگذارد.

با اتمام حمایت شاه و فشارهای ناشی از صاحبان منافع، سرنوشت وزارت اقتصاد در معرض خطر قرار گرفت. در سال 69- 1968 ایران با کمبود بودجه روبه رو شد. هویدا، خواستار افزایش تعرفه ها در جهت درآمد دولت شد. وزارت اقتصاد در واکنش جواب داد که تعرفه ها، تورم ایجاد می کنند؛ بنابراین، مالیات های گروهی را به جای تعرفه پیشنهاد داد. به هر حال، توقع زیاد از تعرفه ها افزایشی در قیمت بیشتر کالاهای اولیه ایجاد کرد. در این فاصله، قیمت فولاد در بازارهای جهانی به طور چشمگیری افزایش یافت. قیمت های بین المللی بلافاصله در بازار داخلی منعکس شد. افزایش قیمت آهن به علت استفاده وسیعش در ساخت وسازها، اثری فوری و چشمگیر داشت.

دولت و بیشتر مخالفان عالیخانی، افزایش قیمت فولاد را به افزایش عادی قیمت ها ربط دادند. اتحاد مخالفان فرصتی ایجاد کرد که تلاش هایی جمعی برای بی اعتبار کردن وزارت به نمایش بگذارند. هویدا که هیچ فرصتی را برای انتقاد از بخش خصوصی از دست نمی داد، پیشنهاد کرد که افزایش قیمت ها، نارضایتی ایجاد می کند و وزارت اقتصاد برای این مشکل باید پاسخگو باشد. او استدلال می کرد که قیمت ها باید کنترل شود. این پیشنهاد از لحاظ سیاسی مردم‎پسندانه بود؛ اما از لحاظ اقتصادی غیرمنطقی بود. مبارزه ای رسانه ای برای نشان دادن افزایش نگرانی دولت به خدمت گرفته شد تا نظر هویدا را اثبات کند و حمایت توده مردم را از طرحش فراهم کند.

این رویداد، یک حلقه ارتباط دیگری از حلقه های کشمکش بین وزارت اقتصاد و مخالفانش بود. با وجود این مبارزه، وزارت و بخش خصوصی مجبور شدند که مسوولیت افزایش قیمت ها را بر عهده بگیرند. این مساله نشان داد، مبارزه به نقطه عطفی رسیده است و همچنین بیانگر این بود که حمایت سیاسی از استقلال وزارت، طولانی نخواهد بود. به هر حال، بعد از فشار شاه بر وزارت برای استثنا قائل شدن در مجوز ساخت کارخانه سیمان نزدیک تهران، عالیخانی فهمید که شاه در قبال استقلال وزارت زیاد متعهد نیست. بعد از آن، شاه شروع به اعمال نظر بر سیاست گذاری کرد تا حمایت و منافع اجتماعی خود را آزادانه به کار ببرد. تحقق این مساله به استعفای عالیخانی منجر شد.

هوشنگ انصاری جایگزین عالیخانی شد. با مدیریت انصاری، تاثیر وزارت اقتصاد بر دیگر موسسه های دولتی و وزارتخانه ها به طور چشمگیری کاهش یافت. بی میلی انصاری نسبت به دفاع از تمامیت سیاست گذاری وزارت، وحدت داخلی وزارت را از بین برد. در دهه 1970 گروه های نزدیک به دربار از جمله بنیاد پهلوی، اعضای خانواده سلطنتی و دوستان شاه در بخش خصوصی فعال شدند و به طور مستقیم بر سیاست صنعتی تاثیر گذاشتند. با اینکه وزارت اقتصاد با استفاده از قدرتش در صحنه اقتصاد و کادر مدیریتی اش بر اقتصاد و دیوان سالاری ایران تاثیر چشمگیری گذاشته بود، در زمان انصاری شهرت خود و مهم تر از آن نقش نمادگرایی اش را در بوروکراسی از دست داد. در حقیقت وجودش پوچ و بیهوده شد. وزارت اقتصاد در سال 1974 به وزارتخانه های مختلفی تجزیه شد؛ همان سالی که رانت نفت یک بار دیگر در صحنه اقتصادی ایران به طور کامل بر رشد برنامه ریزی و به معنای ضمنی همان سرمایه گذاری بخش دولتی مسلط شد.

از مقاله ای به قلم ولی رضا نصر، رئیس مدرسه مطالعات بین المللی پیشرفته دانشگاه جان هاپکینز.