آرشیو یک‌شنبه ۱۵ دی ۱۳۹۸، شماره ۳۶۱۵
حوادث
۱۱
نگاه

قتل عمدی و مجازات افراد زیر 18 سال در نگاه قانون

محمدصادق امانی

مجازات های سلب حیات برای افراد زیر 18 سال از بحث برانگیزترین مباحت حقوق کیفری است که مورد توجه قرار گرفته و هر از چند گاه که خبر از مجازات اعدام یا قصاص نفس نوجوانی در رسانه ها منعکس می شود، بازتاب گسترده ای در جامعه داشته و از نمونه آن در سال های اخیر می توان به قتل ستایش، دختر افغان تبار در ورامین  و  قتل مرحوم روح الله داداشی، قهرمان بدن سازی ایران، اشاره کرد که  مرتکبان قتل این افراد، در زمان ارتکاب جرم کمتر از 18 سال داشتند که در نهایت با تایید نهایی حکم قصاص در دیوان عالی کشور به اتهام قتل عمدی به دار مجازات آویخته شدند. 

 با توجه به وضعیت سنی و رشد عقلی افراد زیر 18  سال که مرتکب قتل عمدی می شوند، همواره درباره مسئولیت کیفری این دسته از متهمان بحث و اختلاف نظر فراوان دیده شده است و طرفداران حقوق این دسته از نوجوانان به استناد کنوانسیون حقوق کودک مخالف اعدام افراد زیر 18 سال هستند. 

برخی از حقوق دانان به این سبب که بلوغ نمی تواند معیار مناسبی برای تشخیص مسئولیت کیفری افراد باشد و چه بسا مرتکب، در زمان ارتکاب جرم به بلوغ رسیده است، اما رشد کافی عقلی برای اندیشه و تفکر  به  عواقب رفتار خویش نداشته تا بتوان این مجازات سنگین را بر اعمال این دسته از مرتکبان مترتب شد، قائل به این موضوع هستند که در صورت ارتکاب قتل عمدی به وسیله  این دسته از متهمان نباید با آنها مانند افراد بزرگ سال که آگاه به نتیجه اعمال خویش هستند، رفتار کرد و باید مجازات متفاوتی برای این گروه در نظر گرفت. 

به نظر می رسد قانون گذار در قانون جدید مجازات اسلامی مصوب سال 1392  به نظریات این دسته از علمای حقوق توجه داشته و بر خلاف قانون مجازات اسلامی  سال 1370 که  رسیدن به سن بلوغ را موجب مسئولیت کامل کیفری برای مرتکبان جرائم قتل عمدی که در زمان وقوع قتل  کمتر از 18 سال بوده، می دانسته و در صورت احراز عمدی بودن حکم به قصاص نفس این دسته از متهمان  صادر می کرد، سعی  بر تعدیل مجازات افراد زیر 18سالی  که متهم به قتل عمد بوده اند، داشته است  و در ماده 91 قانون مجازات اسلامی شرایطی را پیش بینی کرده که به آسانی نتوان افراد بالغ زیر 18 سال یعنی دختران 9 تا 18 سال و پسران 15 تا 18 سال شمسی را به دلیل ارتکاب قتل عمدی به  قصاص  نفس محکوم کرد.

درخصوص ماده 91 قانون مجازات اسلامی قانون گذار بیان کرده که: در جرائم موجب حد یا قصاص هرگاه افراد بالغ کمتر از هجده سال، ماهیت جرم انجام شده و یا حرمت آن را درک نکنند و یا در رشد و کمال عقل آنان شبهه وجود داشته باشد، حسب مورد با توجه به سن آنها به مجازات های پیش بینی شده در این فصل محکوم می شوند.

تبصره- دادگاه برای تشخیص رشد و کمال عقل می تواند نظر پزشکی قانونی را استعلام یا از هر طریق دیگر که مقتضی بداند، استفاده کند.

بنابراین دیگر نمی توانیم قائل به این باشیم که صرف ارتکاب قتل به وسیله نوجوانی که به بلوغ رسیده، مستوجب مجازات قصاص نفس است و محاکم کیفری یک در زمان صدور حکم مکلف به بررسی این موضوع هستند که آیا متهم زیر 18 سال، در زمان قتل به حرمت عمل خود آگاه بود، یعنی می دانست که رفتار وی مستوجب مجازات قصاص نفس است، یا از ماهیت عمل خود اطلاع داشته، برای  مثال، علم داشته که  رفتار او قتل عمدی محسوب می شود.

 همچنین قضات دادگاه ها مکلف هستند حسب مورد با  مشورت با پزشکی قانونی درباره رشد  و کمال عقلی نوجوانی که مرتکب قتل عمدی شده است، تحقیق کنند و در صورتی که ابهامی درباره  رشد عقلی وی داشته باشند یا اینکه به علم برسند که مرتکب، حرمت عمل خویش را درک نکرده یا آگاه به ماهیت رفتار خویش نبوده است، نمی توانند حکم به قصاص نفس صادر کنند.

 محاکم با رعایت مواد 88 و 89 قانون مجازات اسلامی باید این دسته از مرتکبان را به جایگزین مجازات قصاص نفس یعنی  نگهداری در کانون اصلاح و تربیت و همچنین دیه محکوم کنند. خوشبختانه با تغییراتی که در چندین سال گذشته در قوانین جزایی ایران درخصوص مجازات این دسته از متهمان انجام شده است، بسیاری از مرتکبان قتل های عمدی که در زمان ارتکاب جرم کمتر از 18 سال بوده اند، به استناد ماده 91 قانون مجازات اسلامی از مجازات قصاص نفس رهایی یافته اند.