آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۴۵۲۷
صفحه اول
۱
سرمقاله

میانجی خوب

دکتر احمد شیرزاد

رییس جمهوری با بن علوی، وزیر امور خارجه عمان دیروز دیدار و گفت وگو کرد؛ دیداری که با توجه به جزییات منتشر شده از آن نشان می دهد این کشور عربی تلاش دارد تا نقش میانجی میان جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی را ایفا کند. شاید در حال حاضر کمترین تردیدی وجود داشته باشد که موضع حاکمیت عربستان-پادشاهی ملک سلمان و ولیعهدی محمد بن سلمان- برای جمهوری اسلامی ایران دردسرساز بوده است. حتی پیش از توافق بین المللی برجام به خاطر داریم که کارشکنی های عربستانی ها حصول این توافق را به تاخیر انداخت. پس از آن نیز هم داستانی نسبی سعودی ها با اسراییلی ها در منطقه باعث شد که اعراب رنگ و بوی مخالفت شان با اسراییل را کمرنگ کنند و بیشتر مقابل ایران جبهه بگیرند. در این میان یکی از نکات مهمی که در تحلیل روابط جمهوری اسلامی ایران و عربستان باید به آن توجه کرد، این است که اساسا در درازمدت، میان مدت و کوتاه مدت نه ایران قادر است داخل کشور عربستان و نه عربستان می تواند در ایران تاثیرگذاری ویژه ای داشته باشد. شاید این گزاره در مورد کشور عراق به عنوان یک کشور موثر عرب صحیح نباشد چراکه هم ایران در عراق و هم عراق در ایران تاثیرگذار است. هم ما بر حاکمیت عراق نفوذ داریم و هم صدای عراقی ها در ایران شنیده می شود اما این گزاره در مورد عربستان صادق نیست و دسترسی ها و تاثیرگذاری ها داخل عربستان برای ایران به سختی قابل حصول است. اعدام شیخ نمر یکی از مصادیق این ارتباط است که ایران برای جلوگیری از این اعدام، تلاش های بسیاری کرد اما در نهایت این تلاش ها تاثیرگذار نبود و البته پس از آن هم اقدامات نسنجیده ای داخل ایران صورت گرفت و به سفارت عربستان در تهران و کنسولگری آن در مشهد تعرض شد. عربستان نفوذی در ایران ندارد اما گاهی شنیده می شود که عربستان نسبت به مسلح کردن برخی گروهک های خرابکار، آشوب طلب یا بعضا تروریستی اقداماتی انجام داده که جای تاسف دارد؛ با این حال آنها نیز مستقیما تاثیرگذاری در ایران ندارند. حال دو کشوری که در منطقه قدرتمند هستند- نه در قدرت ایران شکی است و نه در قدرت عربستان در مقایسه با سایر کشورهای حوزه خلیج فارس به ویژه در مولفه های اقتصادی تردید وجود دارد- در یکدیگر تاثیرگذار نیستند اما هر دو در منطقه تاثیر بسزایی دارند؛ این تاثیرگذاری می تواند به نفع منافع مشترک طرفین باشد. بنابراین مجموع ویژگی های موجود، جمهوری اسلامی ایران و عربستان را در شرایطی قرار می دهد که بهتر است با یکدیگر سازش کنند. این دو کشور می توانند در منطقه تاثیر جدی داشته باشند. اما نباید شرایط موجود را نادیده گرفت. از سویی روی کار آمدن دونالد ترامپ در امریکا و رویکرد متفاوت آن به عربستان و از سوی دیگر تغییر شرایط سیاسی در ایران نسبت به دوره آیت الله هاشمی رفسنجانی و سیدمحمد خاتمی را پیش رو داریم. قطعا بازگشت به شرایط پیش از این اگر ناممکن نباشد بسیار دشوار است. نباید هدف گذاری را ایده آلی قرار داده و درصدد باشیم که مناسبات به زمان آقای هاشمی یا به زمان آقای خاتمی بازگردد که قیمت نفت در سطح جهان به شدت کاهش یافته بود و همکاری ایران و عربستان بود که سطح قیمت را تغییر داد. به طور قطع در کوتاه مدت نمی توانیم چشم انداز امیدبخشی داشته باشیم که به سطح روابط در گذشته بازگردیم اما می توانیم از سطح تنش بکاهیم. معمولا در سیاست خارجی نمی توان با یک اقدام همه مسائل را حل و فصل کرد و تنها می توان به سمت حل مساله حرکت کرد. در حال حاضر روابط ایران و عربستان دارای نوعی تنش است؛ یعنی دو کشور در حال فرسایش یکدیگر هستند و قدرت این دو کشور به نوعی به هم افزایی در منطقه کمک نمی کند. این وضعیت را می توان تا حدودی تعدیل کرد و به نوعی آتش بس نسبی سیاسی دست یابیم، از سطح تبلیغات منفی علیه یکدیگر کاست و از کمک به مخالفان یکدیگر با توجه به منافع دو طرف کم کرد. شاید مهم ترین مساله در این رابطه حل مشکل یمن باشد که البته این موضوع، اراده حاکمیت عربستان را طلب می کند و ایران هم همیشه تاکید کرده که حاضر است در حل مساله یمن کمک کند. به نظر می رسد اگر مساله یمن حل و فصل شود تا حدود زیادی رابطه ایران و عربستان هم رو به بهبود حرکت خواهد کرد. در این میان نمی توان همکاری های نفتی را هم نادیده گرفت. اگرچه تحریم های مجددی از سوی امریکا وضع شده و موقتا ایران در جرگه صادرکنندگان نفت با محدودیت های جدی روبه روست اما این وضعیت موقتی است و می توان در جریان ترمیم رابطه ایران و عربستان مساله نفت را هم تاثیرگذار دید و بررسی کرد و در آینده همکاری ایران و عربستان در زمینه نفت برای هر دو کشور منافعی در پی دارد. در جریان ترمیم رابطه ایران و عربستان، عمان تلاش دارد که نقش میانجی را ایفا کند. عمان در شرایطی نیست که بتواند مبتکر اقدامات صلح آمیز و آشتی جویانه باشد اما زمانی که زمینه ای مهیا باشد معمولا عمانی ها واسطه خوبی هستند. اما نباید تصور کرد که عمان با اقتدار سیاسی و دیپلماتیک می تواند، پرچم صلح برداشته و با تکیه بر این تاثیرگذاری سیاسی و دیپلماتیک روابط ایران و عربستان را بهبود بخشد؛ چراکه نه نفوذ زیادی در ایران دارد، نه در عربستان اما اگر اراده ای برای ترمیم رابطه در میان دو طرف وجود داشته باشد، عمانی ها می توانند میانجی و واسطه خوب و پیام آور و پیام برنده خوبی باشند. همچنین عراق هم از آن دست کشورهایی است که می تواند به تغییر روابط ایران و عربستان کمک کند. متاسفانه عراق در حال حاضر شرایط سیاسی مطلوبی ندارد و در چنبره مشکلات قرار گرفته است با این حال عراق هم با ایران رابطه خوبی دارد و هم با امریکایی ها و از سویی کشوری عربی است که در میان کشورهای عرب صاحب تاثیر به حساب می آید. اگر عراق بتواند از چنبره مشکلات خارج شود، می تواند در این زمینه نیز تاثیرگذار باشد.